Performer, malarz, poeta, autor licznych publikacji o teorii performance i sztuki współczesnej.

Urodził się 10 października 1938 roku w Płoskach na Wołyniu (ZSRR). W latach 1956-1962 studiował architekturę na Politechnice Krakowskiej, a w latach 1964-65 przez rok był studentem na Wydziale Form Przemysłowych w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Od 1985 roku jest członkiem Grupy Krakowskiej, a od 1986 roku należy do legendarnej Black Market - międzynarodowej grupy ośmiu performerów, występujących wspólnie dwa razy w roku na różnych kontynentach. Od 1992 roku współpracuje z galerią Zderzak w Krakowie. Mieszka i pracuje w Sandomierzu.

Wykonał scenografię do ośmiu filmów fabularnych, w tym czterech w reżyserii Grzegorza Królikiewicza.

Warpechowski wykonał do tej pory ponad 250 performance'ów w wielu krajach Europy, Azji i Ameryki Północnej. Jego prace malarskie znajdują się w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowego w Warszawie i Wrocławiu, Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Muzeum w Koszalinie.


Książki jego autorstwa:

Podręcznik, wyd. Centrum Sztuki Współczesnej - Zamek Ujazdowski w Warszawie, 1990Zasobnik, wyd. Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk, 1998Podnośnik, wyd. własne, Sandomierz, 2001Statecznik, Labirynt 2, Lublin, 2004

W 1997 roku Warpechowski otrzymał Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za 30-letnią działalność w dziedzinie performance, zaś w roku 2003 nagrodę Sadzika "za nonkonformizm, bezpretensjonalność i niepowtarzalność, sprzeciw wobec tego, co ulotne, powierzchowne, wyłącznie na sprzedaż".

Zbigniew Warpechowski jest jednym z pierwszych artystów na świecie, którzy zaczęli zajmować się sztuką performance i pionierem tego typu działań w Polsce. Performance to stosunkowo młoda forma sztuki, która narodziła się w latach 70. ubiegłego wieku. Jej cechy charakterystyczne to procesualność, jednorazowość i osobisty udział performera w strukturze dzieła - artysta jest nie tylko autorem pracy, ale jego osoba stanowi jej podstawowy materiał twórczy. Performer najczęściej wykonuje swoje działania wobec publiczności, a ich istotą jest budowanie formy poprzez własne doświadczenia cielesne.

Warpechowski rozpoczął karierę artystyczną od malarstwa figuratywnego, którym zaczął się zajmować jeszcze jako student architektury. Po przerwaniu studiów na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pochłonęło go pisanie wierszy i to właśnie poezja stała się bodźcem prowadzącym tego artystę na drogę performance. Warpechowski stworzył własną filozofię performance i ściśle stosuje się do jej zasad.

"Na początku to, co robiłem nazywałem akcjami" - mówi artysta. - "Termin performance po raz pierwszy usłyszałem w 1975 roku w Marsylii."

Artysta twierdzi, że sztuka performance ma bliski związek z poezją, sam nazywa ten element w swoich działaniach "realnościami poetyckimi". Kolejnym ważnym czynnikiem w performance'ach Warpechowskiego jest prawda.

"[...] Ten fakt, ten moment rzeczywisty, prawdziwy, który jest jednym z zasadniczych motywów sztuki performance w ogóle - że coś się dzieje naprawdę, a nie jest symbolem, metaforą, nie udaje czegoś innego, jak teatr czy jakaś inna zabawa prestidigitatorska."

Wiarygodności nadaje także obecność publiczności: Warpechowski zawsze wykonuje swoje działania na żywo, włączając w nie element improwizacji i ryzyka. Według niego rekwizyty, jakich używa podczas performance są składnikami drugorzędnymi, służą przede wszystkim do tego, aby performer miał się czym zająć podczas swojego wystąpienia. Główną materią dzieła jest "ciało, dusza i myśl artysty". W swoich teoretycznych rozważaniach Warpechowski podkreśla też, że

"ambicją performance jest, aby uchwycić to, co jest wspólne wszystkim sztukom, czyli ten moment aktu twórczego, który poprzedza formalizację artystyczną".

Dla niego sztuka performance jest sposobem uprawiania filozofii, aby ją wykonywać musi mieć potrzebę duchową lub intelektualną.

"Chodzi mi raczej o postawę. Szukanie mądrości w świecie."

Pierwszym performance Warpechowskiego był Kwadrans poetycki (wraz z Tomaszem Stańko) w krakowskim klubie SAiW przy Rynku, wkrótce potem wykonał Kwadrans poetycki z towarzyszeniem adapteru i fortepianu (oba w 1967). Jak wspomina artysta, rekwizytami do jego pierwszego performance był

"werbel harcerski, była moja koszula ślubna z pierwszego małżeństwa, biała, oczywiście, non-iron i był brystol przypięty do deski z jakimś tam pisakiem czy pędzlem".

