Aktor teatralny i filmowy. Urodził się 2 maja 1942 roku we Lwowie.

Jedna z najciekawszych aktorskich osobowości polskiej sceny ostatnich pięćdziesięciu lat. Jego kreacje w filmach Andrzeja Wajdy przyniosły mu międzynarodowy rozgłos.

"(...) Pszoniak - grając - nie wyzbywa się samego siebie. Buduje role nie z elementów zewnętrznych, obcych, których można się wyuczyć, lecz z tego ludzkiego materiału będącego w nim samym, w jego bogatej - jak w każdym człowieku - osobowości, której nie pragnie ukryć pod kostiumami, szminką, lecz z której czerpie wewnętrzną prawdę" (Maciej Karpiński, "Pszoniak", Warszawa 1976).

Wojciech Pszoniak ukończył Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Krakowie w 1968. W trakcie studiów występował w Teatrze STU. W latach 1968-1974 grał w krakowskim Starym Teatrze. Zadebiutował tam w "Klątwie" Stanisława Wyspiańskiego reżyserowanej przez Konrada Swinarskiego (1968). Pszoniak twierdzi, że właśnie dzięki Swinarskiemu zaistniał jako aktor. U Swinarskiego zagrał jeszcze Aptekarza w "Sędziach" Wyspiańskiego (1968), Puka w "Śnie nocy letniej" (1970) i Parollesa we "Wszystko dobre, co się dobrze kończy" Szekspira (1971). Najważniejszą z tych ról była postać Puka - sprawcy i uczestnika wszystkich zdarzeń na scenie. Pszoniak objawił tu charakterystyczną dla siebie energię i witalność, zadziwiał publiczność fizyczną sprawnością, wyznaczał tempo spektaklu, niepodzielnie dominował na scenie.

W 1971 pierwszy raz pracował z Andrzejem Wajdą, reżyserem, z którym złączył swoje artystyczne losy na wiele kolejnych lat. Ich pierwszą realizacją teatralną były "Biesy" według Fiodora Dostojewskiego. Pszoniak stworzył w tym spektaklu swoją najważniejszą rolę w Starym Teatrze. Grał Piotra Wierchowieńskiego.

"Wierchowieński w jego ujęciu jest gwałtowny, trawiony wewnętrznym ogniem, skłonny do porywów i niezwykłych gestów. Pszoniak, poruszający się błyskawicznie po scenie skokami prawie, nerwowo gestykulujący, wyrzucający z siebie potoki słów, z płonącymi oczami - oto aktorstwo najwyższej miary, postać zarysowana konsekwentnie, godna tego niezwykłego przedstawienia" (Maciej Karpiński, "Pszoniak", Warszawa 1976).

W 1975 ponownie zagrał w przedstawieniu Wajdy, w "Sprawie Dantona" Stanisławy Przybyszewskiej. Premiera spektaklu odbyła się w warszawskim Teatrze Powszechnym, w którym Pszoniak pracował w latach 1974-1979. Jego Robespierre był jedną z największych kreacji aktorskich lat 70. Impulsywność znaną z postaci Puka i Chlestakowa z "Rewizora" w reżyserii Adama Hanuszkiewicza w Teatrze Narodowym (1973) Pszoniak zastąpił tym razem powściągliwą grą. Robespierre w interpretacji Pszoniaka był uosobieniem dogmatycznego i ascetycznego rewolucjonisty.

"Wojciech Pszoniak narzuca sobie rygory, odmieniające radykalnie jego sposób gry" - pisała Elżbieta Wysińska. - "Aktor tak nieprawdopodobnie ruchliwy, operujący tak wyrazistą mimiką, nieruchomieje, by przez nieruchomość ukazać całą skrywaną siłę. Wyidealizowany Robespierre Przybyszewskiej (...) znalazł w Pszoniaku interpretatora, który pokazał monolit i zafascynował jako osobowość. Robespierre w przedstawieniu góruje nad salą głosem, słowa przez niego wypowiadane mają krystaliczną jasność i dobitność, która nie dopuszcza wątpliwości. Są w jego roli propozycje rewelacyjne" ("Kultura" 1975, nr 6).

W Teatrze Powszechnym Pszoniak interesująco zagrał także Randleya Mac Murphy w "Locie nad kukułczym gniazdem" Dale'a Wassermana (1977) i Papkina w "Zemście" Aleksandra Fredry (1978) - oba przedstawienia w reżyserii Zygmunta Hübnera.

