Zespół teatralny założony przez Włodzimierza Staniewskiego, formalnie utworzony w 1978 pod nazwą Stowarzyszenie Teatralne "Gardzienice" - Ośrodek Praktyk Teatralnych. Działa od 1977. Nazwa pochodzi od wsi pod Lublinem, gdzie ma swoją siedzibę. Grupa o międzynarodowym rozgłosie mieszcząca się w nurcie teatru antropologicznego.

"Tu, w pieczarze teatru, szukamy trwałych wartości - szukamy prawidłowości, miary, szukamy idei, wzorców." - pisze aktor Gardzienic, Mariusz Gołaj. - "Dwie i pół dekady konsekwentnie. Studiujemy tematy, alegorie, dzieła; ze śladów przeszłości, z pozostałych skrawków papirusów i kamieni, z tradycji - obcych i swojskich , z kultur - 'wysokich' i 'niskich', układamy labirynt - przyrodę spektaklu." ("Konteksty" 2001, nr 1-4).

Włodzimierz Staniewski urodził się w 1950 we wsi Bardo koło Kłodzka. Studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, później na Uniwersytecie Wrocławskim. W czasie studiów związał się z krakowskim Teatrem STU. W latach 1971-1975 współpracował z teatrem Laboratorium Jerzego Grotowskiego. Zanim założył własny ośrodek teatralny, w latach 70. wiele podróżował po wschodniej Polsce. Jego etnograficzne, badawcze wyprawy miały na celu znalezienie nowego, naturalnego środowiska dla twórczości, nowej, "nieskażonej" publiczności oraz stworzenie teatru, w którym zatarłyby się granice między niską i wysoką kulturą. W latach 80. organizował wiele międzynarodowych sympozjów z udziałem przedstawicieli nauk humanistycznych i teatru. Prowadził także wykłady m. in.: na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych: w Dallas, New Hempshire, Nowym Jorku oraz w Mexico City i w Akademii Teatralnej w Paryżu.

Przez ponad 25 lat istnienia Gardzienice zrealizowały sześć spektakli. Odrzucając "racjonalistyczną" sztukę teatru uprawianą w wielkich ośrodkach miejskich realizują program nazywany przez Włodzimierza Staniewskiego - "Przymierzem z życiem". Gardzienice prowadzą warsztaty teatralne i treningi, organizują wyprawy do oddalonych miejsc, gdzie odnajdują pierwotne formy widowisk. Zgodnie z myślą Michaiła Bachtina traktują kulturę ludową jako źródło wszelkiej sztuki. Najważniejsze wędrówki badawcze Ośrodka to podróże do Laponii, Meksyku, Stanów Zjednoczonych i Korei Południowej. Od początku działalności zespół zyskał światowe uznanie, prezentując swoje spektakle i ćwiczenia aktorskie zagranicą. W 1997 kursy prowadzone przez zespół stały się podstawą do założenia Akademii Praktyk Teatralnych. W 2000 ukazała się książka angielskiej autorki Alison Hodge "Twentieth Century Actor's Training", w której jeden z rozdziałów poświęcony jest metodzie aktorskiej Staniewskiego. (rozdział drukowany w "Dialogu" 2003, nr 5)

Pierwszym przedstawieniem Gardzienic był SPEKTAKL WIECZORNY (1977), w którym wykorzystano fragmenty GARGANTUI I PANTAGRUELA Francaise'a Rabelaise'a, pieśni ludowe, fragmenty z II części DZIADÓW Adama Mickiewicza, łacińską wersję BOGURODZICY, staroangielskie pieśni oraz opowieści zasłyszane od ludzi z okolicznych wsi. Było to plenerowe widowisko rozgrywane o zmierzchu składające się z serii etiud aktorskich, za każdym razem zmienianych, improwizowanych, skomponowany na zasadzie rytmu, któremu poddana była muzyka, taniec, działania aktorskie i wypowiadane słowa.