Po zakomunikowaniu widzom, że nie potrafi grać na fortepianie, zaczął na nim brzdąkać, a Stańko improwizował na trąbce. Następnie Warpechowski wypowiedział dwa teksty, jeden rozwijający powiedzenie, że "poetą się nie jest, poetą się bywa", a drugi w postaci wyliczania nazwisk poetów, którzy popełnili samobójstwo. W międzyczasie artysta uderzał w werbel, wydobywając z niego coraz głośniejsze dźwięki. Niewiadomą w tym performance było to, przy jakiej wysokości dźwięku skóra pęknie. Nie pękła od uderzania pałeczkami, Warpechowski musiał ją przebić. Koszula non-iron posłużyła artyście do podjęcia wątku wojny. Owinął nią zapalony świecznik, a kiedy zaczęła płonąć, usiłował ją gasić gołymi rękami. Chciał w ten sposób pokazać, jak w czasie następnej wojny będą się palić tego typu ubrania. Na brystolu artysta rysował, ale tak, aby nic konkretnego nie powstało, pragnął ujawnić sam proces rysowania.

W 1971 roku Warpechowski wykonał w Biurze Poezji Andrzeja Partuma pierwsze z serii performance z rybą. Działanie to miało wyraźny kontekst poetycki. Artysta rozdał widzom wodę w szklankach, a na planszy z napisem "woda" położył żywą rybę.

"Ona jest jak gdyby w wodzie - i nie jest w wodzie. Zaczyna się męczyć. Reakcje były bardzo gniewne" - wspomina artysta.

W tym samym roku na Zjeździe Marzycieli w Elblągu Warpechowski ogłosił swój pierwszy manifest teoretyczny "Artysta jest", w którym podkreślił znaczenie "działania indywidualnego artysty i na własną odpowiedzialność" w procesie powstawania awangardowego dzieła sztuki.

W krakowskiej Galerii Krzysztofory Warpechowski zaprezentował w 1971 roku pracę Talerzowanie. Kiedy rok później przedstawił ją także w Atelier 72 Richarda Demarco w Edynburgu, krytyka brytyjska ("Guardian", "The Financial Times") uznała jego wystąpienie za wybitne dzieło konceptualne. Warpechowski powrócił do tego performance 20 lat później, w 1992 roku w Galerii Grodzkiej w Lublinie i w Galerii Rzeźby w Warszawie. Jak pisał sam artysta:

"Talerzowanie jest porcjowaniem, Talerzowanie jest porcjowaniem głodu organizmu, Talerzowanie jest porcjowaniem rzeczywistości materialnej, pojęciowej i artystycznej."

Kondom of Europe I Kunstraum, Düsseldorf, 16 marca 1997

Po raz pierwszy Warpechowski wykonał Talerzowanie w postaci environment: na podzielonej na 100 kwadratowych pól jednakowej wielkości podłodze w Krzysztoforach ustawił kompozycje z białych talerzy opatrzonych napisami i symbolicznymi rekwizytami: np. na talerzu "Dom" leżały dwie kromki chleba, na talerzu "Ulica" kostka bruku. Później praca przybrała formę kwadratowych, płaskich skrzyń podzielonych na cztery pola. W każdym polu artysta umieścił talerz lub kompozycję z fragmentów talerzy i opatrzył je podpisem: np. "Pokora", "Na zamówienie", "Bez przyszłości", "Apetyt", "Talerz wiedzy", "Talerz autorski".

W 1973 roku Warpechowski wykonał słynny performance Dialog z rybą, w którym przemawiał do trzymanej w rękach, wyjętej z wody ryby. Im bliżej niema ryba była śmierci, tym czulsze były słowa artysty kierowane pod jej adresem. Kolejnym działaniem, w którym pojawiła się ryba, była Autopsja (1974). Artysta zanurzył głowę w akwarium z wodą i trzymał ją w niej tak długo, jak długo mógł nie oddychać, a na stole obok, przez taki sam czas leżała na stole ryba.

Kolejnym ważnym performance w karierze Warpechowskiego był Champion of Golgotha (1978), do którego to tematu wracał jeszcze niejednokrotnie aż do 1994 roku. Poruszał w nim kwestię idolatrii (bałwochwalstwa) uważając, że Droga Krzyżowa rzadko jest traktowana w kategoriach pogłębionej wiary.

"I stąd wynikało przeniesienie kostiumu Chrystusa w kostium championa, sportowego jakiegoś idioty."

Drugim wątkiem, po współczesnym człowieku sukcesu, był w tej pracy wątek "woli ludu".