W 1978 rozpoczął pracę na scenach zagranicznych. We francuskim Teatrze Nanterre wystąpił w sztuce Petera Handkego "Ludzie nierozumni są na wymarciu" w reżyserii Claude'a Regy, w której zagrał razem z Gerardem Depardieu i Danielem Olbrychskim. Następnie na tej samej scenie grał w "Onych" Witkacego w reżyserii Wajdy.

Lata 70. to także okres wybitnych ról Pszoniaka w filmach Wajdy. W 1972 był Dziennikarzem/Stańczykiem w ekranizacji "Wesela" Wyspiańskiego i Jeszuą w "Piłacie i innych" na podstawie Michaiła Bułhakowa, a w 1974 Morycem Weltem w "Ziemi obiecanej" według Władysława Reymonta. Rola Moryca Welta stała się mistrzowskim popisem Pszoniaka, w której przecięły się jego niezwykłe zdolności komediowe, charakterystyczna, ekspresyjna gra i wyczucie ludzkiej psychologii.

"Pszoniak określa charakter swego bohatera dosadnie, nie stroniąc nawet od groteski (...), lecz zarazem potrafił uchronić go od rodzajowości, do której rola dostarcza niemało okazji" - notował Maciej Karpiński. - "W gruncie rzeczy każde pojawienie się Pszoniaka-Welta na ekranie staje się kolejną doskonałą sceną w filmie, który obfituje w świetne sekwencje i w którym nie brak doskonałych ról. Warto wszakże wymienić zapadające najgłębiej w pamięć, te, w których aktorowi udało się dokonać sztuczki naprawdę czarodziejskiej: dać granej przesz siebie postaci byt pozaekranowy, uczynić z niej człowieka bardziej realnego niż niejeden z żyjących wokół nas" ("Pszoniak", Warszawa 1976).

Rola Welta przyniosła aktorowi nagrodę aktorską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. W 1979 wystąpił w niemiecko-francuskim "Blaszanym bębenku" według Güntera Grassa w reżyserii Volkera Schlöndorffa. Jego następnymi ważnymi rolami filmowymi był: Rudy Josełe w "Austerii" według Juliana Stryjkowskiego w reżyserii Jerzego Kawalerowicza (1982) oraz Robespierre w polsko-francuskim "Dantonie" w reżyserii Wajdy (1982). Za tę rolę otrzymał nagrodę na festiwalu filmowym w Montrealu.

W 1982 Pszoniak na stałe wyjechał do Francji. Grał na scenie oraz wystąpił w kilkunastu zagranicznych filmach. W 1993 rozpoczął współpracę z londyńskimi teatrami. Jednymi z ciekawszych teatralnych prac Pszoniaka za granicą były role w "Królu Ubu" Alfreda Jarry w reżyserii Rolanda Topora w paryskim Teatrze Chaillot (1992), w "Błękitnym głębokim morzu" Terence'a Rattigana w reżyserii Karela Reiszy w londyńskim Teatrze Apollo (1993) oraz w "Sklepie na rogu ulicy" według Miklosa Laszlo w reżyserii Jean-Jacques'a Zibermanna w Teatrze Montparnasse (2001), za którą aktor dostał nominację do prestiżowej nagrody francuskiej - Moliera. W filmie zagrał Kajetana w "Notturno" w reżyserii Fritza Lehnera (1986) - ta rola przyniosła mu nominację do europejskiej nagrody filmowej - Felixa i w "Zabić księdza" Agnieszki Holland (1988). Wcielił się w postać Vivaldiego w "Czerwonej Wenecji" Etienne'a Periera (1989), wystąpił także m.in. w "Vent d'est" Roberta Enrico (1993) i w "La chica" Bruno Gantillona (1995).

Od czasu wyjazdu z Polski Pszoniak gościnnie pojawiał się na deskach warszawskich scen. W 1986 w Teatrze Powszechnym zagrał Normana w polskiej prapremierze "Garderobianego" Ronalda Harwooda w reżyserii Zygmunta Hübnera, tworząc gwiazdorski duet ze Zbigniewem Zapasiewiczem.

"Pszoniak skłania się ku rodzajowości: charakterystyczna postawa, drobny kroczek, mowa przerywana, chytrość, przymilność wypisane na twarzy" - notowała Barbara Henkel. - "Jest sługą, ale i powiernikiem artysty, a nawet szarą eminencją, która, gdy zachodzi konieczność, kieruje biegiem zdarzeń" ("Radar" 1987, nr 4).

