Krystyna Janda, fot. Tomasz Paczos / Fotonova / East News

Jedna z najpopularniejszych polskich aktorek teatralnych i filmowych. Reżyserka. Urodziła się 19 grudnia 1952 roku w Starachowicach.

Janda to bodaj jedyna polska aktorka o statusie gwiazdy, otoczona gronem wielbicieli, których uwielbienie dla aktorki przypomina aurę otaczającą ulubieńców publiczności w "epoce gwiazd" XIX-wiecznego teatru. Swoją pozycję zawdzięcza granym rolom i silnej osobowości pozostawiającej piętno na każdej granej przez nią postaci.

Janda "(...) zawsze gra podobną, raz stworzoną postać, nadając jej cechy wszystkim swoim rolom. Jej aktorstwo cechuje silna ekspresja, żywiołowy temperament, ideowe zaangażowanie, czasem manieryczność" (Jan Kłossowicz, "Słownik Teatru Polskiego" Warszawa 2002).

Studiowała w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Warszawie, dyplom uzyskała w 1975 roku. Na scenie zadebiutowała w 1976 w Teatrze Ateneum w Warszawie w roli Anieli w wyreżyserowanych przez Jana Świderskiego Ślubach panieńskich Aleksandra Fredry. Jeszcze jako studentka w 1974 zagrała w legendarnym przedstawieniu telewizyjnym Trzech sióstr Antoniego Czechowa w reżyserii Aleksandra Bardiniego. Jej urzekająca i pełna prawdy Masza dała początek kilkudziesięciu rolom stworzonym w Teatrze Telewizji.

Równolegle rozwijała się jej kariera w kinie. Miała świetny debiut filmowy, w Człowieku z marmuru Andrzeja Wajdy wcieliła się w postać Agnieszki, młodej, przebojowej i upartej studentki szkoły filmowej próbującej dotrzeć do prawdy o byłym przodowniku pracy Mateuszu Birkucie, którego zagrał tutaj Jerzy Radziwiłowicz. Oboje wystąpili także w Człowieku z żelaza (1981), w którym Wajda kontynuował wątki z poprzedniego filmu i opowiadał o korzeniach ruchu solidarnościowego. Z Wajdą współpracowała jeszcze kilkakrotnie, w filmie Bez znieczulenia (1978) zagrała niewielką rolę Agaty. W Dyrygencie (1979) wystąpiła jako młoda skrzypaczka Marta zafascynowana starszym, dojrzałym dyrygentem Johnem Lasockim - w tej roli wystąpił John Gielgud. Na przełomie lat 70. i 80. występowała również w filmach Piotra Szulkina spod znaku science fiction: Golemie (1980), Wojnie światów - następne stulecie (1981) oraz w O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji (1984).

Ważnym międzynarodowym sukcesem okazał się uhonorowany Oscarem film Istvana Szabo Mefisto z 1981 roku, w którym Janda wcieliła się w postać Barbary Bruckner - zagrała wówczas u boku Klausa Marii Brandauera. Ale jej największą filmową kreacją była rola Antoniny Dziwisz w Przesłuchaniu Ryszarda Bugajskiego (1982). Janda stworzyła w tym filmie przejmujący portret człowieka, który, jak mówił sam reżyser: "chce być wolny, bez względu na cenę, jaką musi zapłacić". Ta rola przyniosła Jandzie m.in. nagrodę dla najlepszej aktorki na festiwalu filmowym w Cannes.

