Literatura

Adam Zagajewski

Literatura
Adam Zagajewski na Międzynarodowych Targach Książki, Warszawa, maj 2010; fot. Marek Dusza
Urodził się 21 czerwca 1945 roku we Lwowie. Poeta, prozaik, eseista, laureat wielu prestiżowych nagród literackich, tłumaczony na wiele języków.

Wkrótce po urodzeniu, skutkiem akcji repatriacyjnej, rodzice przyjechali wraz z nim do Polski w granicach wyznaczonych przez układ jałtański. Dzieciństwo spędził na Śląsku, w Gliwicach, lata uniwersyteckie w Krakowie. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim - psychologię i filozofię. Prowadził zajęcia z filozofii jako asystent uczelniany, pracował w redakcjach czasopism "Student" i "Odra", szybko zdobył sławę czołowego poety swego pokolenia (pokolenia '68) zwanego krakowską Nową Falą.

Wywodzi się z programu krakowskiej grupy "Teraz". Po podpisaniu "listu pięćdziesięciu dziewięciu" w 1975 roku został objęty zakazem druku. W latach siedemdziesiątych był związany z niezależnym ruchem literackim, od 1982 roku mieszkał w Paryżu, w 2002 roku wrócił do Polski i zamieszkał w Krakowie. Jest synem prof. Tadeusza Zagajewskiego - pioniera polskiej elektroniki (1912-2010) i mężem aktorki i tłumaczki Mai Wodeckiej.

Członek redakcji "Zeszytów Literackich". Laureat nagrody Vilenica w 1996 roku i Nagrody Adenauera w 2002. Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. Prowadził gościnne warsztaty poetyckie w Studium Literacko-Artystycznym na UJ w Krakowie. Prowadził kurs "creative writing" na uniwersytecie w Houston, w USA.

Jego pierwsze książki poetyckie, Komunikat i Sklepy mięsne, stanowiły realizację pokoleniowego postulatu mówienia prawdy o otaczającej rzeczywistości społecznej i obnażania fałszu języka oficjalnego. Tom List. Oda do wielości oprócz wierszy stanowiących reakcję na wprowadzenie stanu wojennego przyniósł już tematy i sposoby ich poetyckiego ujęcia, które na stałe zadomowiły się w twórczości Zagajewskiego, stającej się odtąd poezją zamyślenia pełnego znaków zapytania i eseistyką pisaną przez "człowieka problematycznego". Do stałych tematów poetyckich Zagajewskiego należą: nieustanne kwestionowanie ról biograficzno-egzystencjalnych bohatera lirycznego wierszy i pochwała życia oglądanego w "jego zmienności, w jego falowaniu, w jego wieloznaczności" (jak pisał w eseistycznej książce Solidarność i samotność), zanurzenie w świecie kultury europejskiej i kontemplacja jej dziedzictwa, sięganie w głąb własnych korzeni (Poemat) i roztrząsanie wariantów swego losu, przymierzanie kostiumów i masek. W wierszach Zagajewskiego często powraca obraz zamyślonego wędrowca z książką w ręku, podróżującego przez świat "wypożyczony z wielkiej biblioteki" (Płótno).

