Teatr powstał jako stała scena polska w 1888 roku z inicjatywy Łucjana Kościeleckiego. Mieścił się w budynku dawnego teatru "Victoria" przy ulicy Piotrkowskiej, ale dawał też przedstawienia poza macierzysta siedzibą, m.in. w Teatrze Wielkim otwartym w 1901 roku. Od 1909 roku, z przerwami, łódzki teatr działa przy ulicy Stefana Jaracza (dawna ulica Cegielniana).

W okresie przedwojennym dyrektorzy łódzkiego teatru, m.in. z powodu kłopotów finansowych, bardzo często się zmieniali. Kierujący sceną borykali się również z problemami repertuarowymi, często stawali przed wyborem - repertuar o wysokim poziomie artystycznym, czy taki, który przyciągnie do teatru wielonarodowościową, w znacznej mierze kupiecką i robotniczą publiczność. Najważniejsze dyrekcje okresu przedwojennego to dyrekcja Michała Wołowskiego (1895-1900), który wystawiał przede wszystkim dramaturgię modernistyczną oraz dwie dyrekcje Aleksandra Zelwerowicza. Pierwsza, trzyletnia (1908-1911), zaowocowała polskim repertuarem narodowym i sprawiła, że Łódź stała się jednym z pierwszych znaczących ośrodków teatralnych w kraju. Zagrano wówczas Dziady Adama Mickiewicza w opracowaniu Stanisława Wyspiańskiego, Wesele Wyspiańskiego, dramaty Juliusza Słowackiego: Fantazego, Horsztyńskiego i Sen srebrny Salomei. Zaprezentowano tu również prapremierowe inscenizacje Irydiona Zygmunta Krasińskiego, Klątwy Wyspiańskiego i Samuela Zborowskiego Słowackiego. Ponownie, na krótko, Zelwerowicz objął dyrekcję łódzkiego teatru w 1920 roku. Obok polskiej klasyki na scenie pojawił się Molier i Szekspir oraz współczesna dramaturgia polska, sztuki Jerzego Szaniawskiego i Stefana Żeromskiego. Przez dwa lata (1925-1927) łódzką sceną kierował Arnold Szyfman, nie rezygnując z dyrekcji Teatru Polskiego i Małego w Warszawie. W tym czasie do Łodzi przenoszono głośne warszawskie spektakle, m.in. Sen nocy letniej i Otella Szekspira, Nie-Boską komedię Krasińskiego, Henryka IV Luigi Pirandella czy Różę Żeromskiego. Łódzka publiczność oglądała wówczas gwiazdy polskiego teatru - Kazimierza Junoszę-Stępowskiego, Juliusza Osterwę, Stefana Jaracza, Józefa Węgrzyna, Aleksandra Węgierkę, Mieczysławę Ćwiklińską, Irenę Solską. W 1930 roku, teatrem kierował Karol Adwentowicz, a później także Stanisława Wysocka (1932-1933). Natomiast ostatnia przedwojenna dyrekcja była dłuższa i stabilniejsza. W latach 1933-1939 sprawował ją Kazimierz Wroczyński (który już wcześniej, w latach 1923-1925, kierował łódzkim teatrem), od 1937 roku wspólnie z Hugonem Morycińskim. Do niewątpliwych sukcesów artystycznych tego okresu zaliczyć należy Mazepę Słowackiego i Uciekła mi przepióreczka Żeromskiego w reżyserii i z udziałem Juliusza Osterwy, Wielkiego Fryderyka Adolfa Nowaczyńskiego w inscenizacji i z udziałem Ludwika Solskiego oraz realizacje Henryka Szletyńskiego, a wśród nich m.in. Skąpca Moliera i Jegora Bułyczowa Maksyma Gorkiego. W 1939 roku, wraz z początkiem wojny, teatr przestał istnieć. W tym miejscu powstała niemiecka scena Theater zu Litzmannstadt.