Do 1987 Janda należała do zespołu warszawskiego Teatru Ateneum, występując także sporadycznie w Teatrze Scena Prezentacje. Czas występów w Teatrze Ateneum to okres współpracy z wybitnymi reżyserami. Zagrała m.in. Doriana Gray'a w Portrecie Doriana Gray'a Johna Osborne'a według Oscara Wilde'a - spektaklu reżyserowanym przez Andrzeja Łapickiego (1976), była Niną w Mewie Czechowa w reżyserii Janusza Warmińskiego (1977), Wal w Dusia, Ryba, Wal i Leta Pam Gems w reżyserii Agnieszki Holland (1978), wcieliła się w postać Jenny w Operze za trzy grosze Bertolta Brechta w reżyserii Ryszarda Peryta (1980), w Teatrze Scena Prezentacje dwukrotnie zagrała Heloizę w Abelardzie i Heloizie Ronalda Duncana w reżyserii Romualda Szejda (1979, 1984). Obok tych różnorodnych ról teatralnych grała w kinie, kontynuując bardzo dobrą passę filmową w takich obrazach, jak: Kochankowie mojej mamy Radosława Piwowarskiego (1985), Dekalogu II Krzysztofa Kieślowskiego (1988), pojawiła się też u Kieślowskiego w niewielkiej roli w Krótkim filmie o zabijaniu (1987), zagrała w Stanie posiadania Krzysztofa Zanussiego (1988). W tych rolach Janda dała złożony, psychologiczny portret współczesnej kobiety - od "rozrywkowej" Krystyny pozostającej w konflikcie ze swym małym synem w Kochankach mojej mamy, przez skrzypaczkę Dorotę rozdartą między namiętnością a wiernością mężowi w Deklaogu II, aż po Julię - doświadczoną kobietę próbującą ułożyć sobie życie z młodszym od niej mężczyzną w filmie Zanussiego.

W latach 1987-2005 Janda była aktorką warszawskiego Teatru Powszechnego.

"W istocie panna Julia, jaką oglądamy na scenie, jest postacią ujawniającą swe ukrywane dotąd przed otoczeniem rozdarcie i histerię prowadzącą konsekwentnie do tragedii, w każdym razie do samobójstwa. Jest to rola niewątpliwie trudna, ale też niezmiernie fascynująca" - pisał o pierwszej dużej roli Jandy na nowej scenie Lech Sokół recenzujący w "Teatrze" Pannę Julię Augusta Strindberga w reżyserii Andrzeja Wajdy (1988) ("Teatr" 1988, nr 4).

Występy w Powszechnym przyniosły aktorce serię pierwszoplanowych ról, które okazały się ogromnymi sukcesami, ściągającymi na widownię widzów już nie tyle na samo przedstawienie, ale po to, żeby zobaczyć w nim Jandę. Po pannie Julii aktorka zagrała tytułową rolę w Medei Eurypidesa w reżyserii Zygmunta Hübnera (1988).

"Jest ona właściwie jedyną pełną na scenie osobą, zachowującą autonomię wobec kompozycyjnych układów reżysera" - pisał Tomasz Kubikowski. - "Na niej opiera się i przez nią prowadzony jest cały konflikt" ("Odra" 1988, nr 12).

Maciej Nowak dodawał:

"Hübnerowi i Jandzie udało się bowiem przedsięwzięcie karkołomne: skonstruowanie głębokiej, nieprostej psychologicznie motywacji dla działań mitologicznej bohaterki. I konstrukcja ta okazuje się wstrząsająco współczesna" ("Teatr" 1988, nr 7).

W 1990 aktorka zagrała ponownie w przedstawieniu Wajdy, tym razem we Dwoje na huśtawce Williama Gibsona. Wcieliła się w Gizelę Mosca.

"Wajda znalazł świetnych wykonawców: Krystynę Jandę i Piotra Machalicę. Janda gra nerwowo (ale bez tej swojej irytującej czasem maniery rodem z 'Człowieka z marmuru'), potrafi jednak być też liryczna. Jej swoisty prymitywizm podszyty jest tęsknotą do innego, lepszego życia, o które próbuje walczyć i którego się boi równocześnie" (Wojciech Dudzik, "Rzeczpospolita", 20 lutego 1990).

