Trębacz i kompozytor jazzowy, jeden z najoryginalniejszych muzyków jazzowych w Europie. Urodził się 11 lipca 1942 roku w Rzeszowie.

Od początku lat 60. ubiegłego wieku należy do najważniejszych artystów polskiej sceny jazzowej, wywarł znaczący wpływ na jej rozwój i dokonania. Atutem sztuki Tomasza Stańki jest własny, odrębny ton, nastrojowy klimat, słowiańska melancholia, łatwo rozpoznawalne od pierwszego dźwięku, charakterystyczne brzmienie jego trąbki. Nagrał około czterdziestu albumów autorskich, skomponował muzykę do kilkudziesięciu filmów, m.in.: Trąd, Dziura w ziemi, Pożegnanie z Marią Skaza, Reich, Egzekutor i spektakli teatralnych: Balladyna, Nienasycenie, Roberto Zucco, Wyzwolenie.

Koncertował niemal na całym świecie, występował i nagrywał m.in. z Cecilem Taylorem, Janem Garbarkiem, Peterem Warrenem, Stu Martinem, Edwardem Vesalą, Don Cherrym, Garym Peacockiem, Davem Hollandem, Dino Saluzzim, Krzysztofem Komedą, Adamem Makowiczem, Januszem Muniakiem, Zbigniewem Seifertem, Michałem Urbaniakiem, Tomaszem Szukalskim. Laureat wielu polskich i międzynarodowych nagród i wyróżnień muzycznych. Jest pierwszym laureatem Europejskiej Nagrody Jazzowej (2003). W swej artystycznej karierze stworzył wiele niepowtarzalnych kreacji, przykuwając uwagę jazzowych laików, wzbudzając zachwyt fanów.

Cykl kształcenia muzycznego rozpoczął od nauki gry na fortepianie i skrzypcach w szkole podstawowej, zakończył dyplomem Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Krakowie w klasie trąbki. W 1962 roku wspólnie z kontrabasistą Jackiem Ostaszewskim, pianistą Adamem Makowiczem i perkusistą Wiktorem Perelmutterem, założył zespół Jazz Darings, uznawany za jedną z pierwszych formacji free-jazzowych w Europie. Rok później utalentowanego trębacza zaprosił do współpracy Krzysztof Komeda, pianista i kompozytor. Stańko przez cztery lata grał w jego legendarnym kwintecie, brał udział w nagraniu płyty Astigmatic (1965). Muzyka Komedy, odległa od free, ale bardzo nowoczesna, wywarła znaczący wpływ na młodego muzyka, szczególnie w zakresie melodyki.

W 1967 roku powstał słynny Tomasz Stańko Kwartet (Janusz Muniak - saksofony, flet, Jan Gonciarczyk / Bronisław Suchanek - kontrabas, Janusz Stefański - perkusja), rok później przekształcony w Tomasz Stańko Quintet, ze Zbigniewem Seifertem - saksofony, skrzypce. Zespół nagrał trzy płyty: Music for K. (1970), Jazz Message from Poland (1972), Purple Sun (1973). Na różnych etapach współpracy grali muzykę od w całości improwizowanej do muzyki, w której ściśle określony temat stanowił punkt wyjścia do instrumentalnych popisów solowych.

W 1973 roku, wraz z perkusistami Stu Martinem i Tomaszem Szukalskim, nagrał płytę Fish Face, na której jako jeden z pierwszych jazzmanów rozpoczął eksperymenty z elektroniką. Do połowy lat 80. Stańko nie wiązał się trwale z żadną grupą muzyczną. Występował z różnymi muzykami. Z saksofonistą Tomaszem Szukalskim, perkusistą Edwardem Veselą nagrał m.in. albumy: Twet (kontrabas - Peter Warren) i Balladyna (kontrabas - Dave Holland). Podczas pobytów w Stanach Zjednoczonych nagrywał z Cecilem Taylorem i Garym Peacockiem; w Indiach nagrał solowy album w grobowcu Taj Mahal. W 1985 roku założył zespół "Freelectronic", w którym skoncentrował się na eksperymentach z brzmieniami syntetycznymi. W latach 90. Tomasz Stańko powrócił do grania akustycznego, współpracował z Jonem Christensenem i Arildem Andersenem (album Bluish), Bobo Stensonem, Andersem Jorminem i Tonym Oxleyem (album Bosonossa and other Ballads). Od blisko dziesięciu lat koncertuje i nagrywa dla wytwórni płytowej ECM Records z młodymi muzykami z Simple Acoustic Trio (Marcin Wasilewski - fortepian, Sławomir Kurkiewicz - kontrabas, Michał Miśkiewicz - perkusja). Fascynuje go malarstwo Vincenta van Gogha i Amadeo Modiglianiego, literatura Jamesa Joyce'a, Franza Kafki, Williama Faulknera.