Początki powojennej łódzkiej sceny to lata 1945-1949, kiedy do Łodzi masowo przyjeżdżała inteligencja. Zadomowił się tutaj Teatr Wojska Polskiego z czołówką najlepszych polskich aktorów i reżyserów. Teatr rozpoczął działalność wystawieniem Wesela Wyspiańskiego w reżyserii Jacka Woszczerowicza (1945). To tutaj swoje ostatnie przedstawienie, Fantazego Słowackiego (1945), reżyserował Juliusz Osterwa. Przy teatrze Edmund Wierciński i Bohdan Korzeniewski założyli Scenę Poetycką i pokazali premierę Elektry Jeana Giraudoux (1946), która została wkrótce zdjęta przez cenzurę, a sama Scena zlikwidowana. W 1946 roku dyrekcję łódzkiej sceny, nazywanej Teatrem Wojska Polskiego, objął Leon Schiller i prowadził ją do 1949 roku. W repertuarze teatru znalazła się wówczas światowa klasyka, utwory Szekspira, Moliera, Fernando de Rojasa, Lope de Vegi, Maksyma Gorkiego, Mikołaja Gogola, Antoniego Czechowa, Aleksandra Puszkina obok współczesnej zachodniej dramaturgii. Ale grano także polski dramat współczesny, często propagandowy i sztuki radzieckie. Leon Schiller wystawił tutaj sławne przedstawienia - Krakowiaków i górali Wojciecha Bogusławskiego (1946), Celestynę de Rojasa (1947), Burzę Szekspira (1947), Igraszki z diabłem Jana Drdy (1948) i Na dnie Gorkiego (1949). Nie reżyserował natomiast, zgodnie z "duchem epoki", dramatu romantycznego. Obok Schillera inscenizowali także Józef Wyszomirski, Henryk Szletyński, Ryszard Ordyński. W łódzkim teatrze grali świetni aktorzy, m.in.: Jan Kreczmar, Elżbieta Barszczewska, Zofia Mrozowska, Karol Adwentowicz, Józef Węgrzyn, Leon Pietraszkiewicz, Ryszarda Hanin, Jan Świderski, Barbara Ludwiżanka, Tadeusz Woźniak. Łódzką scenę nazywano wówczas teatrem narodowym.

W 1949 roku, po zadekretowaniu realizmu socjalistycznego jako jedynego słusznego kierunku w sztuce, łódzka scena przemianowana na Teatr im. Stefana Jaracza nie święciła już takich triumfów. Dyrekcję objął co prawda znakomity scenograf i reżyser Iwo Gall, ale względy polityczne nie pozwoliły mu na realizowanie teatru, w którym czuł się najlepiej - teatru poetyckiego. Większość aktorów opuściła teatr udając się do Warszawy, Wrocławia czy przenosząc do powstałego właśnie w Łodzi Teatru Nowego. Wkrótce, w 1952 roku, teatr opuścił także Iwo Gall.

W latach 1952-1955 łódzką sceną kierował Feliks Żukowski. Grano wiele "postępowych" sztuk polskich, ale powstało także kilka znaczących inscenizacji - Bonaparte i Sułkowski Romana Brandstaettera w reżyserii Leona Łuszczewskiego i Konrada Łaszewskiego (1953) czy Zbójcy Fryderyka Schillera w reżyserii Czesława Staszewskiego (1955). Zagrano także Schillerowskich Krakowiaków i górali (1955). W latach 1955-1960 Teatrem im. Jaracza kierowali kolejno Emil Chaberski (1956-1957), Konrad Łaszewski (1957-1958) i Karol Borowski (1958-1960). Za dyrekcji Łaszewskiego krótko kierownikiem artystycznym był Aleksander Bardini, który przygotował tutaj ważną premierę Krola Henryka IV Szekspira (1958). W tym czasie trudno mówić o przemyślanej linii repertuarowej. Dyrektorzy skupiali się przede wszystkim na repertuarze odnoszącym sukcesy jeszcze przed wojną, raczej omijali współczesną zachodnią dramaturgię, która powoli pojawiała się już w teatrze polskim.