Po tym przedstawieniu, jeszcze w tym samym roku, nadszedł czas na monodram Shirley Valentine Williama Russella w reżyserii Macieja Wojtyszki. Spektakl okazał się gigantycznym przebojem. Janda, której nigdy nie można było odmówić autentycznych emocji na scenie i wielkiego szacunku dla swoich widzów często widzących w niej portret ich samych, trafiła z postacią Shirley w "dziesiątkę". Jacek Sieradzki pisał po premierze:

"Aktorka mocno przepracowała przekład Małgorzaty Semil tak, by idealnie leżał w jej ustach z całą potocznością, kolokwialnością, lapidarnością, choć i z wulgaryzmami. Włożyła mnóstwo wysiłku w uplastycznienie Shirley i zjednanie jej sympatii widzów. Chwilami robiło to nieprzyjemne wrażenie gry pod publiczkę: jakby celem był rechot aprobaty i komentarze 'ale, kurde, głupotki gada'. Do czasu jednak. Będąc pewną ciepłych uczuć publiczności aktorka komplikowała obraz swej bohaterki: ukazywała jej niepewność, kompleksy podszyte buńczuczną gadką. (...) Przedstawienie, które oglądałem, skończyło się owacją na stojąco. Podobno wieczór w wieczór widownia dziękuje tak Krystynie Jandzie za grę - i za radość nadziei" ("Polityka" 1991, nr 9).

Monodram grany jest do dzisiaj, ponad 12 lat.

Po Shirley Valentine Janda kontynuowała serię spektakli, w których występowała w roli gwiazdy. Grała główne postacie w sprawdzonej współczesnej dramaturgii oraz klasyce. W 1992 była Margaret w Kotce na rozpalonym blaszanym dachu Tennesee Williamsa w reżyserii Andrzeja Rozhina (1992), gdzie partnerowali jej Piotr Machalica oraz Henryk Machalica.

"I wszystko wskazuje na to, że tylko nazwiska mają zapewnić przedstawieniu sukces. Spektakl nie ma innych atutów. (...) Patrząc na sceny ma się wrażenie, że reżyser nie postawił przed aktorami trudniejszych zadań, pozwolił im kierować się doświadczeniem, intuicją, by nie powiedzieć rutyną. Wyraźnie jest to zwłaszcza w roli Krystyny Jandy. Ci widzowie, którzy widzieli ją w 'Shirley Valentine' czy 'Edukacji Rity', dostrzegają z pewnością znane z tamtych spektakli środki wyrazu. Bowiem aktorka także i postać Margaret buduje przy pomocy ostrej gestykulacji, charakterystycznych załamań głosu, nerwowego drżenia towarzyszącego zapalaniu papierosa" - pisała Natalia Adaszyńska ("Teatr" 1992, nr 4/5).

Potem była m.in. Andreą Salas w Śmierci i dziewczynie Ariela Dorfmana w reżyserii Jerzego Skolimowskiego (Teatr Studio w Warszawie, 1992), tytułową Kobietą zawiedzioną w monodramie Simone de Beauvoir w reżyserii Magdy Umer (1994), Lady Makbet w Makbecie Szekspira przygotowanym przez Mariusza Trelińskiego (1996), gdzie

"(...) zagrała Lady Makbet sentymentalnie, płaczliwie, w stylu południowoamerykańskich telenowel" - stwierdził w "Rzeczpospolitej" Jacek Cieślak ("Rzeczpospolita", 28 maja 1996).

Wcieliła się również w postać Marii Callas w Marii Callas - Lekcji śpiewu Terrence'a McNally'ego w reżyserii Andrzeja Domalika (1997):

"Przez dwie i pół godziny Janda-Callas (świetnie ucharakteryzowana i ubrana) panuje niepodzielnie nie tylko nad swoimi uczniami (...), ale i publicznością, którą traktując jak słuchaczy lekcji włącza do gry i podporządkowuje. A nawet więcej: potrafi wywołać u niej pożądaną w danej chwili reakcję. (...) Co ważne, Janda gra postać primadonny ze szlachetnym umiarem, odchodząc w dużym stopniu od osobistego brzmienia wielu poprzednich ról, właściwej sobie spontaniczności, a nawet nadpobudliwości, po których bezbłędnie daje się rozpoznać jej 'kobiety zawiedzione' " (Aleksandra Rembowska, "Teatr"1997, nr 10).

