Sztuki wizualne

Teresa Murak

Sztuki wizualne
Maryla Sitkowska
Urodzona 5 lipca 1949 roku na Lubelszczyźnie, mieszka w Warszawie.

Po ukończeniu średniej szkoły plastycznej i jednym roku historii sztuki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, w 1970 wstąpiła na Wydział Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, który ukończyła pod kierunkiem prof. Jana Tarasina i Tadeusza Dominika w roku 1976. Już wiosną 1972 dokonała swego pierwszego "zasiewu" w łazience Dziekanki, gdzie wówczas mieszkała, rozpoczynając w ten sposób samodzielną karierę artystyczną.

Debiut artystki zbiegł się w czasie z rozkwitem poszukiwań neoawangardowych w Polsce i do końca lat 70. jej twórczość współtworzyła ten nurt. Wyróżniało ją, po pierwsze, oryginalne tworzywo, które do dziś stanowi "sygnaturę" Teresy Murak - rzeżucha (zarówno roślina, jak i ziarno). Po drugie, przyjęte przez artystkę ulotne formy akcji, performance, czy interwencji odpowiadały neoawangardowym hasłom utożsamienia procesu twórczego z procesem życia (symbolizowanym tu przez wegetację rośliny). Wreszcie - wielorakie odniesienia do przyrody, jej rytmów i przemian, a także akcenty odnoszące się wprost do inspiracji myślą Dalekiego Wschodu (tao) - czynią z Teresy Murak prekursorkę, przynajmniej na naszym gruncie, nurtu sztuki czerpiącej ze źródeł, penetrującej i łączącej nowymi ścieżkami z pozoru odległe światy natury i kultury. Wszystkie te cechy nosi najważniejsza praca wczesnego okresu - Równowaga Balansu z Sympozjum w Ubbeboda w Szwecji (1974), zarazem pierwsza z cyklu "rzeźb dla ziemi".

Sztukę Teresy Murak cechuje wierność kilku własnym, samodzielnie wypracowanym wątkom, niekiedy łączącym się i tworzącym spokrewnione formy. Wspomniane "zasiewy" dominowały do końca lat 70. Pierwotnie stanowiły element wczesnych interwencji, jak Procesja (Warszawa 1974), czy działaniach o charakterze sakralno-obrzędowym, jak Wielkanocny dywan i inne akcje w rodzinnych Kiełczewicach (od 1974). Sugestywnym wariantem "zasiewów" były czuwania artystki przy wschodzącej rzeżusze, których istotną, finalną częścią był jej fizyczny kontakt z "szatą" z rośliny, jak w Przyjściu zieleni w Galerii Repassage w Warszawie i Lady's Smock w Lublinie (obie realizacje z 1975). Czysto performerskie możliwości wykorzystania rzeżuchy odżyły w oryginalny sposób w końcu lat 80., kiedy artystka przebywała w wannie wypełnionej rozpulchnionym ziarnem aż do pojawienia się kiełków (Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko 1989, Galeria PS 1, Nowy Jork 1991). Barwa i faktura "dywanów" z roślin stanowią istotny czynnik formalno-estetyczny wielu innych dzieł Teresy Murak, również jej prac graficznych oraz rejestracji fotograficznych i filmowych.

Z kolei zainicjowany wspomnianą pracą z Ubbeboda cykl "rzeźb dla ziemi" w drugiej połowie lat 70. był kontynuowany w formie projektów "rzeźb kosmicznych". Ich zamysłem, najogólniej, była próba bezinteresownego (ich miejsca nie miały nawet być szerzej ujawnione) odwzorowania w ziemskiej mikroskali trajektorii ciał niebieskich, a szerzej - praw i sił rządzących kosmosem. Poszukiwania te zostały utrwalone w szkicach, a następnie cyklu rysunków (gwaszy) Dla Ziemi (od 1985) oraz w modelach gipsowych. W latach 90. odzywają się w coraz odważniejszych w skali, plenerowych realizacjach ziemnych, jak Słońce wschodzi z ziemi w Orońsku (1994-1995).

