Film

Jerzy Radziwiłowicz

Film
Jerzy Radziwiłowicz podczas próby przedstawienia "Kreacja" w Teatrze Narodowym, fot. Marek Dusza
Urodził się w roku 1950. Aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, pedagog krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, tłumacz.

Ukończył Wydział Aktorski warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Debiutował w 1972 roku na scenie Starego Teatru w Krakowie rolą Zagorskiego w Bolszewikach Michaiła Szatrowa w reżyserii Andrzeja Przybylskiego. Rok później występował już w Dziadach Adama Mickiewicza w reżyserii Konrada Swinarskiego, przedstawieniu, które przeszło do kanonu teatru polskiego. U Swinarskiego Radziwiłowicz wystąpił jeszcze w Wyzwoleniu i telewizyjnej wersji Sędziów Wyspiańskiego, rozpoczął także próby do Hamleta Szekspira, w którym zagrać miał rolę główną. Próby przerwała nagła śmierć reżysera.

Jerzy Radziwiłowicz miał szczęście spotkać w swej teatralnej i filmowej karierze najwybitniejszych polskich reżyserów i aktorów. Już w roku 1973, przedstawieniem Proces według Franza Kafki, rozpoczęła się jego współpraca z Jerzym Jarockim. U Jarockiego aktor wystąpił m.in. w Wiśniowym sadzie Antoniego Czechowa (1975), Rewizorze Gogola (1980), Mordzie w katedrze Thomasa S. Eliota (1982), Życie jest snem Calderona de la Barca (1983), Portrecie Mrożka (1988), przełomowej, kanonicznej już inscenizacji Ślubu Gombrowicza (1991) i pierwszej polskiej inscenizacji Fausta Johanna Wolfganga Goethego (1997).

W 1977 roku aktora zauważył Jerzy Grzegorzewski i powierzył mu rolę Pana Młodego w Weselu Stanisława Wyspiańskiego. Minęło 18 lat i Radziwiłowicz pracował nad kolejną wersją Mickiewiczowskiego dramatu w swej karierze - tym razem nad przedstawieniem Dziady - 12 improwizacji w inscenizacji Grzegorzewskiego. Z inspiracji Grzegorzewskiego Radziwiłowicz przygotował w 1996 roku nowe tłumaczenie Don Juana Molière'a.
"Jerzemu Radziwiłowiczowi przydała się francuska rola, po której zapragnął przenieść na polską scenę oryginalny rytm Molierowskiego tekstu i w związku z tym podjął się pracy tłumacza. Zamierzenie uwieńczył sukcesem. To rola do prawdziwego smakowania: konsekwentna od początku do końca, a bynajmniej nie jednostajna, bo - paradoksalnie - kapryśnie zmienna w nastrojach, z nieoczekiwanymi niespodziankami" - zachwycał się recenzent "Rzeczpospolitej".
Don Juana Grzegorzewski i Radziwiłowicz realizowali dwukrotnie - w Polsce i we Francji.

W latach siedemdziesiątych aktor rozpoczął długoletnią bliską współpracę filmową i teatralną z Andrzejem Wajdą. Grał między innymi księcia Myszkina w Nastazji Filipownie według Idioty Dostojewskiego. Wystąpił w nagradzanym na całym świecie Człowieku z marmuru (1976) i Człowieku z żelaza (1981), filmach, które stały się symbolem rozrachunku z epoką stalinowską i zapowiedzią wolnościowych przemian.
"Piękno tego wyjątkowego filmu leży w złożoności stosunku reżysera wobec postaci Birkuta, tego doskonałego w swojej pokorze przedstawiciela całej nieszczęśliwej, wyalienowanej epoki" - pisał w 1979 roku o Mateuszu Birkucie, postaci stworzonej przez Radziwiłowicza w Człowieku z marmuru, Alberto Moravia. - "Birkut, zanim został stachanowcem, miał te zalety i wady, które zawsze stanowiły niezmienny element człowieczeństwa niezależnie od miejsca i czasu. Pod etykietą bohatera socjalizmu pokora i prawość czynią z niego bohatera prawdziwego. Jaki efekt dała ta delikatna operacja? Otóż, podczas gdy stalinizm zostaje skazany bezapelacyjnie, socjalizm, jako idea i jako utopia, zdaje się ratować."
Cztery lata później występuje Radziwiłowicz w kolejnym - tym razem teatralnym - arcydziele Wajdy: Zbrodni i karze według Fiodora Dostojewskiego.