Janda zagrała też główną rolę w Fedrze Jeana Racine'a w reżyserii Laco Adamika (1998).

Wśród ról kinowych należy wymienić Magdę w Tacie Macieja Ślesickiego (1995) oraz Ewę w Matce swojej matki Roberta Glińskiego (1996). Zagrała u Krzysztofa Zanussiego w Życiu jako śmiertelnej chorobie przenoszonej drogą płciową (2000), u Wojciecha Marczewskiego w Weiserze na podstawie głośnej książki Pawła Huelle (2000) i u Filipa Bajona w ekranizacji powieści Stefana Żeromskiego Przedwiośnie (2000).

Lata 90. to również początek pracy Jandy jako reżyserki i to zarówno w kinie, jak i w teatrze. Wyreżyserowała film Pestka według książki Anki Kowalskiej (1995), dla Teatru Telewizji przygotowała Heddę Gabler Henryka Ibsena (1995), Cyda Pierra Corneille'a (1996), Fizjologię małżeństwa Honoriusza Balzaka (1999) i Związek otwarty Dario Fo (2000), tworząc razem z Markiem Kondratem przezabawną parę małżeńską oraz Klub kawalerów Michała Bałuckiego (2001) i Zazdrość Esther Vilar (2001). W Teatrze Powszechnym przygotowała m.in.: Na szkle malowane Ernesta Brylla i Katarzyny Gaertner (1993) i Pannę Tutli-Putli Witkacego (1997).

W tym czasie Janda współpracowała też z reżyserem Zbigniewem Brzozą, zagrała u niego Karlę w Nocy Helvera Ingmara Villqista w Teatrze Powszechnym (2000). Następnie zadziwiła na scenie jako tytułowa Mała Steinberg - sztuce Lee Halla wystawionej w Teatrze Studio w Warszawie (2001). Podjęła się trudnego i delikatnego zadania pokazania na scenie choroby i kalectwa.

"Kunszt aktorski Jandy, która zmienia się na scenie z pięknej kobiety w skulone, zamknięte w sobie dziecko, stawia recenzenta w niewygodnej sytuacji" - pisał Roman Pawłowski. - "Czy mam oceniać, na ile to, co pokazuje aktorka, jest bliskie autentycznej chorobie? Krytykować za nie dość częste jąkanie się i zbyt sprawne ruchy? Lepiej by było dla sztuki, gdyby Janda odrzuciła ten naturalizm, który zamiast pomagać przeżyć i zrozumieć historię autystycznej dziewczynki, zasłania ją teatralną formą. Bo choroba w teatrze w wykonaniu zdrowych aktorów jest tylko formą, udawaniem. (...) O ile kształt teatralny 'Małej Steinberg' w Studio jest kontrowersyjny, o tyle sama idea wystawienia takiego dramatu nie podlega dyskusji. W kraju, w którym kalectwo wyklucza ze społeczeństwa, nigdy dość powtarzania, że niepełnosprawni są także ludźmi. Janda daje kolejny raz dowód artystycznej i obywatelskiej odwagi - po roli Karli, opiekunki niepełnosprawnego chłopca w sztuce Ingmara Villqista 'Noc Helvera', sięga po kolejny społeczny dramat, który odsłania bogactwo duchowego i emocjonalnego życia chorego dziecka. Razem z innymi wstałem więc, kiedy aktorka wyszła do oklasków, bo za odwagę i zaangażowanie po stronie słabych i odrzuconych należy się jej uznanie" ("Gazeta Wyborcza", 3 października 2001).

W styczniu 2003 Janda obchodziła 25-lecie swojej kariery. Z tej okazji w Teatrze Studio przygotowano Mewę w reżyserii Zbigniewa Brzozy z jubilatką w roli Ireny Arkadiny. Przedstawienie zakończyło się, jak to bywało nie raz w przypadku Jandy, burzliwą owacją na stojąco.

