Peace Memorial Park, Hisroszima

"Przestrzeń publiczna jest polem walki. Jej uczestnikami są politycy, architekci, artyści, społeczeństwo. Wyjątkowe reguły dyskusji na temat wyglądu tkanki miejskiej stworzyła II wojna światowa. Zniszczone miasta były białą kartką, gotową do zapełnienia przez nowe projekty architektoniczne. Jednak plac budowy, z którym architekci mogli się zmierzyć, był jednocześnie miejscem pamięci.

Taki status uzyskała Hiroszima, która w 1949 roku, została ustanowiona przez Japoński Parlament miastem pokoju. W centrum nowego miasta znalazł się Peace Memorial Park, wraz z Peace Memorial Museum, zaprojektowany przez Kenzo Tange. Park obejmuje teren będący epicentrum wybuchu bomby atomowej. Budowle, których szczątki ocalały, zostały zamienione w pomniki i miejsca pamięci. Dotyczy to zarówno szkół, jak i poczty, czy sklepów. Na jego terenie znajdują się także liczne pomniki upamiętniające ofiary ataku, także pomnik poświęcony Sankichi Toge, który w wieku 28 lat przeżył zrzucenie bomby atomowej na Hiroshime. W latach 40' opublikował tomik swojej poezji zatytułowany "A-Bomb Poetry", który zdobył międzynarodowe uznanie. Poprzez swoja twórczość i publiczne wystąpienia proklamował pokój.

Peace Memorial Museum, proj. Kenzo Tange, Hiroszima

Park jest strukturą, która rozwija się w czasie. Zakonserwowanie zachowanych budynków było pierwszym etapem jego powstania. Pomniki, miejsca symbolizujące pokój, jak Fontanna Pokoju, Dzwon Pokoju, czy Most Pokoju, powstawały przez lata 50, 60 i 70. Były fundowane przez związki zawodowe, stowarzyszenia proklamujące pokój i zajmujące się pielęgnowaniem pamięci o ofiarach II Wojny Światowej.

Peace Memorial Museum powstało w 1955 roku. Ostatnią fazą jego restrukturyzacji była renowacja przeprowadzona przez Kenzo Tange Associates w 1995 roku. Zmiany, które zostały wprowadzone to połączenie wschodniego i centralnego budynku Peace Memorial Museum, a także restauracja Peace Memorial Hall. Wschodni budynek muzeum prezentuje historię Hiroshimy sprzed i po ataku, podaje przyczyny zrzucenia bomby atomowej. Główny budynek poświęcony jest tematyce samego działania bomby atomowej i wytłumaczeniu przyczyn jej siły.

Całe założenie ma jasną wymowę ideologiczną. Wszystkie obiekty znajdujące się na terenie parku stały się dowodem na okrucieństwo wojny i argumentami za prowadzoną przez muzeum pokojową polityką. Muzeum w Hiroshimie jest także ośrodkiem promującym Peace Hiroshima Nagasaki Studies, których założeniem jest poszerzanie wiedzy na temat skutków użycia broni atomowej. Wymiar tego miejsca legitymuje działania, służące potępieniu posiadania gotowej do użycia broni atomowej. Prezydent muzeum w swojej corocznej deklaracji pokoju, otwarcie krytykuje pronuklearną politykę świata. Muzeum, poprzez swoje inicjatywy zajmuje polityczną pozycję, nie ogranicza się do pełnienia funkcji ekspozycyjnej.

Architektoniczna propozycja zagospodarowania Placu Defilad, szkice Jerzego Sołtana (ksero) Z archiwum Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie dzięki uprzejmości Joanny i Karola Sołtanów, Cambridge Mass. USA

Polską stronę projektu Struggling with History, Struggling with Memory zaprezentują architektoniczne propozycje zagospodarowania terenu w okół Pałacu Kultury w Warszawie. Pałac powstawał w latach 1952-1955 według projektu Lwa Rudniewa. Miał być symbolem przyjaźni między narodem radzieckim i polskim. Zostało nadane mu imię fundatora - Józefa Stalina. Budynek istnieje do dziś i swoją monumentalną formą skutecznie paraliżuje współczesne inicjatywy architektoniczne, które maja ambicję zagospodarowania Placu Defilad. Na wystawie zostaną zaprezentowane projekty Jerzego Sołtana, pochodzące z 1993 roku, z jego rękopisu z rysunkami. Jego pomysł określa znajdujący się w notatniku żartobliwy komentarz:

'Profesor Sołtan, ten z Harvardu, chciałby myśleć o przyszłych pokoleniach, pozagłębiać teren na jeziorka i ślizgawki, odsłonić teren łączący Pacyfik z Atlantykiem, pobudować kilka gmachów, pomników współczesności, nie wskazujących już nieba, ale ściętych, aby chwytać promienie słoneczne do swych baterii.'

Propozycja Sołtana jest skonstruowana z trzech poziomów zabudowy: niskiej, średniej i wysokiej, która miałaby obejmować zarówno budynki użyteczności publicznej, jak i biurowce. Inspiracjami Sołtana w projektowaniu Placu Defilad był m.in Rockefeller Center, który na terenie Sunken Plaza łączy w sobie mobilną przestrzeń placu, zmieniającą się zależnie od pory roku, z funkcjonalnym węzłem komunikacyjnym. Odniesie to pozwoliło Sołtanowi zneutralizować przesłanie i pierwotną funkcję Pałacu. Monumentalność budynku została potraktowana przez architekta nie jako cecha architektury służącej celom propagandowym, ale jako cecha wieżowcowej zabudowy miasta, typowej m.in. dla Nowego Jorku.

