Adam Ferency w filmie "1920 Bitwie Warszawskiej"

Aktor teatralny i filmowy, reżyser. Urodził się 5 października w 1951 roku w Warszawie.

Jest absolwentem Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie, którą ukończył w 1976 roku. W tym samym roku debiutował na scenie stołecznego Teatru Dramatycznego rolą Stachowskiego w "Karykaturach" Jana Augusta Kisielewskiego w reżyserii Gustawa Holoubka. Jednak sceną, z którą związał się na początku kariery, był Teatr na Woli prowadzony przez jego profesora ze szkoły teatralnej - Tadeusza Łomnickiego. Tam też zagrał swoją pierwszą dużą rolę, Joka Skokicia/Hamleta, w "Przedstawieniu 'Hamleta' we wsi Głucha Dolna" Ivo Bresana w reżyserii Kazimierza Kutza (1977). W latach 1981-1994 Ferency występował w warszawskim Teatrze Współczesnym. Świetnie zagrał Johna Mericcka/Człowieka-Słonia w głośnym Człowieku słoniu wg Bernarda Pomorance'a w reżyserii Marcela Kochańczyka (1983). Był także m.in. Pijakiem ze Ślubu Witolda Gombrowicza w reżyserii Krzysztofa Zaleskiego (1983), Asasellem w legendarnym Mistrzu i Małgorzacie wg Michaiła Bułhakowa w reżyserii Macieja Englerta (1986), Blaisem Belzile w Samych porządnych ludziach Gratiena Gelinasa w reżyserii Kazimierza Kutza (1992), a także Hitlerem w sztuce Stanisława Brejdyganta Hitler-Stalin wyreżyserowanej przez autora na scenie krakowskiego Teatru Stu (1992). W 1993 r. Ferency zadebiutował jako reżyser. W Teatrze Współczesnym wystawił Hollywood, Hollywood Davida Mameta.

Od 1994 Ferency związany jest z Teatrem Dramatycznym. Tutaj powstały jego najbardziej dojrzałe role. Aktor stał się świetnym odtwórcą ról w spektaklach Piotra Cieplaka - przejmującej Historyi o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka (1994) i Wyprawach krzyżowych wg Mirona Białoszewskiego (1995), gdzie stworzył wspaniały duet aktorski z Aleksandrą Konieczną. Odrębny rozdział stanowią jego role Beckettowskie w spektaklach Antoniego Libery. Ferency zagrał Williego w Szczęśliwych dniach (1995), Pozzo w Czekając na Godota (1996) oraz Hamma w Końcówce (1997). W każdej z nich dał lekcję aktorskiej techniki. Po Końcówce Jarosław Kisieliński notował:

"Ferency tworzy szereg masek, za którymi chowa się Hamm i zza których nie sposób już dostrzec prawdziwej jego twarzy (jak w cyrku, gdy skomplikowana żonglerka dematerializuje postać swego żonglera)" ("Teatr" 1997, nr 12).

Wielkie wrażenie Ferency zrobił jako Petrucchio w Poskromieniu złośnicy Szekspira w reżyserii Krzysztofa Warlikowskiego (1997). W tej roli nawiązał do swojego filmowego emploi - współczesnych czarnych charakterów. Dwa lata później zagrał tytułową rolę w Powrocie Odysa Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Krystiana Lupy. Ferency współpracował też z warszawskim Teatrem Rozmaitości. Zagrał u Grzegorza Jarzyny w Uroczystości (Festen) Mogensa Rukova i Thomasa Vinterberga (2001), wcielił się również w postać Prospera w świetnej realizacji Szekspirowskiej Burzy w reżyserii Warlikowskiego (2003, wersja telewizyjna - 2008).

"Głębokim i prawdziwie ostatecznym staje się epilog Prospera, wygłoszony niemal w ciemności, w ciszy i bezruchu, w największej bliskości widzów" - pisał o zakończeniu spektaklu Piotr Gruszczyński. - "Intymna wypowiedź nadaje przedstawieniu walor prawdy, mimo że ujawnia theatrum, w którym zaszły alchemiczne przemiany. Aktor wychodzi z roli i pozbawia nas ostatniej szansy obcowania ze światem prawym. Zostajemy sami z wielką winą. Dopiero powróciwszy do teatru, będziemy mogli starać się o jej odkupienie" ("Tygodnik Powszechny" 2003, nr 3).