W 2005 roku aktorka założyła w Warszawie prywatny Teatr Polonia, w którym z powodzeniem gra i reżyseruje; jest też szefem artystycznym sceny. Polonia odniosła ogromny sukces wśród publiczności. Teatr Jandy prezentuje sporo inteligentnej rozrywki, grają tutaj gwiazdy, ale jednocześnie aktorka zaprasza do współpracy młodych twórców. W Polonii reżyserowali m.in.: Piotr Cieplak, Andrzej Seweryn, Maciej Wojtyszko, Stanisław Tym, ale także Anna Smolar, Łukasz Kos, Przemysław Wojcieszek i Maciej Kowalewski.

Początkowo Janda na swojej scenie prezentowała sztuki o kobietach, wyreżyserowała Stefcię Ćwiek w szponach życia Dubravki Ugresić (2005) i przejmujący monodram ze swoim udziałem - Ucho, gardło, nóż Vedrany Rudan (2005). Zagrała pół-Serbkę, pół-Chorwatkę, która mierzy się z powojenną rzeczywistością Bałkanów."Postać Tonki w jej interpretacji to żywa, czująca, osadzona w swej biologiczności baba" - pisał o roli Jandy Hubert Michalak. - "Jest agresywna, zaczepna, irytująca i fascynująca jednocześnie. Nie stara się podobać widzowi, atakuje go sugestywnymi obrazami rzezi, bierze go pod włos i nie stara się udawać, że jest inaczej" ("Nowa Siła Krytyczna" 12.05.2008).Kolejny spektakl z własną główną rolą to sympatyczna opowieść dojrzałej kobiety o jej wyjątkowo pechowym życiu - Skok z wysokości Leslie Ayvazian (2006), w którym gra i pęka ze śmiechu również publiczność."Olśniewający w swej prostocie pomysł pozwala na spędzenie wieczoru w przyjemnej, relaksującej atmosferze z aktorką na wyciągnięcie ręki, z poczuciem lekkiej adrenaliny, że nic do końca w tej zabawie nie jest przewidywalne" - notowała Iza Natasza Czapska ("Życie Warszawy" 2006, nr 165).Wokół codziennych spraw kobiecych obracał się również zrealizowany przez Jandę (opieka artystyczna i adaptacja) Lament na Placu Konstytucji wg tekstów Krzysztofa Bizio (2007) i przedstawienie Kobiety w sytuacji krytycznej Joanny Murray-Smith (2007). Janda zainscenizowała w Polonii także Trzy siostry Antoniego Czechowa (razem z Natashą Parry, 2006), pokazała zagrane stylowo i ze smakiem Grube ryby Michała Bałuckiego (2008), kabaretowego Boga Woody'ego Allena (2008) i musical Bagdad Cafe Percy'ego Adlona i Boba Telsona (2009).

Zagrała tutaj ponadto u boku Jerzego Treli w Szczęśliwych dniach Samuela Becketta w reżyserii Piotra Cieplaka (2007)."Winnie Jandy nie jest więc teatralnym symbolem absurdu ludzkiego istnienia, ale zwykłą, chorą kobietą o niesłychanej intuicji" - pisał Jacek Kopciński. - "Jej egzystencja - zapisana w mowie tak zdegradowanej - na naszych oczach wypełnia się bogactwem uczuć i doświadczeń, także tych najtrudniejszych, jak śmierć, by w pewnym momencie odsłonić swój transcendentny kształt" ("Teatr" 2007, nr 3).Potem w przedstawieniu Andrzeja Domalika brawurowo odegrała rolę Florence Jenkins, najgorszej operowej śpiewaczki świata w Boskiej! Petera Quiltera (2007). Ostatnio w spektaklu Dancing na podstawie poezji Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej w reżyserii Jarosława Stańka (2008) pokazała portret kobiety, która marzy o wielkim uczuciu.