Lata 60. to dla sceny im. Jaracza czas stabilizacji. W teatrze grał wyrównany zespół aktorski, występowali w nim m.in.: Krzysztof Chamiec, Janusz Gajos, Bogusław Sochnacki, Jerzy Przybylski, Jan Tesarz, Włodzimierz Skoczylas, Ewa Mirowska, Joanna Jędryka, Alina Kulikówna, Maria Kozierska, Hanna Małkowska. Ponownie, tym razem przez dziesięć lat (1960-1970), dyrekcję sprawował Feliks Żukowski. Chciał odwoływać się do tradycji Schillerowskiej, jednak twórczo jej w swoim teatrze nie rozwinął. Propagował teatr aktorski, zarzucano mu jednak, że dobór sztuk uzależnia od własnych predyspozycji aktorskich i że siebie przede wszystkim na łódzkiej scenie promuje. W 1965 roku otwarto przeznaczoną do prezentacji komedii i widowisk muzycznych Scenę 7.15, która funkcjonowała do 1988 roku. W repertuarze teatru pojawiały się sztuki polityczne, jak m.in. Strach i nędza III Rzeszy Bertolta Brechta (1960), Trzecia patetyczna Mikołaja Pogodina (1961), Przełom Borysa Ławreniewa (1967) - wszystkie w inscenizacji Żukowskiego. Reżyserowali także Maryna Broniewska i Maria Wiercińska, która zrealizowała tutaj m.in. Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora Luigiego Pirandella (1962) i Orfeusza w wężowej skórze Tennessee Williamsa (1963). W 1966 roku na łódzkiej scenie Kaukaskim kołem kredowym Bertolta Brechta debiutował Jerzy Grzegorzewski. Twórca pokazał zupełnie nowy teatr otwarty na myślenie obrazem. Zrealizował także Białą diablicę Johna Webstera (1967), Wesele Wyspiańskiego (1969), Demoniczny nadkabaret wg Witkacego (1969) i ważną inscenizację Irydiona Krasińskiego (1970). Grzegorzewski pracował tutaj do 1976 roku. Na łódzkiej scenie powrócił jeszcze do dramaturgii Stanisława Ignacego Witkiewicza wystawiając Szewców (1973). Reżyserował teatralną klasykę - Antygona Sofoklesa (1972) i Czajka Antoniego Czechowa (1971), a także dramat współczesny - Balkon Jeana Geneta (1972) i polską klasykę - Warszawianka Wyspiańskiego połączona z Wnętrzem Maurycego Maeterlincka (1976).

W 1971 roku przy teatrze otwarto Małą Scenę, a dyrektorem Teatru im. Jaracza został Jan Maciejowski. Głównym elementem repertuaru stały się dzieła Szekspira. Maciejowski z artystycznym sukcesem zrealizował Hamleta z tytułową rolą Marka Bargiełowskiego (1972), Romeo i Julię (1974), Koriolana (1977) i Henryka IV (1979). Reżyserował także polski dramat romantyczny - Nie-Boska komedię Krasińskiego (1976) i Spisek koronacyjny wg Kordiana Słowackiego (1978). Na łódzkiej scenie można było zobaczyć zarówno europejską klasykę - Carlo Galodoniego, Augusta Strindbegra, Romaina Rollanda, George'a Bernarda Shawa, Michaiła Bułhakowa, a także utwory polskich autorów - m.in. Jerzego Andrzejewskiego (Popiół i diament w adaptacji i reżyserii Maciejowskiego, 1974) Ryszarda Kapuścińskiego (Cesarz w adaptacji i reżyserii Jerzego Hutka, 1978) i Sławomira Mrożka. W teatrze reżyserowali, obok Maciejowskiego i Grzegorzewskiego, także Maria Wiercińska, Wanda Laskowska, Tadeusz Byrski, Krzysztof Jasiński.

W 1979 roku dyrekcję objął Bogdan Hussakowski i sprawował ją przez kolejnych trzynaście lat. Pod jego kierownictwem łódzki teatr stał się jedną z najlepszych scen w Polsce.