Na przełomie lat 70. i 80. ważne wydarzenia osobiste w życiu Teresy Murak (małżeństwo i liczne przeprowadzki, zakończone osiedleniem się na wsi, narodziny syna Mateusza 1 listopada 1979) zbiegły się z okresem stanu wojennego i zejściem życia artystycznego do katakumb. Dla artystki, choć uczestniczyła w ruchu niezależnych wystaw prywatnych i kościelnych, był to czas wyciszenia, zbierania sił do nowego etapu drogi twórczej. Metaforycznie zaczął się on od "rozczynów" i prac z materią czy to zmiecionego i "zarobionego" wodą kurzu (akcja podczas pleneru w Pontenano we Włoszech, lato 1985), czy to mułu (pierwsza instalacja z mułu rzecznego w styczniu 1986 w Lublinie), czy bagna, w którym jakby wbrew naturze gnicia i obumierania trwa walka o byt. Ładunek symboliczny zawarty w rozczynie chleba - metaforze niezwykle nośnej zarówno egzystencjalnie, jak i kulturowo - został wykorzystany w serii rytualnych performances (Galeria Moltkerei, Kolonia 1986). Pamiętnym połączeniem obu dychotomicznych wątków - rozczynu i mułu, początku i końca - była trwająca kilka dób akcja w lesie podczas Polsko-Norweskiego Sympozjum "Natura-Sztuka" w Lillehammer latem 1987 roku.

Pierwsza Komunia Mateusza w 1988 roku przyniosła - zbiegiem okoliczności i zawartych w tym okresie znajomości - odkrycie, który wyznaczyło kolejny wątek twórczości Teresy Murak. Stare, wytarte na wylot od półwiecznego używania ścierki, którymi zakonnice ścierały posadzki kościoła, zostały po raz pierwszy zaprezentowane jako obiekty na wystawie w Galerii Dziekanka w 1988 roku. W kolejnych realizacjach Teresa Murak łączyła Ścierki wizytek z innymi wątkami swej sztuki, jak w performance w galeriach Labirynt (Lublin 1988) i Moltkerei (Kolonia 1989), a następnie w akcji ulicznej podczas imprezy "Sztuka jako gest prywatny" w Koszalinie (1989), gdzie w dziurach ścierek dokonywała zasiewów. W łódzkim Hotelu Sztuki (1990) artystka dokonała syntezy "zasiewów", "rozczynów" (których materią był kurz zmieciony z kątów strychu) i "ścierek", a wszystko to spojone nieco diabolicznym w wyrazie rytuałem. W latach 90. artystka, sytuowana już w roli klasycznej reprezentantki neoawangardy, doczekała się uznania ze strony młodszego pokolenia, zainteresowanego występującymi w niej wątkami feministycznymi i elementami sztuki ciała.

