Malarka, graficzka, ilustratorka, scenograf, projektantka tkanin, plakatów i zabawek; związana z Warszawą i Zakopanem. Urodzona w 1891, zmarła w 1976.

Naukę malarstwa rozpoczęła pod kierunkiem L. Stroynowskiego i kontynuowała od 1909 w prywatnej Szkole Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej w Krakowie. W 1911, podając się za mężczyznę, podjęła studia w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych nie przyjmującej jeszcze wówczas kobiet w szeregi studentów. W 1916 wyszła za mąż za architekta Karola Stryjeńskiego. W okresie 1921-27 mieszkała w Zakopanem, gdzie Stryjeński objął stanowisko dyrektora Szkoły Przemysłu Drzewnego. W 1918 wstąpiła do Warsztatów Krakowskich jako projektantka zabawek i autorka tek graficznych. W latach 1917-18 wykonała temperą cykl pięciu obrazów "Pascha", w którym religijne motywy ikonograficzne połączyła z pierwiastkiem ludowości. Wydała dwie teki litografii barwnych zatytułowane "Bożki słowiańskie" (1918, 1922), wskrzeszając w nich i transponując wątki archaicznej mitologii słowiańskiej. Uprawiała malarstwo dekoracyjne znakomicie zintegrowane z architekturą. Do ważniejszych prac z tego zakresu należą: freski w Muzeum Techniczno-Przemysłowym w Krakowie (1917), polichromia sal w baszcie Senatorskiej na Wawelu (1917) i dekoracje wnętrza winiarni Fukiera w Warszawie. Wśród kompozycji monumentalnych wyróżniają się obrazy z cyklu "Łowy bogów" (1921) oraz "Poranek", "Wieczór" i "Koncert Beriota" (1923).

Jako członek Stowarzyszenia Artystów Polskich Rytm (od 1922 roku) Stryjeńska wzięła udział w Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925, zdobiąc salę główną polskiego pawilonu zaprojektowanego przez J. Czajkowskiego sześcioma panneaux przedstawiającymi "Rok obrzędowy w Polsce". Wyobrażone sceny cechował znamienny dla sztuki Stryjeńskiej nastrój radosnego święta osadzonego w polskiej tradycji i afirmacja życia wtopionego w rytmy natury. Stylistyczne wyróżniki obrazów to dynamika ujęcia, wielobarwność, zrytmizowanie linearnych elementów, zwartość kompozycyjna i obfitość dekoracyjnych szczegółów. Artystka osiągnęła wówczas spektakularny sukces - otrzymała cztery Grand Prix w działach dekoracji architektonicznej, plakatu, tkaniny i ilustracji książkowej oraz zaszczytne wyróżnienie w dziale zabawkarskim. Została również odznaczona Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej.

Z kulminacyjnego okresu twórczości Stryjeńskiej pochodzi także cykl "Młoda wieś polska", który stanowi apologię urody wiejskiego życia i młodości. Należą do niego wizerunki wiejskich dziewcząt przystrojonych w kwiaty i wstążki, przystojnych młodzieńców i dzieci; rysunki "Chłopczyk z fujarką", "Dziewczynka osłaniająca świecę" i "Dziecko przy oknie" wywodzą się z tradycji lirycznych portretów dzieci mistrzowsko kreślonych pastelami przez Stanisława Wyspiańskiego. W okresie największej popularności Stryjeńskiej jej prace były rozpowszechniane w formie tek, albumów i pocztówek przez oficynę Jakuba Mortkowicza, która wydała m.in. "Tańce polskie", "Paschę. Pieśń o Zmartwychwstaniu Pańskim", "Piastów" i "Obrzędy polskie". Urzeczona rodzimym folklorem i piastowską przeszłością Stryjeńska trawestowała ludowe motywy, przeobrażała ornamenty, transponowała stroje, nadając kompozycjom rozmach, dynamikę i dekoracyjny rytm. Linearyzm lekko zgeometryzowanych form dopełniała gamą barw żywych, nasyconych, walorowo modulowanych, tworząc bogate, gobelinowe układy zakomponowane na podobieństwo reliefu. Istotnym elementem wypracowanej przez artystkę stylistyki była też rozbudowana narracyjność scen, mnożenie epizodów nasyconych witalną energią, zabarwionych humorem lub groteską. W latach 30. - częściowo na skutek zbyt dużej liczby zamówień - styl Stryjeńskiej nabrał charakteru maniery, cech powierzchownej, sformalizowanej dekoracyjności.

W zakresie malarstwa monumentalnego artystka opracowała w 1928, wspólnie z S. Ostrowskim, projekt polichromii kamienic Rynku Starego Miasta w Warszawie; uczestniczyła też w jego realizacji. Brała także udział w dekoracji wnętrz M/s Batory (1934) i M/s Piłsudski (1935), a także sali warszawskiej cukierni Wedla (1935). Uprawiała ponadto szeroko zakrojoną działalność ilustratorską zdobiąc m.in. tak ekskluzywne wydawnictwa jak: "Pastorałka złożona z 7 kolęd" (1915), "Sielanki Szymonowica" (1926), "Treny Kochanowskiego" (1930) i "Muzyka Podhala" S.A. Mierczyńskiego. Bibliofilskie standardy osiągnęły ilustrowane przez nią książki takie jak: "Monachomachia czyli Wojna Mnichów" Krasickiego 91921), "Jak baba diabła wyonacyła" Tetmajera (1921) czy "Rymy dziecięce" Iłłakowiczówny (1922). W 1927 Stryjeńska została mianowana członkiem korespondentem Verein der Deutschen Buchkünstler. Jako scenograf współpracowała z Teatrem Miejskim im. Słowackiego w Krakowie; była autorką dekoracji i kostiumów do baletu "Harnasie" wystawionego w Warszawie (1938), Brukseli, Paryżu i Nowym Jorku (1939).

Indywidualne prezentacje twórczości Stryjeńskiej odbyły się m.in. w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych (1919, 1926), paryskiej Galerie Crillon (1921), londyńskim New Art Salon (1927), lwowskim Muzeum Przemysłu Artystycznego (1932) i warszawskim Instytucie Propagandy Sztuki (1935). Za granicą artystka eksponowała swe prace na Biennale w Wenecji (1920, 1930, 1932) oraz na wystawach organizowanych w latach 1927-39 przez Towarzystwo Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych. W 1929 otrzymała wielki złoty medal za ilustracje książkowe na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu; w 1931 została uhonorowana srebrnym medalem na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Religijnej w Padwie. W 1932 zdobyła złoty medal na XVIII Biennale w Wenecji; w 1971 za swój dorobek artystyczny została wyróżniona przez Fundację Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku. Okres powojenny spędziła we Francji i Szwajcarii.

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, marzec 2002.

Historia przeglądania