Podobne wątki odnajdujemy w jego prozie. Powieść Ciepło, zimno opowiada o wchodzeniu w życie dorosłe i wystawionego na pokusy młodego inteligenta: dręczące go wątpliwości i niemożność opowiedzenia się po stronie świata jednoznacznych zasad, sprawiają, że zaczyna służyć policyjnemu państwu. Z kolei powieści Cienka kreska i Słuch absolutny opowiadają o rozterkach duszy współczesnego artysty. Antynomiczność, wielość rzeczywistości to stały motyw również i w powieściach Zagajewskiego. "Zrozumiałem, że świat jest podwójny, podzielony, zarazem wspaniały i trywialny, ciężki i lotny, bohaterski i tchórzliwy" - wyznaje po latach komunistyczny funkcjonariusz w opowiadaniu Zdrada (w tomie Dwa miasta). Z podobnej perspektywy przedstawiany jest świat w esejach Zagajewskiego. Poza młodzieńczą książką manifestem literackim Świat nie przedstawiony, są one kolejno dopisywanymi partiami z duchowej autobiografii autora. Solidarność i samotność (1986) ukazuje schorzenia i iluzje kultury zbytnio zaangażowanej w politykę i rozważa dylematy przed jakimi staje dziś pisarz czy artysta. Prozy i mini eseje zawarte w Dwóch miastach i książce W cudzym pięknie przynoszą rozważania filozoficzne, refleksje z lektur i podróży po Europie. Zagajewski pisze o Krakowie i o Paryżu, o miastach dzieciństwa, mitycznych miejscach swej środkowoeuropejskiej edukacji, o Nietzschem, Jungerze, Brunonie Schulzu, Cioranie, Gotfriedzie Bennie, o zagrożeniach, jakie nasza cywilizacja niesie dla życia duchowego, o paradoksach jakie rodzą się w sytuacji, gdy jest coraz więcej środków przekazu, a coraz mniej do przekazania, i o wielu innych sprawach i postaciach kluczowych dla naszej współczesności.
"Nigdy nie będę kimś, kto pisze wyłącznie o śpiewie ptaków, chociaż śpiew ptaków bardzo podziwiam, ale nie do tego stopnia, żeby usunąć się ze świata historycznego, bo świat historyczny jest też pasjonujący. To co mnie naprawdę interesuje , to splecenie świata historycznego ze światem kosmicznym, tym nieruchomym, czy raczej: ruchomym, ale w zupełnie innym rytmie. Nigdy nie będę wiedział, jak te światy ze sobą współistnieją. One walczą ze sobą i uzupełniają się - i to dopiero jest warte refleksji." (Adam Zagajewski)
Mówili o Adamie Zagajewskim:
"Rzadko się zdarza, żeby muza poezji przemówiła tak klarownie i z takim impetem jak w przypadku Zagajewskiego. Rzadko można być świadkiem tak intensywnego dialogu między Euterpe i Klio." (Josif Brodski)

"Zagajewski nie jest estetą. W poezji obowiązuje wyższa miara: Biada pisarzowi, który stawia piękno ponad prawdę." (Susan Sontag)
Źródło: www.polska2000.pl; Copyright: Stowarzyszenie Willa Decjusza, 2001; www.zeszytyliterackie.pl, 2010.

Aktualizacja: Janusz R. Kowalczyk, październik 2010.

Wybrana bibliografia:

Poezja:
  • Komunikat, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1972.
  • Sklepy mięsne, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1975.
  • Wiersze, Warszawa: 1976.
  • List (drugi obieg wydawniczy, jako "druk do użytku wewnętrznego"), Poznań: Witryna Poetycka OKS "Od Nowa", 1978; Kraków: Krakowska Oficyna Studentów KOS, 1979 (wydanie rozszerzone, ze wstępem Tadeusza Nyczka).
  • List. Oda do wielości, Nowe wiersze (drugi obieg wydawniczy), Kraków: Półka Poetów, 1982; Paryż: Instytut Literacki, 1983.
  • Petit (drugi obieg wydawniczy), Słowo, 1983.
  • Jechać do Lwowa i inne wiersze (z rysunkami Józefa Czapskiego), Londyn: Aneks, 1985; (drugi obieg wydawniczy) Margines (Oficyna Literacka), 1986; Droga, 1986; Fundacja Zeszytów Literackich, 2009, ISBN 978-83-60046-07-4.
  • Nowe wiersze (drugi obieg wydawniczy), Świt, 1985.
  • Płótno, Paryż: Zeszyty Literackie, 1990; Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich, 2002, ISBN 83-91-1068-8-8.
  • Dzikie czereśnie (wybór wierszy), Kraków: Znak, 1992, ISBN 83-70-0625-6-3.
  • Ziemia ognista, Poznań: a5, 1994, ISBN 83-85568-09-3.
  • Późne święta (wybór wierszy), Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1998, ISBN 83-06-0267-2-1.
  • Trzej aniołowie / Three Angels (wybór wierszy, wydanie dwujęzyczne), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1998, ISBN 83-08-0278-0-6.
  • Pragnienie, Kraków: a5, 1999, 2000, 2001, ISBN 83-85568-43-3.
  • Powrót, Kraków: Znak, 2003, ISBN 83-24-0033-9-8.
  • Mistyka dla początkujących / Mystique pour débutants (wybór wierszy, wydanie dwujęzyczne), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005.
  • Anteny, Kraków: a5, 2005, ISBN 83-85568-75-1.
  • Niewidzialna ręka, Kraków: Znak, 2009, ISBN 978-83-240-1246-6.
  • Wiersze wybrane, Kraków: a5, 2010, ISBN 978-83-61298-17-5.
Powieści, proza:
  • Ciepło, zimno, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975.
  • Słuch absolutny, Kraków: 1979; b.m.w.: 1983.
  • Cienka kreska, Kraków: Znak, 1983, ISBN 83-70-0608-8-9.
Eseje:
  • Świat nie przedstawiony (szkice literackie, wraz z Julianem Kornhauserem), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974.
  • Drugi oddech (szkice literackie), Kraków: Znak, 1978.
  • Solidarność i samotność, Paryż: Zeszyty Literackie, 1986; (drugi obieg wydawniczy) Margines (Oficyna Literacka), 1986; Fundacja Zeszytów Literackich, 2002.
  • Dwa miasta, Paryż-Kraków: Biblioteka Zeszytów Literackich - Oficyna Literacka, 1991, ISBN 83-85-1583-3-2; Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2001, ISBN 83-22-7166-4-8; Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich, 2007, ISBN 83-60-0466-5-4.
  • W cudzym pięknie, Poznań: a5, 1998, 2000, 2001, ISBN 83-85568-37-9.
  • Obrona żarliwości, Kraków: a5, 2002, ISBN 83-85568-57-3.
  • Poeta rozmawia z filozofem, Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich, 2007, ISBN 978-83-60046-85-2.
Wybory poezji w językach obcych:

Język albański:
  • Tё shkosh nё Lvov, Prisztina, 2002.
Język angielski:
  • Tremor. Selected Poems, Nowy Jork: Farrar, Straus and Giroux, 1985, 1987; Londyn, 1987.
  • Mysticism for Beginners, Nowy Jork: Farrar, Straus and Giroux, 1997; Londyn, 1998.
  • Three Angels, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1998.
  • Solidarity, Solitude. Essays, Ecco Press, 1990.
  • Canvas, Nowy Jork: Farrar, Straus and Giroux, 1991.
  • Another Beauty, Nowy Jork: Farrar, Straus and Giroux, 2000.
  • Without End. New and Selected Poems, Nowy Jork: Farrar, Straus and Giroux, 2001 (nominacja do nagrody krytyków amerykańskich National Book Critics Award w dziedzinie poezji, 2002).
  • Selected Poems, Londyn, 2004.
  • Eternal Enemies, Nowy Jork, 2008.
Język bośniacki:
  • Povratak, Sarajewo, 2006.
Język francuski:
  • Solidarité, Solitude (Solidarność i samotność), Édition Fayard, 1986.
  • Coup de crayon (Cienka kreska), Édition Fayard, 1987.
  • Palissade, Marronniers, Liserons, Dieu, Paryż: Édition Fayard, 1989 (nagroda im. J. Malrieu, 1990).
  • La Trahison (Dwa miasta), Paryż: Édition Fayard, 1993.
  • Mystique pour débutans, et autres poémes, Paryż, 1999.
Język hebrajski:
  • Mistiqua le-mathilim, Tel Awiw, 1999.
Język hiszpański:
  • Poemas escorgidos, Walencja, 2005.
Język holenderski:
  • Wat zingt is wat zwijgt. Gedichten, Tilburg, 1998.
  • Mystiek voor beginners, Amsterdam, 2003.
Język niemiecki:
  • Gedichte, Monachium: Carl Hauser Verlag, 1984, 2002; Wiedeń, 1989.
  • Stündlich Nachrichten (antologia), Berlin: Oberbaum, 1984.
  • Der dünne Strich (Cienka kreska), Monachium: Hanser, 1985.
  • Polen. Staat im Schatten der Sowjetunion, Reinbek bei Hamburg: Rowolth, 1981.
  • Das absolute Gehör (Słuch absolutny), Zürich: Unionsverlag, 1982.
  • Solidarität und Einsamkeit (Essays), Monachium: Hanser, 1986.
  • Mystik für Anfänger. Gedichte, Monachium: Hanser, 1997 (nagroda za lirykę europejską 2000 im. N. Lenaua, przyznana przez Bractwo Artystyczne z Esslingen, otrzymana wspólnie z Karlem Dedeciusem).
  • Die Wiesen von Burgund. Ausgewählte Gedichte, Monachium, Wiedeń, 2003.
Język norweski:
  • Utsikt over Krakow, Oslo, 1987.
Język serbski:
  • Putovati u Lavov, Belgrad, 1988.
  • Platno. Izbrane poeme, Belgrad, 2003.
  • Antene, Belgrad, 2007.
Język słowacki:
  • Divé čerešne, Bratysława, 1994.
Język słoweński:
  • Mistika za začetnike, Lublana, 1997.
Język szwedzki:
  • Ode till mångfalden, Sztokholm: Hoganas, 1987.
  • Elektrisk elegi och andra dikter, Sztokholm, 1995.
  • Törst, Sztokholm, 2003.
Język węgierski:
  • Bårmi is történt, Budapeszt, 2004.
Tłumaczenia:
  • Raymond Aron, "Widz i uczestnik. Z Raymondem Aronem rozmawiają Jean-Louis Missika i Dominique Wolton", Londyn: Polonia, 1984; (drugi obieg wydawniczy) Oficyna Literacka, 1984; CDN, 1984; Oficyna Literacka, 1985; Warszawa: Czytelnik, 1992, ISBN 83-07-0227-7-0.
  • Vladimir Volkov, "Montaż" (powieść), Londyn: Polonia, 1986, ISBN 0902352571.