Na scenie Teatru Dramatycznego Ferency zagrał także Jana Dziedzie III w udanej adaptacji powieści Bohumila Hrabala Obsługiwałem angielskiego króla w reżyserii Piotra Cieślaka (2003) i gwałciciela Raya w Blackbird Davida Harrowera w reżyserii Grażyny Kani (2004) - psychologicznej sztuce o porachunkach z przeszłością. W eksperymencie teatralnym Pawła Miśkiewicza Peer Gynt. Szkice z dramatu Henryka Ibsena (2007) był jednym z Peer Gyntów (reżyser pokazał na scenie pięciu Peerów, z których każdy stawał się emanacją innej części osobowości głównego bohatera). Wcielił się także w postać spętanego złem i pragnieniem władzy tytułowego bohatera w pełnym efektownych obrazów, dynamicznym Borysie Godunowie na podstawie tragedii Aleksandra Puszkina i opery Modesta Musorgskiego w inscenizacji Andrieja Moguczija (2008). Ostatnio zagrał też Gabriela Baltazara w spektaklu Persona. Tryptyk / Marilyn Krystiana Lupy (2009).

"Jak ktoś jest niski, łysy i kwadratowy, to nie może być pozytywnym bohaterem" - mówi Ferency o swoich rolach w filmie ("Gazeta Wyborcza" 2001, nr 233).

Jest specjalistą od ról policjantów, kryminalistów i pracowników UB. Ale zanim wcielił się w posępnego oficera służby bezpieczeństwa w Przesłuchaniu Ryszarda Bugajskiego (1982) grał szarych młodych ludzi z lat 70.: w Niedzielnych dzieciach (1976) i Aktorach prowincjonalnych (1978) Agnieszki Holland oraz we Wstecznym biegu Laco Adamika (1978). Zagrał też Heńka w Akcji pod Arsenałem Jana Łomnickiego (1977), Kiełza w Gorączce Holland (1980), Księdza w Przypadku Krzysztofa Kieślowskiego (1981) i Zenona w Matce Królów Janusza Zaorskiego (1982). Galeria jego "mundurowych" charakterów to m.in. rosyjski śledczy Jegor Potapowicz Jegorow z Kanalii Tomasza Wiszniewskiego (1992), rola za którą Ferency dostał nagrodę na festiwalu filmowym w Gdyni, pułkownik UB Kizior z Pułkownka Kwiatkowskiego Kutza (1995), czy Generał Jegorow w serialu Przeprowadzki Leszka Wosiewicza (2000). Ostatnio Ferency zagrał Witolda w Pornografii Witolda Gombrowicza zekranizowanej przez Jana Jakuba Kolskiego (2002).

Od początku kariery Ferency związany jest też z Teatrem Telewizji i Teatrem Polskiego Radia, w którym zagrał wiele ważnych ról. Był m.in. Szekspirowskim Makbetem i Mefistofelesem w Fauście Johanna Wolfganga Goethego. Ostatnio na telewizyjnej Scenie Faktu można go było oglądać jako skazanego na śmierć w sfingowanym procesie Henryka Szwejcera w Golgocie wrocławskiej Piotra Kokocińskiego i Krzysztofa Szwagrzyka w reżyserii Jana Komasy (2008). Z kolei w spektaklu O prawo głosu Roberta Miękusa i Janusza Petelskiego w reżyserii Petelskiego zagrał poddanego dramatycznym powojennym wyborom Stanisława Mikołajczyka (2008).

Nagrody:

• 1988 - Nagroda Komitetu ds. Polskiego Radia i Telewizji za kreacje aktorskie w spektaklach telewizyjnych: Pasjans Pawła Trzaski w reżyserii autora, Postępowanie wyjaśniające Mervyna Rusterforda w reżyserii Tomasza Zygadły, Przedstawienie 'Hamleta' we wsi Głucha Dolna Ivo Bresana w reżyserii Olgi Lipińskiej, Choroba młodości Ferdynanda Brucknera w reżyserii Krzysztofa Zaleskiego;
• 1991 - Złote Lwy Gdańskie za najlepszą rolę męską w filmie Tomasza Wiszniewskiego Kanalia;
• 2000 - Wielki Splendor - nagroda Teatru Polskiego Radia;
• 2003 - Nagroda aktorska za rolę w słuchowisku Noc Walpurgii, albo kroki Komandora na 3. Krajowym Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej "Dwa Teatry";
• 2006 - Nagroda Specjalna za rolę kamerdynera Konrada w serialu Niania wyprodukowanym przez telewizję TVN na 7. Festiwalu Dobrego Humoru w Gdańsku;
• 2007 - Nagroda za rolę Raya w spektaklu Blackbird Davida Harrowera w reżyserii Grażyny Kani z Teatru Dramatycznego w Warszawie na 7. Festiwalu Dramaturgii Współczesnej "Rzeczywistość Przedstawiona" w Zabrzu;
• 2009 - Grand Prix za spektakl telewizyjny Golgota wrocławska Piotra Kokocińskiego i Krzysztofa Szwagrzyka w reżyserii Jana Komasy na 9. Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej "Dwa Teatry" w Sopocie.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, październik 2003; aktualizacja: wrzesień 2009.