O wszystkich napięciach, które powoduje obecny stan centrum Warszawy, wciąż zdominowany przez Pałac Kultury, mówi w filmie "Sen Warszawy", zrealizowanym w przez Artura Żmijewskiego, Oskar Hansen:

'Pejzaż Warszawy wychowuje nas. My żyjemy w tej chwili w świecie dominanty elementu, dominanty niezależnie od tego, czy to prezent Związku Radzieckiego. Fakt, że jest to dominanta, to jest jak gdyby bezdyskusyjność. To nie jest niszczenie. To nie jest zasłanianie, robienie jakiś parawanów. Za parawanem chować coś wstydliwego, bo to jest przecież nasze doświadczenie. Tu chodzi o to, żeby osiągnąć efekt rozmowy.'

Aleksandra Wasilkowska "Ville symbiotique" 2005

Dialog z Pałacem Kultury podejmują także architekci młodego pokolenia, jak Aleksandra Wasilkowska. Jej projekt "Ville symbiotique" powstał w 2005 roku i był dyplomem w Ecole d'Architecture de Bretagne we Francji. Zakładał stworzenie na terenie Placu Defilad architektonicznej elastycznej struktury, która podejmie dialog ze (społecznym i politycznym) charakterem tego miejsca. Po okresie przemian ustrojowych monumentalny Plac wokół PKiN obrósł nielegalnymi stoiskami handlowymi. Wasilkowska zaproponowała opracowanie strategii ewolucji Placu, będącej kontynuacją oddolnych procesów urbanizacyjnych takich jak formowanie się dzikich targowisk. Strategia zakładała otwarty wybór terenu pod inwestycję na całym placu bez odgórnie narzuconej formy urbanistycznej w postaci planu. Aby zapobiec negatywnym procesom pojawiającym się w strefach dzikiej urbanizacji (zoning czy też brak przestrzeni publicznej) został stworzony kod zachowań respektowany przez wszystkich inwestorów. Jedną z zasad strategii wzrostu jest utrzymanie 25% ścian budynku bez otworów, tak aby zapewnić możliwość addycji kolejnym budynkom. Połączone ze sobą budynki tworzyłyby w efekcie organiczną strukturę z zielonym publicznym dachem.

Wasilkowska chce otworzyć swoje projekty na wpływ natury i na zmiany jakie mogą w nie wprowadzić jej użytkownicy, aby mogły one ewoluować w czasie w niemal biologiczny sposób. To dążenie łączy ją z myślą architektoniczna François Roche. Polska architekta współpracowała z nim m.in przy projekcie mostu, który miał połączyć polską i czeską stronę Cieszyna - Loophole. Projekt Loophole zastał zapoczatkowany z inicjatywy Fundacji Foksal. Jest on reprezentowany na wystawie jedynie poprzez wideo-monolog Francois Roche.

Jak mówi architekt:

'Most stał się inkarnacją konfliktów i nieporozumień, które przez lata powstawały na tym przygranicznym obszarze. Jego zawikłana i zapetlona struktura gra z niemożliwością spotkania się na nim. Wyzwala przez to frustrację, wynikającą z niemożliwości łatwego przekroczenia. Zawiłości historii, oraz współczesnych konfliktów, nadały jemu kształt. W tym projekcie każda pojedyncza osoba musi zdecydować się na swoją ścieżkę, mając na uwadzę swoją zmieniającą się tożsamość. W trakcie przechodzenia przez most staje się jednocześnie imigrantem i emigrantem. Dlatego też architekci postanowili w projekcie pokazać morfologię mostu, wynikającą z miejsca w którym powstaje, zamiast czystego scenariusza.'

Rozmowy na temat relizacji mostu wciąż są w toku i zakładają finaliazację przedsięwzięcia w 2009 roku. Projekt ten, a właściwie jego brak, nakreśla problemy jakimi zajmują się architekci pracujący nad przekształeceniem miejsca dotkniętego historią. Próba nawiązania współczesnego dialogu wymaga zawsze zmierzenia się z pamięcią o wydarzeniu, czasami z osobistą traumą, której wyrazem są spersonalizowane pomniki pamięci w Hiroshima Peace Memorial Park. Jest to także dialog z wcześniejszymi formami architektonicznymi. Czasami na ,,placu budowy” spotykają się dwie skrajne tendencje. Plac Defilad, który w 2005 roku Aleksandra Wasilkowska swoim projektem próbowała otworzyć na współczesne potrzeby miasta, jest także polem walki Fundacji Socland o stworzenie Obelisku Wolności. Miałoby się w nim mieścic Muzeum Komunizmu. Tworzenie projektów dla tych miejsc mozna być może porównać do przechodzenia przez nieistniejący jeszcze most Francois Roche na Olzie. Ma być on spiralą, która zmusi przechodzącego, po opuszczeniu jednego z brzegów do ponownego spojrzenia w jego stronę.

Sylwia Serafinowicz

Korczynski Polish Concept Store
26, rue Biot 75017 Paris