Wybrane wystawy indywidualne:
  • 1972 - "Pierwszy zasiew", Dziekanka, Akademia Sztuk Pięknych, Warszawa;
  • 1974 - "Sculpture for Earth" ("Rzeźba dla Ziemi", Ubbeboda, Szwecja; "Dywan Wielkanocny", Kiełczewice; "Procesja", Warszawa;
  • "Przyjście zieleni", Repassage, Warszawa; "Rzeżucha", Galeria Labirynt, Lublin;
  • 1976 - "Zasiew 31 - kalendarz kobiety", Galeria Labirynt, Lublin;
  • 1981 - "Zasiew 30", GN, Warszawa;
  • 1986 - "Desire, Action, On a Vigil" ("Pragnienie, czynienie, czuwanie"), Moltkerei Werkstatt, Cologne;
  • 1988 - "Ścierki wizytek", Galeria Dziekanka, Warszawa;
  • 1989 - "Floor Cloths of the Visitation Nuns" (Ścierki wizytek), Moltkerei Wekstatt, Kolonia;
  • 1990 - "Ścierki wizytek", Galeria Wschodnia, Łódź;
  • 1992 - "Dla tych, którzy kochają wiatr - Życie według Jana Pawła II", Galeria Zachęta, Warszawa; "Teresa Murak", Galerie Faust Rosa Turetsky, Genewa;
  • 1994 - "Słońce wstaje z Ziemi", realizacja stała, Orońsko;
  • 1996 - "Sculpture for the Earth" ("Rzeźba dla Ziemi"), realizacja stała, Hoffmann Collection, Berlin;
  • 1998 - "Miejsce dla Astrei", Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa;
  • 2002 - "Teresa Murak", wystawa stała, Hoffmann Collection, Berlin;
  • 2003-2004 - "Dzieła lęgną się w szczelinach rzeczywistości", "Lniany strumień", Warszawa;
  • 2004-2006 "Most - Rzeźba spotkań" nad Aleją Solidarności, work in progress, Warszawa.
Wybrane wystawy zbiorowe:
  • 1973 - 5. Biennale Form Przestrzennych, Galeria EL Elbląg; "Festiwal Teatru Otwartego", Wrocław;
  • 1974 - "Sympozjum sztuki - 100 dni", Ubbeboda (Szwecja);
  • 1976 - "For Example. The Choice of Attitudes" ("Na przykład. Wybór postaw"), Galeria Współczesna, Warszawa;
  • 1979 - "International Art Manifestation 'Works and Words' ", De Appel, Amsterdam;
  • 1982/83 - "2eme Convergence Jeune Expression", Grand Palais, Paryż;
  • 1983 - "The Sign of Cross" ("Znak krzyża"), Parafia Miłosierdzia Bożego, Warszawa;
  • 1987, 1989, 1993 - 2., 3., 5. Biennale Sztuki Nowej, Zielona Góra; "Natur - Kunst, Kunst - Natur", Lillehammer, Norwegia;
  • 1988 - "Sculpture in the Garden" (Rzeźba w ogrodzie), SARP, Warszawa;
  • 1989 - "Ressource Kunst", Künstlerhaus Bethanien, Berlin; Mücsarnok, Budapeszt;
  • 1990 Rauma Biennale Balticum '90, Rauma (Finlandia); Konstrukcja w procesie III, Łódź;
  • 1994 Ars erotica, Muzeum Narodowe, Warszawa; Oikós, Muzeum Okręgowe, Bydgoszcz;
  • 1996 "Kunst und Natur / Sztuka wobec natury", Ludwigshafen - Altenburg - Warszawa; "Despite / Difference. Polki", Herbert Read Gallery, Cantenbury;
  • 1997 "Art from Poland", Mücsarnok, Budapeszt;
  • 1998 "Body and the East - From the 1969s to the Present", Moderna Galerija, Ljubljana; Exit Gallery, Nowy Jork;
  • 1999 - "Moja sztuka jest Twoją sztuką", Otwarte Pracownie, Warszawa;
  • 1999-2000 - "Aspects - Positions", Fundació Joan Miró, Barcelona; City Gallery, Southampton; Museum;
  • 2000 - "Cracow Meetings" (Spotkania krakowskie), Bunkier Sztuki, Kraków;
  • 2001 - "Transcultural Vision 2", Hyde Park Art Center, Chicago; "Collection 4", Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa;
  • 2004 -"Warszawa-Moskwa / Moskwa-Warszawa 1900-2000", Galeria Zachęta;
  • 2005 - "Egocentryczne, niemoralne, przestarzałe", Galeria Zachęta, Warszawa; "Warszawa-Moskwa / Moskwa-Warszawa 1900-2000", Państwowa Galeria Tretiakowska, Moskwa;
  • 2006 - "Ideal City - Invisible Cities" (Miasto Idealne - Miasta Niewidzialne), Zamość.
Autor: Maryla Sitkowska, Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, styczeń 2003; aktualizacja: luty 2009

Podobne

Sztuki wizualne Tadeusz Breyer

Rzeźbiarz, medalier. Urodził się w 1874 w Mielcu, zmarł w 1952 w Warszawie.

Sztuki wizualne Elżbieta Cieślar

Artystka sztuk wizualnych. Urodzona 3 grudnia 1934 w Warszawie, mieszka w St. Jeoire (Francja).

Zobacz także

Literatura Elżbieta Janicka "Festung Warschau"

Jak sugerują opisy książki - ale też komentarze samej autorki - "Festung Warschau" jest rodzajem spacerownika - a więc przewodnika, w którym krok po kroku, ulica po ulicy poznajemy dane miejsce. Jest...

Literatura Współczesna polska proza fantastyczna

Na początku lat 90. dominowało science fiction, co było echem twórczości Stanisława Lema czy Edmunda Wnuka-Lipińskiego. W nowym stuleciu dało się zauważyć zmiany w upodobaniach czytelników...

Odnośniki do innych działów bazy wiedzy

Najczęściej czytane