"Odbiera się go - w jego ekstatycznym potoku, dynamice - również obrazami i skojarzeniami. Jest on - przy całej swojej konkretności i zmysłowości - symboliczny. No i ostentacyjnie teatralny! Ta teatralizacja jest krańcowo zaborcza, ma ogarnąć sobą wszystko i wszystkich. Działa bardziej na zmysły i uczucia, niż odwołuje się do intelektu; silniej na wyobraźnię, niż na rozum." (Zbigniew Osiński, "Radar" 1979, nr 12).

W 1981 powstały GUSŁA inspirowane II, IV oraz I częścią Mickiewiczowskich DZIADÓW. Z dramatu Mickiewicza zespół wydestylował pierwotny rytuał zestawiając literackie DZIADY z ludowymi obrzędami ku czci zmarłych.

"Właściwym bohaterem GUSEŁ była ciżba, ciało zbiorowe złożone z aktorów. Ciżba to jednak nie tłum, lecz grupa zindywidualizowanych postaci, z której wyłaniali się Mickiewiczowscy bohaterowie." - pisał Tadeusz Kornaś. -"Muzyczność i dynamika spektaklu pochłaniają słowa. Słowa stanowią drugi poziom odbioru. Są równie ważne, ale w odczuciu widzów widowiskowość i żywiołowość spektaklu usuwa je poza pasmo uwagi. Zastępują je melodie, ruch, nastroje. Przekaz pozasłowny staje się ekwiwalentem języka." ("Gardzienickie Dziady" w: "Dziady od Wyspiańskiego do Grzegorzewskiego", Kraków 1999).

Trzecim widowiskiem Gardzienic był ŻYWOT PROTOPOPA AWWAKUMA (1983). Fabularną inspirację do tego spektaklu stanowiła historia XVII-wiecznego fanatycznego działacza religijnego Awwakuma Pietrowicza. Działania aktorskie były wynikiem treningu powstałego z analiz układów postaci na ikonach oraz studiowania reguł prawosławnego śpiewu. Zbigniew Taranienko notował:

"Sens całego Awwakuma wyłania się z sumy komplementarnych, różnorodnych, często opozycyjnych działań, gestów, zachowań i śpiewów. Analogicznie skonstruowany został tekst. Staniewski zaproponował nowy sposób adaptowania prozy. Dokonał pełnego przekładu jej treści na język teatralny, nie przenosząc przy tym mechanicznie ani dziejów Awwakuma, ani zdarzeń. Wszystkie elementy stopił w jedną wokalno-ruchową całość, tworząc totalny, zwarty artystycznie obraz." ("Konteksty" 2001, nr 1-4).

CARMINA BURANA, kolejny spektakl Gardzienic z XIX-wieczną muzyką Carla Orffa, powstał w 1990. Tym razem zespół sięgnął do XII i XIII-wiecznej poezji miłosnej i zestawił ją z legendą Tristana i Izoldy. Przedstawienie odwołujące się do słynnego mitu kultury europejskiej, jak zawsze w przypadku Gardzienic oddziaływało symbolicznymi obrazami i niezwykłym śpiewem. Przywoływało poetykę średniowiecznych widowisk, świat wagantów i żonglerów. Spektakl odbywał się w przestrzeni zamkniętej. Centralnym punktem było potężne Koło Fortuny.