"To wola ludu" - jak wyjaśniał Warpechowski - "a trzeba tu wziąć pod uwagę kontekst, okres kwitnącego socjalizmu - decyduje wielokrotnie o tym, że tych najlepszych na świecie ludzi albo się krzyżuje, albo wiesza. (...) W tej serii jest czternaście stacji. Ja nigdy nie zrobiłem wszystkich naraz."

Rekwizyty używane przez artystę służyły do sparafrazowania historii Drogi Krzyżowej: Umycie rąk odbywało się za pomocą dezodorantu "Brutal", koroną cierniową był skórzany kask bokserski, krew imitowały czerwone poduszeczki w kształcie kropli z amarantowego materiału.

W dorobku Warpechowskiego są też performance'y, w których artysta, w imię autentyzmu ekspresji, męczył swoje ciało, kaleczył się i biczował. W 1981 odbył się performance Porozumienie. Odnosił się do aktualnej sytuacji politycznej w Polsce, ale też do "porozumienia między artystą i resztą świata". Warpechowski miał do wyboru trzy sytuacje: biczowanie się, trzymanie na plecach kamienia ważącego 15 kg i podpisanie porozumienia, którą to możliwość traktował jako ostateczność.

"Najpierw trzymałem kamień. Gdy nie mogłem go już dłużej utrzymać - brałem knut i zaczynałem się biczować. Gdy zaczynało mnie boleć - znów chwytałem kamień, ale już trzymałem go krócej. Odkładałem kamień i znów biczowanie. Jak mnie boli - znów kamień. Potem przechodziłem obok kartki z napisem 'Porozumienie', przy której leżał długopis. Zmieniał się rytm. Coraz krócej trzymałem kamień i coraz krócej się biczowałem. W ostatniej chwili znajdowałem jeszcze jedno wyjście: mogę połknąć kartkę. Ale połknąć jej nie mogłem. Wyplułem ją, rozprostowałem, podpisałem porozumienie."

W tym samym roku Warpechowski wykonał też performance zatytułowany Polonez, w którym postanowił "zmontować" z siebie auto. Artysta śpiewając Poloneza Chopina nabijał swoje stopy i dłonie na szpikulce wystające z dwóch osiek, do których doczepiono fotografie kół samochodu. W 1984 roku podczas performance w Stuttgarcie podpalił sobie włosy zwilżone wcześniej benzyną.

W 1993 roku Warpechowski przedstawił w krakowskiej galerii Zderzak performance Krytyka czystego rozumu inspirowany dziełem Immanuela Kanta. W momencie kulminacyjnym artysta nakrył sobie głowę kawałem mięsa od rzeźnika i po nałożeniu okularów odczytał fragment tekstu Kanta. Po zakończeniu podał na czworakach mięso psu. W tle słychać było piosenkę Kazika, której refren brzmi: "Coście skurwysyny, uczynili z ta krainą".

Od pewnego czasu Warpechowski, który sam nazywa siebie ostatnio "konserwatystą awangardowym", wykonuje performance'y o charakterze bardzo krytycznym wobec współczesnej kultury konsumpcyjnej, dominacji mediów, postmodernizmu i liberalizmu obyczajowego. W wystąpieniu Róg pamięci (1997) artysta w przebraniu Mojżesza rozbijał o podłogę kamienne tablice z przykazaniami, wyrywał kartki z Biblii, wpychał je do prezerwatyw, z których układał na koniec napis New Age. W 2004 roku odbył się performance Wariant nadrzędny, w czasie którego Warpechowski wcielając się w postaci pierwszych chrześcijan i paląc lalki przypominające pochodnie Nerona, krytykował wydany we Francji zakaz noszenia w szkołach symboli przynależności religijnych.

W 2006 roku ukazał się Podręcznik bis Zbigniewa Warpechowskiego, wydany przez Otwartą Pracownię z Krakowa. Autor wraca w nim do wydanego kilkanaście lat wcześniej Podręcznika, który poszerza i uzupełnia o nowe tematy i refleksje. Jak pisał Stefan Morawski, książki Warpechowskiego są

"o sztuce w ogóle, szczególnie zaś o procesie twórczym i posłannictwie artysty; o światopoglądowych fundamentach działań artystycznych, zwłaszcza własnych; o konkretyzacji tamtych dwóch kwestii na przykładzie performance, działań uprawianych przez autora od 1967 na swoją oryginalną modłę bardzo indywidualnie rozumianych i interpretowanych; w końcu o obcych i rodzinnych dążeniach artystycznych - oraz ich otoczce krytyczno-teoretycznej - z którymi przyszło się Warpechowskiemu wadzić z temperamentem iście ognistym, przy czym akcent pada na kontekst polski, jego smutne bądź nawet żałosne przypadłości."