  • Mircea Eliade, "Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta", Londyn: Puls, 1990, ISBN 0-907587-54-2.
Wyróżnienia i nagrody (wybór):
  • Nagroda "Czerwona Róża", przyznana przez Klub Studentów Wybrzeża "Żak" w Gdańsku (1969).
  • Nagroda Fundacji im. Kościelskich w Genewie (1975) za Świat nie przedstawiony.
  • Nagroda drugoobiegowego pisma "Zapis" (1980) za List.
  • Nagroda "Zapisu" w dziedzinie literatury i upowszechniania literatury (1985).
  • Nagroda literacka im. Kurta Tucholsky'ego, przyznana przez Szwedzki PEN Club (1985).
  • Nagroda im. Andrzeja Kijowskiego, Warszawa (1986).
  • Nagroda Prix de la Liberté, przyznana przez Francuski PEN Club (1987).
  • Nagroda wychodzącego poza cenzurą pisma "Arka" (1987) za Jechać do Lwowa i inne wiersze oraz Solidarność i samotność.
  • Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku za rok 1988 (1989).
  • Nagroda Krakowska Książka Miesiąca (październik 1993) za Powrót.
  • Nagroda literacka im. Zygmunta Hertza za rok 1993, przyznana przez paryską "Kulturę" (1994).
  • Międzynarodowa Nagroda Literacka Vilenica (1996).
  • Nagroda Fundacji Władysława i Nelly Turzańskich w Toronto za szczególne osiągnięcia w dziedzinie kultury polskiej (2000).
  • Szwedzka nagroda im. Tomasa Tranströmera (2001).
  • Nagroda im. Horsta Bienka w dziedzinie liryki, przyznana przez Bawarską Akademię Sztuk Pięknych (2002).
  • Nagroda literacka niemieckiej Fundacji Konrada Adenauera za całokształt twórczości (2002).
  • Nagroda Neustadt (zwana "Małym Noblem"), przyznana przez University of Oklahoma i redakcję miesięcznika "World Literature Today" (2004).
  • Nagroda im. Czesława Miłosza, przyznawana przez Ambasadę USA w Polsce za wkład w rozwój porozumienia polsko-amerykańskiego (2008).
Wybrane nominacje:
  • Nominacja do Nagrody Nike za książkę W cudzym pięknie (1999).
  • Nominacja do Nagrody Nike za książkę Pragnienie (2000).
  • Nominacja do Śląskiego Wawrzynu Literackiego (maj 2006).
  • Nominacja do Nagrody Nike za książkę Anteny Biblioteki Poetyckiej Wydawnictwa a5 (2006).
  • Nominacja do Nagrody Mediów "Cogito" za książkę Poeta rozmawia z filozofem (2008).
  • Nominacja do gdańskiej nagrody "Europejski Poeta Wolności" za Poeta rozmawia z filozofem (2008).

Podobne

Literatura Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki

Poeta, urodzony 12 listopada 1962 roku w Wólce Krowickiej koło Lubaczowa...

Literatura Janusz Tazbir

Historyk, badacz dziejów kultury staropolskiej oraz reformacji i kontrreformacji w Polsce. Urodził...

Zobacz także

Sztuki wizualne Wojciech Fangor "Postaci"

Obraz Fangora należy do najbardziej kanonicznych dzieł polskiego socrealizmu. Operuje prostą retoryką przeciwieństw: kiedyś i teraz, po tej i po tamtej stronie.

Film "Toys"

Film dokumentalny w reżyserii Andrzeja Wolskiego z 2011 roku zrealizowany przez Instytut Adama Mickiewicza w Warszawie w cyklu "Przewodnik do Polaków"...

Odnośniki do innych działów bazy wiedzy