"Do umieszczonego na środku Koła Fortuny przytroczono Tristana, później Izoldę. Obracał nimi los. Nad wszystkim górował Król. Utrzymywał władzę. Powstała sztywna, obrazowo ukazana hierarchia. Przypadki losu obalały jednak bohaterów. Często na pływającą barkę, statek bez steru. Powalonych okrążały pochody, procesje, dynamiczne akcje. Powodowały ich odrodzenie. Stawanie do walki. Potem rodziły się nowe konflikty, działania wywoływały przeciwdziałania. Przestrzeń CARMINA BURANA stała się miejscem gry podstawowych kosmicznych sił. W nią został wplątany człowiek, poszukujący siebie w zbliżeniach i oddaleniach od innych, dążący do miłości, posiadania, władzy. (...) Muzyka w 'Carmina Burana' - najbogatsza ze wszystkich spektakli Gardzienic - potraktowana została jako najbardziej giętkie tworzywo. Łamie swoje formy, ucieka z dawnych reguł, bezkarnie wchłania pieśni pochodzące z różnych czasów i miejsc." (Zbigniew Taranienko, "Konteksty" 2001, nr 1-4).

METAMORFOZY ALBO ZŁOTY OSIOŁ Gardzienic miały premierę w 1997. Tym razem zespół sięgnął bezpośrednio do tradycji śródziemnomorskiej wykorzystując w przedstawieniu powieść Apulejusza z Madaury, pieśni dionizyjskie oraz inwokacje do Muz. Inspirował się antyczną rzeźbą i ceramiką. Poprzedzające przedstawienie studia i ćwiczenia miały przywołać ducha starożytnej muzyki i powrócić do gestu starego teatru Greków.

"Napięcie i wieloznaczność ujawnia się w każdym scenicznym obrazie, który jest równocześnie choreograficznym układem, ale także w każdej postaci, w grze każdego aktora. Ta polifoniczność przenika całe 'Metamorfozy' i nadaje tytułowi dodatkowe znaczenie. Albowiem przedstawienie to jest opowieścią o przemianach: ludzi, ich namiętności, a także form zbiorowego istnienia. Wielogłosowość, napięcie, konflikt przenika każdy element stwarzanego świata, kosmosu ludzkiego, który jest równocześnie wiejską społecznością: gwałtowną, rubaszną i zmysłową oraz grupą antycznych Greków odprawiających apollińskie misterium. Dość prędko jednak okazuje się, jak łatwo Apollo przeistoczyć się może w Dionizosa." (Bronisław Wildstein, "Rzeczpospolita", 31 sierpnia 2002).

Ostatnio zespół przygotował SCENY Z ELEKTRY według Eurypidesa. Pierwszy pokaz przedstawienia odbył się w 2002 z okazji 25-lecia gardzienickiego Ośrodka. Jednak praca nad tym spektaklem nadal trwa.

"Etap pracy, na którym znajduje się Staniewski ze swoim zespołem, nie upoważnia jeszcze do formułowania kategorycznych ocen." - pisał Janusz R. Kowalczyk - "Pozwolę sobie jednak zaryzykować stwierdzenie, że SCENY Z ELEKTRY stanowić będą przełom w artystycznym dorobku Gardzienic. Kipiąca od skrajnych emocji materia dramatu podporządkowana została ekspresyjnej jak zwykle grze aktorskiej, w której reżyser szczególne znaczenie nadał pełnym wyrazu gestom." ("Rzeczpospolita" 5-6 października 2002)

Ważniejsze nagrody:

• 1990 - dyplom ministra spraw zagranicznych dla Ośrodka Praktyk Teatralnych "Gardzienice" za wybitne zasługi dla szerzenia kultury polskiej za granicą
• 1991 - nagroda im. Konrada Swinarskiego dla Włodzimierza Staniewskiego i zespołu za stworzenie i działalność Ośrodka Praktyk Teatralnych "Gardzienice"
• 1992 - nagroda wojewody lubelskiego
• 1996 - nagroda krytyki oraz publiczności dla spektaklu CARMINA BURANA na Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Eksperymentalnych w Kairze
• 1999 - nagroda główna dla spektaklu METAMORFOZY według Apulejusza na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym MESS w Sarajewie

Monika Mokrzycka-Pokora lipiec 2003

Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice
ul. Grodzka 5a
20-112 Lublin
Tel: (+48 81) 532 98 40, 532 64 20
WWW: www.gardzienice.art.pl