Powściągliwy "aktor-perfekcjonista, obdarzony inteligencją i głęboką wrażliwością" - tak opisuje Radziwiłowicza Maciej Karpiński w książce "Teatr Andrzeja Wajdy". I rzeczywiście w aktorskim rzemiośle Radziwiłowicza znać wpływ analitycznej szkoły Jerzego Jarockiego, którą wykorzystuje, także stając przed kamerą Kieślowskiego Bez końca (1984), Stanisława Różewicza Drzwi w murze (1973), Jean-Luca Godarda Pasja (1982) oraz na głównych scenach polskich (Starego Teatru w Krakowie, Teatru Narodowego w Warszawie) i francuskich (Comédie de Saint-Etienne).

Ostatnio kolejne ważne role Radziwiłowicz stworzył w spektaklach Jerzego Grzegorzewskiego. Na deskach warszawskiego Teatru Narodowego był Pankracym w Nie-Boskiej komedii Zygmunta Krasińskiego (2002) i Kalibanem w doskonałej inscenizacji poematu Wystana Hugh Audena Morze i zwierciadło (2003).
"Radziwiłowicz opanowuje całą scenę" - pisał Paweł Pokora. - "Chwyta widzów ‘za twarz'. Jego długi monolog to świadectwo aktorskiej techniki. Jest echem publiczności, złośliwie pastiszuje, mówi zupełnie serio. Momentami jest brutalny, ale nigdy powierzchowny. Nie popisuje się wirtuozerią. Rola Radziwiłowicza to także świadectwo intelektualnej dyscypliny. W monologu Kalibana Auden zamyka wywód o naturze widowiska, który Radziwiłowicz prezentuje w sposób jasny, bez żadnego fałszywego tonu. Świetne aktorstwo pozwala dotrzeć do sedna tekstu." (za: www.polskieradio.pl)
Za rolę Kalibana został uhonorowany Nagrodą im. Aleksandra Zelwerowicza. W przejmującym, ostatnim przedstawieniu Grzegorzewskiego On. Drugi powrót Odysa (2005) Radziwiłowicz zagrał głównego bohatera. Tytułowy On wnikliwie, precyzyjnie, jednocześnie lekko i ironicznie prowadził widzów ścieżkami spektaklu-traktatu o odchodzeniu.

W Teatrze Narodowym Radziwiłowicz zagrał także m.in. Pozza w Czekając na Godota Samuela Becketta w reżyserii Antoniego Libery (2006) i rolę tytułową w Otellu Szekspira w reżyserii Agnieszki Olsten (2008).

Ważniejsze wyróżnienia:
  • 1977 - Nagroda im. Leona Schillera;
  • 1985 - Nagroda za rolę Raskolnikowa w przedstawieniu Zbrodnia i kara na 25. Kaliskich spotkaniach Teatralnych;
  • 1986 - Nagroda za rolę Doktora w sztuce Woyzeck w Starym Teatrze w Krakowie na 26. Kaliskich spotkaniach teatralnych;
  • 1988 - Nagroda za rolę Bartodzieja w Portrecie na 27. Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu;
  • 1989 - Srebrny Krzyż Zasługi;
  • 1993 - Order Sztuk Pięknych i Literatury przyznawany przez ministra kultury Francji;
  • 2000 - Nagroda Sekcji Krytyków Teatralnych Polskiego Ośrodka ITI za popularyzację polskiej kultury teatralnej za granicą;
  • 2003 - Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza dla najlepszego aktora za rolę Kalibana w przedstawieniu Morze i zwierciadło Wystana Hugha Audena w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego w Teatrze Narodowym w Warszawie;
  • 2005 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski;
  • 2006 - Nagroda Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego; Nagroda za rolę Marka Brutusa w przedstawieniu Juliusz Cezar Williama Szekspira w reżyserii Jana Englerta na 6. Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej "Dwa Teatry" w Sopocie.

Opracowanie: lipiec 2001.
Aktualizacja: Monika Mokrzycka-Pokora, grudzień 2008.

Podobne

Film Jerzy Hoffman

Film

Reżyser filmowy. Urodził się 15 marca 1932 roku w Krakowie...

Film Andrzej Czeczot

Film, Sztuki wizualne

Rysownik, malarz, scenograf, ilustrator. Urodził się 27 października 1933 roku w Krakowie. Zmarł w Warszawie 9 maja 2012 roku.

Zobacz także

Literatura Elżbieta Janicka "Festung Warschau"

Jak sugerują opisy książki - ale też komentarze samej autorki - "Festung Warschau" jest rodzajem spacerownika - a więc przewodnika, w którym krok po kroku, ulica po ulicy poznajemy dane miejsce. Jest...

Sztuki wizualne Wojciech Fangor "Postaci"

Obraz Fangora należy do najbardziej kanonicznych dzieł polskiego socrealizmu. Operuje prostą retoryką przeciwieństw: kiedyś i teraz, po tej i po tamtej stronie.

Odnośniki do innych działów bazy wiedzy