Korzenie muzyki Tomasza Stańki tkwią w stylistyce cool jazzu w jego klasycznym wydaniu z lat 50. i 60.

"Zawsze interesowała mnie tradycja - stwierdza artysta. - "U Krzysztofa Komedy słuchaliśmy głównie muzyki skalowej: Milesa Daviesa, Johna Coltrane'a. To z tego czerpałem inspiracje. Rzecz jasna, istotny był także Ornette Coleman, ale raczej jako przykład pewnej postawy wobec sztuki - poszukującej i buntowniczej - niż jako propozycja konkretnej muzycznej konwencji."

Stańko bywał ekscentryczny i prowokacyjny. Grał długimi, otwartymi strukturami free. Bardzo ważnym elementem jego muzyki są spontaniczne, elektryzujące improwizacje ujęte w przemyślaną, konsekwentną całość. W wywiadach Tomasz Stańko często wyznaje:

"Jazz szybko staje się nawykiem. Nic innego w życiu nie robię, granie na trąbce jest moim życiem. Dla mnie najważniejsza w jazzie jest improwizacja, tzn. rola kreatywności w błyskawicznym procesie tworzenia, w procesie równym trwaniu dzieła. Swoiste skojarzenia dźwiękowe, akty wyboru, filozofia błędu. Właściwie tworzę szyfry, które dają mi możliwość improwizacji. To możliwe, bo muzyka jest abstrakcyjna i nawet minimalna zmiana tempa daje całkowicie odmienną frazę. Mam swoje ulubione akordy, które mogę zmieniać tak, by w sekundę przechodziły z liryzmu w furię."

Drugim ważnym składnikiem utworów komponowanych i granych przez Tomasza Stańkę stała się bardzo silnie rozwinięta melodyka, na ogół nasycona liryzmem i romantyczną zadumą. Trzecim, równie istotnym co improwizacja i melodia, elementem muzycznego języka Stańki jest brzmienie jego trąbki. Robert Buczek w książce "Krakowski przewodnik jazzowy" pisze o nim następująco:

"Jest to brzmienie 'brudne', a zarazem paradoksalnie przejrzyste, przenikające w głąb duszy, momentami przypominające krzyk, momentami kwilenie. Brzmienie bogate i... jak cała jego sztuka bardzo osobiste i łatwo rozpoznawalne. To brzmienie, w połączeniu z ulubionymi przez trębacza zwrotami melodycznymi, składa się na szalenie sugestywny, emocjonalny, momentami wręcz bolesny przekaz. Muzyka Stańki jest w pewnym sensie dźwiękowym odpowiednikiem filozofii egzystencjalnej - ból istnienia jest niejako wpisany w brzmienie, sposób frazowania i środki wyrazowe, jakimi Stańko się posługuje."

Najważniejsze płyty autorskie Tomasza Stańki:

• Music for K. (1970)
• Music from The Taj Mahal (1980)
• Music '81 (1982)
• Freelectronic (1987)
• Witkacy - Pejotl (1988)
• Freelectronic: Switzerland (1988)
• Bosonossa and other Ballads (1993)
• Balladyna (1994)
• Matka Joanna (1995)
• Roberto Zucco (1995)
• Leosia (1997)
• From The Green Hill (1999)
• Soul of Things (2002)
• Suspended Night (2004)

Fot.: © Andrzej Tyszko, www.tyszkoandrzej.com.pl

Autor: Jerzy Brukwicki, czerwiec 2004.