W najnowszej publikacji Warpechowski również rozpatruje związki między sztuką, filozofią, a twórczością i w krytyczny sposób ocenia współczesną praktykę artystyczną: jego zdaniem nie jest ona zdolna do podnoszenia istotnych problemów, jakie generuje współczesność, staje się coraz bardziej neutralna, a przez to jej rola zmniejsza się. Warpechowski, który zawsze uważał, że sztuka performance, chociaż postrzegana jako sztuka realiów, bliska jest poezji i improwizacji muzycznej, zainaugurował w 2006 roku w Słupsku Sympozjum Realności Poetyckich dedykowane "poetyckim źródłom sztuki akcji". Obok Warpechowskiego udział w nim wzięli: Ewa Zarzycka, Oskar Dawicki i Adina Bar-on z Izraela.

W 2007 roku na kameralnym spotkaniu w Podkowie Leśnej artysta przedstawił publiczności performance zatytułowany Wykonanie utworu. Dotyczył on problematyki kreowania i narodzin czegoś nowego, co artysta ukazał w bardzo dosłownej formie wizualnej: leżąc na łóżku ginekologicznym dokonał symbolicznego aktu kreacji przy dźwiękach Ody do młodości Beethovena.

Z okazji 70. urodzin artysty i jego 45-lecia pracy twórczej BWA w Lublinie wraz z Ośrodkiem Sztuki Performance Centrum Kultury przygotowało wystawę "Zbigniew Warpechowski. W służbie sztuki. Przegląd twórczości z lat 1963-2008". Jubileuszowa wystawa retrospektywna, pierwszy tak obszerny i całościowy pokaz prac Warpechowskiego, podsumowała dorobek artysty, który wykonał od lat 60. ponad 250 performance'ów. Pokazano też jego malarstwo z zakresu nowej figuracji oraz inspirowane religią, obiekty rzeźbiarskie, dokumentację działań oraz filmy. Najnowsze obrazy Warpechowskiego z 2007 roku są malarskim komentarzem dotyczącym czynów popełnionych przez bohaterów Starego Testamentu skonfrontowanych z odniesieniami do współczesności.

W 2008 Warpechowski powtórzył w symboliczny sposób swój performance z 1967 roku Improwizacja muzyczno-poetycka do muzyki Tomasza Stańki. Działanie obu artystów zostało utrwalone na taśmie filmowej dla Lubelskiej Zachęty.

Wybrane wystąpienia:

• 1967 - "Kwadrans poetycki", "Kwadrans poetycki z towarzyszeniem fortepianu" (z Tomaszem Stańko), Klub SAiW, Kraków
• 1974 - "Piłka nożna", Galeria BWA, Wrocław
• 1975 - "Dialog z rybą", Marsylia, Kazimierz nad Wisłą, Sopot, Lublin
• 1976 - "Dialog z rybą", Amsterdam
• 1979 - "Men's Only Champion", Glasgow, Agreement, Leeds, Liverpool
• 1987 - "Documenta 8", Kassel
• 1988 - Biennale Sztuki Eksperymentalnej EDE, Londyn
• 1988 - "Artystę, który się starzeje, należy dobić", CSW, Zamek Ujazdowski, Warszawa
• 1990 - Festiwal Sztuki Performance, Chicago
• 1990 - "Studio of Performance Art", CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa
• 1991 - Festiwal Sztuki Performance, Nowy Jork
• 1994 - Festiwal Sztuki Performance, Quebec
• 1995 - Festiwal Sztuki Performance, Cleveland
• 1999 - "Wobec Apokalipsy", Galeria Bielska BWA, Bielsko-Biała
• 2000 - "ARTKONTAKT", Europejski Festiwal Sztuki Performance i Nowych Mediów, Lublin
• 2003 - "BROŃORBlin, czyli od WARhola do WARpechowskiego", dawna Fabryka Norblina, Warszawa
• 2004 - Towards the Present, Towards the Future, EPAF, Centrum Kultury, Lublin
• 2006 - Europejski Festiwal Sztuki Performance EPAF, CSW Zamek Ujazdowski, Warszawa
• 2004 - "Wariant nadrzędny", Galeria XXI, Warszawa
• 2004 - "Palec Nerona", Galeria Grodzka BWA, Lublin
• 2008 - Performance Intermedia Festival, Szczecin
• 2008 - "W służbie sztuki. Przegląd twórczości z lat 1963-2008", BWA, Lublin, Ośrodek Sztuki Performance Centrum Kultury, Lublin.

Autor: Ewa Gorządek, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, listopad 2006; aktualizacja: listopad 2009.

29 lipca 2007, performance w kościele św. Jakuba w Sandomierzu w ramach Alternatyw 2007 fot. Bartosz Cebula

Fotografie publikujemy dzięki uprzejmości artysty.