fot. Elżbieta Lempp

Urodził się w 1919 w Kielcach, zmarł nocą z 4 na 5 lipca 2000 w Neapolu. Debiutował w prasie międzywojennej jako krytyk literacki.

W czasie wojny aresztowany i osadzony w łagrze na Dalekiej Północy, opuścił Rosję z armią Andersa, walczył pod Monte Casino. Współzałożyciel w 1947 i początkowo współredaktor wydawanej wówczas w Rzymie "Kultury". Po przeniesieniu pisma osiadł w Londynie, a w 1952 r. przeniósł się do Włoch. Laureat nagród: "Kultury" (1958), Jurzykowskiego (1964), Kościelskich (1966), "Wiadomości" (1981), włoskiej nagrody Premio Viareggio, międzynarodowej "Prix Gutenberg" i francuskiego Pen-Clubu.

Był jednym z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku, obierającym za przedmiot swego pisarstwa opór stawiany przez człowieka różnorodnym postaciom nicości (totalitaryzmom, religijnemu zwątpieniu, poczuciu egzystencjalnego osamotnienia, instrumentalizacji życia).

W jego dorobku odnaleźć można krytykę literacką, prozę, esej, a także oryginalne formy mieszane. Książki krytyczne są wyrazem zainteresowań literaturą rosyjską, klasyką europejską, malarstwem. Pisane z ogromnym znawstwem szkice o sztuce świadczą, że dla Herlinga kultura to przejaw metafizycznej niepewności człowieka, a także najszerszy z symbolicznych języków służących dociekaniu sensu.

Jako pisarz narodził się Herling pod wpływem doświadczeń łagrowych, które spisał i przetworzył w książce "Inny świat" (1951) - jednym z pierwszych i najdoskonalszych dzieł poświęconych temu problemowi, jakie powstały w literaturze światowej. W książce sporządza dokumentarnie wiarygodny opis łagrowych warunków życia, a zarazem tworzy opowieść o istocie totalitaryzmu, o granicach człowieczeństwa, o nieskończonych dnach upadku, lecz także o ludzkiej sile pokonywania godnością każdego losu.

W opowiadaniach bohaterowie Herlinga tropią "indywidualne przeznaczenie", wyznaczające człowiekowi jego prywatną ścieżkę godzenia się ze śmiercią. O literackiej specyfice tych utworów - które można nazwać metafizycznymi opowieściami kryminalnymi - decyduje odnawiana przez Herlinga forma XIX-wiecznej opowieści, nawiązująca do Poe'ego, Melville'a i Jamesa.

Podobnie "oryginalny tradycjonalizm" odnajdziemy w "Dzienniku pisanym nocą" - dziele zaczętym w 1971 i kontynuowanym aż do śmierci, zawierającym klasyczne zapisy dziennikowe obok esejów poświęconych sztuce, komentarzy politycznych i utworów fikcyjnych.

"Pisać tak, by zdanie było przekazem nie tylko jasnej i swobodnej myśli, lecz nieustannego napięcia moralnego, by w słowie żył całym sobą kto wypowiada je jako swoją długo odważaną i cierpianą prawdę - to pociągało mnie zawsze". ("Dziennik pisany nocą", 19 I 1972)

Bibliografia:

• "Inny świat", Paryż: Instytut Literacki, 1951.
• "Żywi i umarli", Lublin: Fis, 1991.
• "Wieża i inne opowiadania", Poznań: W drodze, 1988.
• "Opowiadania zebrane", Poznań: W drodze, 1990.
• "Godzina cieni", Kraków: Znak, 1991.
• Sześć medalionów i srebrna szkatułka, Warszawa: Czytelnik, 1994.
• "Dziennik pisany nocą 1973-79", Warszawa: Czytelnik, 1995.
• "Portret weneck", Lublin: Wyd. UMCS, 1995.
• "Błogosławiona święta", Wyd. UMCS, 1996.
• "Dziennik pisany nocą 1980-83", Warszawa: Czytelnik, 1996.
• "Dziennik pisany nocą 1984-88", Warszawa: Czytelnik, 1996.
• "Dziennik pisany nocą 1989-92", Warszawa: Czytelnik, 1997.
• "Don Ildebrando", Warszawa: Presspublica, 1997.
• "Gorący oddech pustyni", Warszawa: Czytelnik, 1997.
• "Rozmowy w Dragonei", Warszawa: Szpak, 1997.
• "Dziennik pisany nocą 1993-96", Warszawa: Czytelnik, 1998.
• "Biała noc miłości", Warszawa: Czytelnik, 1999.
• "Dziennik pisany nocą 1997-1999", Warszawa: Czytelnik, 2000.
• "Podzwonne dla dzwonnika", Warszawa: Czytelnik, 2000 (więcej...).
• "Najkrótszy przewodnik po sobie samym", Kraków: WL, 2000.
• "Biała noc miłości. Opowiadania", Warszawa: Czytelnik, 2002 (więcej...).

Wybrane tłumaczenia:

• niemiecki: "Der Turm und die Insel (Dwa opowiadania)", Koln: Kiepenheuer & Witsch, 1966. "Welt ohne Erbarmen", Koln: Verlag fur Politik und Wirtschaft, 1953. "DIe insel" ("Wyspa"), Munchen: Hanser, 1994.
• francuski: "Un monde a part" ("Inny świat"), Paris: Denosl, 1985, Paris: Gallimard, 1995. "Journal ecrit la nuit" ("Dziennik pisany nocą 1973-1979"), Paris: Gallimard, 1989. "L'lle et autres recits", Paris: Gallimard, 1992. "Le portrait vénitien et autres recits", Paris: Gallimard, 1995.

Źródło: www.polska2000.pl; copyright: Stowarzyszenie Willa Decjusza, maj 2002.