Zawodowy teatr w Opolu powstał w 1945 roku pod nazwą Teatru Miejskiego im. Juliusza Słowackiego. Trzy lata później teatr przemianowano na Scenę Opolską, która od tej pory była częścią wielkiego kombinatu - Państwowych Teatrów Śląsko-Dąbrowskich w Katowicach. W 1950 roku teatr upaństwowiono nadając mu nazwę Państwowego Teatru Ziemi Opolskiej. Pod takim szyldem scena funkcjonowała do 1975 roku, kiedy władze oddały do użytku nowy gmach teatralny w centrum miasta na ówczesnym placu Lenina (dziś plac Teatralny). Zmieniono wtedy także nazwę teatru na Teatr im. Jana Kochanowskiego w Opolu.

Pierwszym dyrektorem opolskiej sceny był Stanisław Staśko, działacz do tej pory związany z ruchem amatorskim. Na inaugurację zagrano MORALNOŚĆ PANI DULSKIEJ Gabrieli Zapolskiej w reżyserii Wacława Zdanowicza (1945). W tym czasie w teatrze dominował jednak lekki repertuar komediowy i bulwarowy, a poziom aktorstwa i inscenizacje często przypominały pokazy teatru amatorskiego czy świetlicowego. Poza tym teatr miał charakter objazdowy, niemal co tydzień przygotowywano nową premierę, którą później pokazywano w okolicznych miastach, m.in. Kędzierzynie, Strzelcach Opolskich, czy Kluczborku.

W 1948 roku nowym dyrektorem opolskiej sceny został na jeden sezon Władysław Krasnowiecki, a kierownikiem literackim Tadeusz Byrski, przedwojenny aktor Reduty i kierownik teatru radiowego. W czasie jednego sezonu w Opolu Byrski razem z żoną Ireną wprowadził na deski sceniczne wiele programów poetyckich. Byrskich interesowało w teatrze przede wszystkim słowo i odpowiednia ekspozycja tekstu literackiego.

Niebawem Byrscy opuścili Opole, a nowym dyrektorem i kierownikiem artystycznym został Lech Zarzycki, któremu jednak nie udało się przeprowadzić reformy teatru, czy wypracować sensownej polityki repertuarowej. W Opolu, podobnie jak na wielu scenach Polski, zagościł socrealizm.

"Niefortunna polityka personalna, zbyt częste zmiany dyrektorów nie pozwalały na utrzymanie się przynajmniej na poziomie warsztatowej poprawności" - pisała o teatrze opolskim lat 50. Czesława Mykita-Glensk. - "Sztuki skażone były schematyzmem, uproszczeniami psychologicznymi, deklaratywnością, toporną dydaktyką, idącą w parze z jeszcze bardziej prymitywną propagandą. (...) PTZO stał się fabryką przedstawień, placówką bardziej usługową niż artystyczną." (w: "40 lat teatru w Opolu 1945-1985", Opole)

Teatr nadal bardzo dużo podróżował, był zobligowany do "wyrobienia normy" objazdowej.

W latach 50. ciekawym epizodem w działalności teatru była obecność Krystyny Skuszanki, która na opolskiej scenie przygotowała najpierw swoje przedstawienie dyplomowe SZTORM Władimira Billa-Biełocerkowskiego w oprawie scenograficznej Wojciecha Krakowskiego i Tadeusza Kantora (1952). Później, przez niespełna trzy lata, Skuszanka pełniła tutaj funkcję kierownika artystycznego. W 1953 roku debiutował w Opolu Józef Szajna projektując dekoracje do MŁODEJ GWARDII Aleksandra Fadiejewa w reżyserii Andrzeja Dobrowolskiego. Wówczas powstały także ciekawe spektakle MIARKI ZA MIARKĘ Szekspira w inscenizacji Skuszanki ze scenografią Kantora (1953) i NIEMCÓW Leona Kruczkowskiego w reżyserii Jana Kochanowicza z dekoracjami Krakowskiego (1953).