Ważniejsze nagrody i odznaczenia:

• 1978 - Nagroda im. Zbigniewa Cybulskiego;
• 1980 - Złote Grono na 12. Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie; Nagroda im. Leona Schillera;
• 1981 - Złoty Asteroid na 19. Międzynarodowym Festiwalu Filmów Fantastycznych w Trieście we Włoszech za rolę Rozyny w filmie Golem w reżyserii Piotra Szulkina;
• 1988 - Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za tytułową rolę w Medei Eurypidesa w reżyserii Zygmunta Hübnera z Teatru Powszechnego w Warszawie; Nagroda prezydenta Warszawy za tę samą rolę;
• 1989 - Złoty Krzyż Zasługi; Nagroda ministra kultury i sztuki II stopnia; Nagroda Fundacji Kultury Polskiej za wybitne kreacje aktorskie w filmach przypominających dramatyczne losy powojennych pokoleń Polaków na 14. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku; Złota Kaczka - nagroda tygodnika "Film";
• 1990 - Medal im. Vittorio de Sici; Złote Lwy Gdańskie za najlepszą rolę kobiecą Antoniny Dziwisz w filmie Przesłuchanie w reżyserii Ryszarda Bugajskiego na 15. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku; Nagroda szefa kinematografii za rolę Julii w filmie Stan posiadania Krzysztofa Zanussiego; Złota Palma - nagroda za rolę kobiecą w Przesłuchaniu Ryszarda Bugajskiego na festiwalu filmowym w Cannes;
• 1991 - Order Sztuk Pięknych i Nauk Humanistycznych (Francja); Nagroda dla najlepszej aktorki za rolę w filmie Przesłuchanie Ryszarda Bugajskiego na I Belgradzkim Festiwalu Filmu Środkowoeuropejskiego (BESEF); Nagroda ministra spraw zagranicznych; Wiktor - nagroda dla najpopularniejszych osobowości telewizyjnych;
• 1992 - Złota Kaczka - nagroda tygodnika "Film"; Srebrna Muszla za rolę w filmie Zwolnieni z życia w reżyserii Waldemara Krzystka na festiwalu filmowym w San Sebastian;
• 1994 - Tytuł osobowości sezonu w ogólnopolskim rankingu teatralnym III programu PR;
• 1995 - Nagroda indywidualna za debiut reżyserski - Pestkę na 20. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 1996 - Super Złota Kaczka - dla najlepszej aktorki w historii polskiego kina;
• 1998 - Telekamera '98 - nagroda czytelników "Tele Tygodnia" dla najpopularniejszej aktorki roku;
• 2000 - Związek otwarty Dario Fo w reżyserii Krystyny Jandy najlepszym przedstawieniem Teatru TV na festiwalu Lato Filmów w Kazimierzu Dolnym;
• 2001 - Martynka - nagroda Fundacji Synapsis za pracę na rzecz dzieci autystycznych; Zwycięstwo w plebiscycie publiczności na najlepszą aktorkę Spotkań za rolę Ruth Steiner w Opowiadaniach zebranych Donalda Marguliesa z Teatru Komedia w Warszawie w reżyserii Krystyny Jandy; II miejsce w kategorii najlepszy spektakl na 40. Rzeszowskich Spotkaniach Teatralnych; Busola - nagroda tygodnika "Przegląd" dla osób, które prowadzą innych ku lepszym celom i są dla nich drogowskazem; Złote Koturny - nagroda czytelników "Gazety w Częstochowie" dla najlepszego przedstawienia sezonu w Teatrze im. Adama Mickiewicza w Częstochowie - Na szkle malowane Ernesta Brylla w reżyserii Krystyny Jandy; Telemaska - nagroda dla najlepszej aktorki sezonu w Teatrze TV przyznana w plebiscycie czytelników "Tele Tygodnia" i widzów Teatru TV;
• 2002 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski; Telemaska - zwycięstwo w plebiscycie czytelników "Tele Tygodnia" na najpopularniejszych aktorów w Teatrze TV; Kryształowe Zwierciadło - nagroda miesięcznika "Zwierciadło" za siłę i konsekwencję w działaniach artystycznych.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, maj 2003; aktualizacja: październik 2009.