"Wiele się na ten sukces złożyło" - pisała Barbara Osterloff . - "Na pewno repertuar, profilowany umiejętnie i zarazem z inwencją (imponująca ilość i jakość prapremier), niebanalny i odważny, obyczajowo prowokujący." (w: "Teatr przy ulicy Jaracza. 110 lat stałej sceny w Łodzi 1888 -1998", Łódź 1998)

Łódzka scena, po raz drugi w swojej historii, nazywana była teatrem narodowym. Reżyserował sam Hussakowski wystawiając m.in. Augusta Strindberga (Wielkanoc, 1982), a także Eliasa Canettiego (Wesele, 1979) i Witolda Gombrowicza (Ferdydurke, 1986, Ślub, 1990) czy Szekspira (Jak wam się podoba, 1981) i klasykę polską (Wesele Wyspiańskiego, 1987, Sen srebrny Salomei Słowackiego, 1989). Obok Hussakowskiego w łódzkim teatrze pracowało wielu znakomitych twórców - Mikołaj Grabowski, Maciej Prus, Tadeusz Bradecki. Grabowski wystawił tutaj m.in. trzy pamiętne premiery rozprawiające się z narodowymi wadami Polaków - Pamiatki Soplicy Henryka Rzewuskiego (1980), Trans-Atlantyk Gombrowicza (1981) i Obywatela Pekosiewicza Tadeusza Słobodzianka (1989). Prus przygotował znaczące premiery Dziadów Mickiewicza (1984) i Wyzwolenia Wyspiańskiego (1990). Bradecki zaprezentował Pana Jowialskiego - współczesną reinterpretację komedii Aleksandra Fredry (1986). Mikołaja Gogola z powodzeniem reżyserował Walery Fokin - zrealizował Rewizora (1980) i Ozenek (1992). Z dramatu współczesnego pokazano m.in. Wyjść Marshy Norman w reżyserii Bogdana Michalika (1983), Gorzkie łzy Petry von Kant Rainera Wernera Fassbindera w reżyserii Grzegorza Małeckiego (1985) i Chungę Mario Vargasa Llosy w reżyserii Tomasza Zygadły (1991). W teatrze grali wówczas m.in. Bogusław Sochnacki, Włodzimierz Kwaskowski, Bożena Rogalska, Jerzy Światłoń, Władysław Dewoyno, Ewa Mirowska, Joanna Jankowska, Dariusz Siatkowski, Piotr Cyrwus, Ewa Wichrowska.

Kiedy w 1992 roku Hussakowski odchodził z teatru, wyznaczył na swojego zastępcę scenografa i reżysera Waldemara Zawodzińskiego, który jako dyrektor artystyczny kieruje teatrem do dzisiaj. Od 1993 roku funkcję dyrektora naczelnego sprawuje Wojciech Nowicki. Na łódzkiej scenie reżyseruje Zawodziński, podejmując w swoich realizacjach przede wszystkim problemy egzystencjalne. Twórcę interesuje teatralna klasyka, wystawił tutaj m.in. Dybuka Szymona An-skiego (1993), Celestynę Fernando de Rojasa (1994), Woyzecka Georga Büchnera (1995), Sen nocy letniej Szekspira (1997), Tragiczną historyję doktora Fausta Christophera Marlowe'a (2003) i Intryge i miłość Fryderyka Schillera (2004). Pokazał także spektakl Niżyński"(2005) i Ślub Witolda Gombrowicza (2007), zmierzył się z Wyzwoleniem Wyspiańskiego (2007). W 2009 roku wyreżyserował wyróżnioną Gdyńską Nagrodą Dramaturgiczną sztukę Nad młodego dramatopisarza Mariusza Bielińskiego. Powstał pełen prostoty i głębi spektakl o ludzkiej rozpaczy i poszukiwaniu Boga. "Nie pamiętam – pisał Jacek Sieradzki – kiedy ostatnio teatr umiał tak odważnie i bezkonfesyjnie zapuścić się na pola zarezerwowane dla rekolekcji, potrafiąc przy tym mocno i pięknie zostać sobą." ("Przekrój" 2010, nr 41).