Od 1956 roku teatrem kierował Marian Godlewski. Październikowa odwilż objęła także Opole. Wystawiono wtedy m.in. OSTRY DYŻUR Jerzego Lutowskiego w reżyserii Romany Bohdanowicz (1956). Ale dalekie od prawdy byłoby stwierdzenie, że teatr stał się nowatorski. Przeciwnie, zarzucano mu stagnację, pisano, że styl przedstawień przypomina ten z początku wieku. W 1958 roku z zespołu aktorskiego odeszli Stanisława Łopuszańska i Eugeniusz Ławski, którzy założyli własną scenę - Teatr 13 Rzędów, kierowany od 1959 roku przez Jerzego Grotowskiego. Natomiast w opolskim teatrze na początku lat 60. zaczęto częściej sięgać po dramaturgię współczesną, grano m.in. Arthura Millera, Jean-Paula Sartre'a, Bertolta Brechta.

W 1963 roku znowu zmieniło się kierownictwo teatru, którym od tej pory zarządzali Artur Gadziński - dyrektor i Stanisław Wieszczycki - kierownik artystyczny. Wieszczycki, związany z teatrem od 1959 roku, sporo i z sukcesem reżyserował. Wprowadził na opolską scenę tragedię antyczną - wystawił tryptyk PRZECIW TEBOM Ajschylosa/Sofoklesa na podstawie KRÓLA EDYPA, ANTYGONY i SIEDMIU PRZECIW TEBOM (1959). Z powodzeniem wyreżyserował komedię rybałtowską JAK MATYASZ WOJACZKI KOSZTOWAŁ wprowadzając do tekstu reminiscencje śląskie (1962), a także ROMULUSA WIELKIEGO Friedricha Dürrenmatta (1965). W jego adaptacji i inscenizacji pokazano również prapremierowe przedstawienie SENNIKA WSPÓŁCZESNEGO Tadeusza Konwickiego (1967). W opolskim teatrze tamtego czasu wystawiano przede wszystkim polskie sztuki współczesne - m.in. Leona Kruczkowskiego i Jarosława Abramowa. Po raz pierwszy na afiszu pojawił się też Sławomir Mrożek. Jednoaktówki CZAROWNĄ NOC i KAROLA (1966), a potem INDYKA (1967) przygotował Franciszek Michalik.

W 1971 roku na stanowisku kierownika artystycznego Wieszczyckiego zastąpił Mirosław Wawrzyniak, który także promował polską dramaturgię najnowszą. Sam wystawił m.in. ŻEGNAJ JUDASZU Ireneusza Iredyńskiego (1972) i KRÓLA MIĘSOPUSTA Jarosława Marka Rymkiewicza (1972). W 1973 roku po raz pierwszy w Opolu swoje przedstawienie zrealizował Bogdan Hussakowski - bardzo dobrze przyjętą SONATĘ BELZEBUBA Stanisława Ignacego Witkiewicza.

W 1975 roku dyrektorem opolskiej sceny, przemianowanej na Teatr im. Kochanowskiego, został Bogdan Hussakowski. Teatr zmienił siedzibę, a pierwszym przedstawieniem w nowym budynku teatralnym było PRZEDWIOŚNIE Stefana Żeromskiego w inscenizacji Stanisława Brejdyganta (1975). Wkrótce odbyła się również inauguracja Małej Sceny, na której pokazano PROTESILASA I LAODAMIĘ Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Wojciecha Jesionki. W 1975 roku ruszyły Opolskie Konfrontacje Teatralne "Klasyka Polska", coroczny festiwal, który odbywa się do dzisiaj (z jedną przerwą w 1992 roku). Po objęciu stanowiska dyrektora w Opolu Bogdan Hussakowski deklarował:

"Jako reżysera włożono mnie już do szufladki z napisem 'teatr filozofujący'. Jest w tym jakaś prawda, ale mnie w tej chwili interesuje, jak będzie funkcjonował teatr popularny podszyty refleksją, teatr plebejski - nie stroniący od wystawności, od widowiskowości - ożeniony z teatrem intelektualnym." ("Opole" 1975, nr 4)

O ile pierwsze zamierzenie udało się zrealizować, to jednak zapowiadana refleksja intelektualna nie zawsze mogła być satysfakcjonująca. Grano spektakle z nurtu "wielkiego śmiechu" - Moliera, Geofreya Chaucera, Aleksandra Fredrę, Witolda Gombrowicza, Sławomira Mrożka. Na opolskiej scenie pojawiały się bardzo dobre spektakle - IWONA, KSIĘŻNICZKA BURGUNDA Gombrowicza (1976) i BURZA Szekspira (1978) w reżyserii Jerzego Golińskiego oraz ŚNIEG Stanisława Przybyszewskiego w reżyserii Hussakowskiego (1977). Debiutowali młodzi reżyserzy - Zbigniew Mich realizując NOWE CIERPIENIA MŁODEGO W. Ulricha Plenzdorfa (1976) i Tomasza Zygadło, który wystawił TERMINATORA Petera Handkego (1977). Z teatrem współpracowali także m.in. Walery Fokin, reżyser CZTERECH KROPLI Wiktora Rozowa (1976) i STARSZEGO SYNA Aleksandra Wampiłowa (1978) oraz Giovanni Pampiglione, autor m.in. scenicznej realizacji WENECJANKI wg tekstu XVI-wiecznego anonima (1976). Scenografie do przedstawień przygotowywali m.in. Lidia i Jerzy Skarżyńscy, Jan Polewka, Zofia de Ines, Marcin Jarnuszkiewicz, Joanna Braun. Oprawą muzyczną zajmowali się natomiast m.in. Andrzej Zarycki, Krzysztof Szwajgier, Jan Kanty Pawluśkiewicz, Czesław Niemen. Opolski teatr stał się też salonem wystawienniczym plakacistów, prezentowano tu prace Franciszka Starowieyskiego, Jerzego Skarżyńskiego, Jerzego Czerniawskiego, Andrzeja Klimowskiego, Jana Sawki, Eugeniusza Geta-Stankiewicza, Andrzeja Mleczki, a potem także Tadeusza Trepkowskiego i Waldemara Świerzego.

Bogdan Hussakowski odszedł z teatru w 1979 roku. Na stanowisku dyrektora zastąpił go Bogdan Cybulski, który sprawował tę funkcję do 1982 roku. W tym czasie na deskach opolskiej sceny grano i tragedię antyczną (KROL EDYP Sofoklesa w reżyserii Cybulskiego, 1979) i polski dramat współczesny (LIS NA DRZEWIE na podstawie jednoaktówek Sławomira Mrożka w inscenizacji Zbigniewa Micha, 1980). Cybulski zrealizował jeszcze m.in. OPERĘ ZA TRZY GROSZE Bertolta Brechta (1980), Mikołaj Grabowski WESELE FIGARA Pierre'a Beaumarchais (1980), a Janusz Nyczak bardzo udanych SĘDZIÓW Stanisława Wyspiańskiego (1980). W latach 80. teatr wprost nie reagował na sytuację w kraju, ale powstały wówczas przedstawienia, które próbowały teraźniejszość osadzić w tradycji. Były to ODPRAWA POSŁÓW GRECKICH Jana Kochanowskiego wyreżyserowana przez zespół (1981) i NIE-BOSKA KOMEDIA Zygmunta Krasińskiego w inscenizacji Cybulskiego (1982).

Kolejny dyrektor teatru im. Kochanowskiego, Wojciech Zeidler, wprowadzał na scenę repertuar bardzo eklektyczny. Można było obejrzeć KOPCIUCHA Janusza Głowackiego (1982) i SZEWCÓW Witkacego (1983) w reżyserii Zeidlera, a także CUD MNIEMANY, CZYLI KRAKOWIAKÓW I GÓRALI Wojciecha Bogusławskiego w inscenizacji Jana Skotnickiego i scenografii Adama Kiliana (1983). Ważnymi spektaklami okazały się sceniczna adaptacja POPIOŁU I DIAMENTU Jerzego Andrzejewskiego dokonana przez Jana Feusette i Jana Błeszyńskiego w reżyserii Błeszyńskiego (1984) oraz KAJUS CEZAR KALIGULA Karola Huberta Rostworowskiego - inscenizacja Zeidlera (1985).

Po koniec lat 80. i na początku lat 90. w Opolu często zmieniały się dyrekcje. W latach 1987-1990 dyrektorem był Maciej Korwin. Później, krótko, teatrem kierowali Leszek Kodrzycki i Szczepan Szczykno. Od 1992 do 1996 roku dyrektorem był Jan Feusette. Wkrótce zastąpił go Adam Sroka.