W Teatrze im. Jaracza pracował Zbigniew Brzoza, który zrealizował m.in. inscenizacje dramatu współczesnego - Bizona Davida Mameta (1995) i Pana Pawła Tankreda Dorsta (1997), a także Zbrodnię z premedytacją Gombrowicza (1996). W 2007 roku powrócił do Mameta spektaklem Edmond. Swoje teatralne propozycje pokazywali młodzi reżyserzy: Remigiusz Brzyk - autor scenicznej Fomy wg Fiodora Dostojewskiego (1998), Czarownice z Salem Arthura Millera (2000) i Historii o miłosiernej czyli testamentu psa Ariano Suassuny (2004) i Jacek Orłowski - reżyser m.in. sztuk Erica Bogosiana, a także m.in. Wujaszka Wani Czechowa (2001) ) i Prześwitu Davida Hare'a (2006). Reżyserowali tu także twórcy filmowi - Barbara Sass (m.in. Trzy wysokie kobiety Edwarda Albee'go, 1995, Trzy siostry Czechowa, 1997, Merylin Mongoł Nikołaja Kolady, 2002, "Widma Mariny Carr, 2005, Survival Simona Blocka, 2009) i Mariusz Grzegorzek, który wystawiał autorów amerykańskich (m.in. Szklana menażeria Tennessee Williamsa, 1997, Żałoba przystoi Elektrze Eugene'a O'Neilla, 2000) i (...) Między jawą a snem współczesnego duńskiego dramatopisarza Stiga Dalagera (2004). Grzegorzek na deskach łódzkiego teatru dał ostatnio serię bardzo dobrych premier. W Szekspirowskim Makbecie (2008) i wcześniejszym o trzy lata Blasku życia Rebeki Gilman zastanawiał się na przyczynami zła tkwiącego i uruchamianego w człowieku. Wystawił również współczesny, intymny moralitet Lew na ulicy Kanadyjki Judith Thompson (2006) i Habitat tej samej autorki (2007). Inscenizował Dybuka Szymona Anskiego (2010).Pokaźne miejsce w repertuarze Teatru im. Jaracza zajmuje dramaturgia najnowsza realizowana przez młodych twórców. Małgorzata Bogajewska przygotowała tutaj m.in. Osaczonych Władimira Zujewa (2007) i Zszywanie Anthony Neilsona (2008) oraz klasykę dramatu współczesnego Kotkę na rozpalonym, blaszanym dachu Tennessee Williamsa (2010). Grzegorz Wiśniewski sięgnął po Brzydala Mariusa von Mayenburga (2007), Zagładę ludu albo moja wątroba jest bez sensu Wernera Schwaba (2008) i dramat Thomasa Bernharda Przed odejściem w stan spoczynku (2010). Na łódzkiej scenie powstawały ostatnio także spektakle na motywach literatury rosyjskiej Według Agafii na podstawie Ożenku Mikołaja Gogola w reżyserii Agaty Dudy-Gracz (2009) i Przypadek Iwana Ilicza wg Lwa Tołstoja w inscenizacji Jacka Orłowskiego (2010). Bogdan Tosza pokazał psychodramę Pamięć wody Shelagh Stephenson (2010), a Marek Fiedor dramat Tadeusza Różewicza Stara kobieta wysiaduje (2010). We współpracy łódzkiej sceny i Teatru Współczesnego w Szczecinie powstali obsypani nagrodami Rowerzyści Volkera Schmidta w reżyserii Anny Augustynowicz (2009), która ostatnio zrealizował tutaj także inny współczesny tekst -Barbelo, o psach i dzieciach Biljany Srbljanović (2011).

Monika Mokrzycka-Pokora luty 2005, aktualizacja: styczeń 2011

Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi
ul. Jaracza 27
90-257 Łódź
Województwo łódzkie
Tel: (+48 42) 633 97 80, 633 17 70
WWW: www.teatr-jaracza.lodz.pl
Email: teatr@teatr-jaracza.lodz.pl