W czasie dyrekcji Macieja Korwina teatrowi nie udało wypracować się wyrazistej linii repertuarowej. Korwin wprowadził jednak sztuki, które mówiły o współczesnych problemach, prapremiery REFORMATORA Mykoły Kulisza w reżyserii Korwina (1988) i GWIAZDY NA PORANNYM NIEBIE Aleksandra Galina w inscenizacji Giennadija Kosiukowa (1989). Korwin wkrótce odszedł z teatru po konflikcie z zespołem, przede wszystkim z teatralną "Solidarnością". Zastąpił go Szczepan Szczykno, reżyser młodego pokolenia, który próbował uczynić z teatru miejsce żywe, otwarte na inne dziedziny sztuki. Ale ten pomysł nie sprawdził się, tym bardziej, że grano po prostu nie najlepsze albo złe spektakle. Natomiast za dyrekcji Jana Feusette, opolanina, wcześniej w latach 80. kierownika literackiego opolskiej sceny, Teatr im. Kochanowskiego zaczynał prezentować lepszy poziom. Z powodzeniem grano PIAF Pam Gems w reżyserii Jana Szurmieja (1993), a także LISTY MIŁOSNE Alberta Ramsdella Gurneya w inscenizacji Włodzimierza Nurkowskiego (1994).

Adam Sroka, kolejny dyrektor, postawił na repertuar ambitny. Z teatrem rozpoczęło współpracę wielu młodych reżyserów: Tomasz Obara, Iwona Kempa, Bartłomiej Wyszomirski, Wiesław Hołdys i Krzysztof Galos. Grano sztuki współczesne, m.in. Lidię Amejko, Edwarda Albee'go, Egona Wolffa i klasykę, także repertuar staropolski, m.in. BAROK na podstawie różnych tekstów z epoki w inscenizacji Hołdysa (1997) i PAMIĘTNIKI Jana Chryzostoma Paska przygotowane przez Galosa (1998). Wówczas powstała też świetna interpretacja DZIADÓW Adama Mickiewicza przygotowana przez Srokę zatytułowana DZIADY ALBO MŁODZI CZARODZIEJE (1997). Sroka odnowił opolską scenę, udało mu się też zintegrować zespół.

Od 1999 roku dyrektorem naczelnym i artystycznym teatru jest Bartosz Zaczykiewicz. W repertuarze teatru od tego czasu można znaleźć dzieła poważne, ale swoje miejsce znajduje także rozrywka. Ważnymi przedstawieniami ostatnich lat były realizacje Marka Fiedora - prapremierowa adaptacja NIEWINNYCH Hermanna Brocha (2000), SYTUACJE RODZINNE Biljany Srbljanović (2001), czy kolejna doskonała adaptacja MATKI JOANNY OD ANIOŁÓW Jarosława Iwaszkiewicza (2002). Obok klasyki w Opolu gra się także najnowszą dramaturgię. Powstały tu m.in. spektakle :KALEKA Z INISHMAAN Martin McDonagha w reżyserii Zaczykiewicza (2001), CZARUJĄCY KOROWÓD Wernera Schwaba w reżyserii Tomasza Hynka (2002), MERYLIN MONGOŁ Nikołaja Kolady w inscenizacji Krzysztofa Rekowskiego (2003) i NOŻE W KURACH Dawida Harrowera przygotowane przez Bogdana Toszę (2004). Pozycje klasyczne, ciekawie interpretowane przez młodych reżyserów, to z kolei KLĄTWA Stanisława Wyspiańskiego (2004) i IFIGENIA W AULIDZIE Eurypidesa (2005) - przedstawienia w reżyserii Pawła Passiniego, czy kontrowersyjny MAKBET Szekspira w inscenizacji Mai Kleczewskiej (2004).

Monika Mokrzycka-Pokora marzec 2006

Teatr im. Jana Kochanowskiego w Opolu
pl. Teatralny 12
45-056 Opole
Tel: (+48 77) 45 45 942, 453 90 86, 45 45 941
WWW: www.teatrkochanowskiego.art.pl