W 1992 zagrał w "Śmierci i dziewczynie" Ariela Dorfmana w reżyserii Jerzego Skolimowskiego w Teatrze Studio, gdzie partnerował Krystynie Jandzie. Cztery lata później był Łatką w "Dożywociu" Fredry reżyserowanym w Teatrze Polskim przez Andrzeja Łapickiego.

"Jest to Łatka bez karykaturalnego grymasu, którzy mieli wszyscy przed nim, od Solskiego po Łomnickiego. Takiego Łatkę można było spotkać przed bankiem PKO, gdzie monotonnym głosem zaczepia: 'Świadectwa udziałowe kupię'. (...) Obsadzenie Pszoniaka w tej roli odkryło nam innego, realistycznego Fredrę" (Roman Pawłowski, "Gazeta Wyborcza" 1996, nr 253).

Częściej niż w teatrze aktor pracował z polskimi reżyserami w filmie. Zagrał m.in. Bogdańskiego w "Limuzynie Daimler-Benz" Filipa Bajona (1984). Występował również w filmach Wajdy: zagrał tytułową rolę w "Korczaku" (1990) i Zamojskiego w "Wielkim Tygodniu" (1995) oraz Obcego w "Bracie naszego Boga" Krzysztofa Zanussiego (1997), serialu Leszka Wosiewicza "Przeprowadzki" (2000) i Jana Rydla w "Bajlandzie" Henryka Dederki (2000).

W połowie lat 90. Pszoniak po dłuższej przerwie powrócił do Teatru Telewizji, z którym współpracował od początku kariery, tworząc w latach 70. ciekawe role w przedstawieniach reżyserowanych przez Zygmunta Hübnera - był Cliffem w "Miłości i gniewie" Johna Osborne'a (1973) i Sganarelem w "Don Juanie" Moliera (1974). Interpretował rolę Męża w "Ich czworo" Gabrieli Zapolskiej w reżyserii Tomasza Zygadły (1977) i Dobczyńskiego w "Rewizorze" Gogola zrealizowanym przez Jerzego Gruzę (1977). W 1994 w Teatrze Telewizji zagrał Pacjenta w "Siedmiu piętrach" Dino Buzzattiego w reżyserii Andrzeja Barańskiego i Eryka Wellsa w "Zatrutym piórze" Harwooda w reżyserii Gruzy, następnie m.in.: Trusockiego w "Natalii" według Dostojewskiego w reżyserii Mariusza Trelińskiego (1995), Roberta w "Drugim zabiciu psa" Marka Hłaski reżyserowanym przez Tomasza Wiszniewskiego (1997) oraz tytułowego "Śmiesznego staruszka" w sztuce Tadeusza Różewicza w reżyserii Stanisława Różewicza (1998).

W 2000 w Teatrze Telewizji z sukcesem wyreżyserował i zagrał rolę Leona w "Pracowni krawieckiej" Jean-Claude'a Grumberga - przedtem grał tę postać w paryskim Teatrze Hébertot (1999), a w 2002 reżyserował i ponownie wcielił się w Łatkę we Fredrowskim "Dożywociu". W 2001 gościnnie zagrał w warszawskim Teatrze Ateneum w sztuce Francisa Webera "Kolacja dla głupca" w inscenizacji Wojciecha Adamczyka. Rola François Pignona okazała się jednym z najważniejszych komediowych osiągnięć aktora.

"(...) ta rola to majstersztyk. Aktor napełnia go powściągliwym komizmem" - pisała Malwina Głowacka. - "Nie ucieka się do szytych grubymi nićmi gagów, nie daje się ponieść fali komizmu rozsadzającego sztukę. Nie szarżuje, chociaż publiczność, która śmieje się do łez, podsyca atmosferę. Wie, że nie słychać muzyki nastawionej na cały regulator. Wie, jak nastroić instrument, żeby znaleźć właściwe brzmienie i barwę. Pszoniak osiąga ten efekt chowając komiczną naturę postaci za swoją milczącą, śmiertelnie poważną twarz, po której tylko czasem przemyka uśmiech. I to w najbardziej absurdalnych momentach (...). Na tym polega finezyjność w roli Pszoniaka" ("Teatr" 2001, nr 6).

Za kreacje w "Pracowni krawieckiej" oraz "Kolacji dla głupca" aktor otrzymał w 2001 prestiżową nagrodę aktorską im. Aleksandra Zelwerowicza.

Ostatnio wcielił się również w rolę nauczyciela literatury, który zdaje sobie sprawę z bezsensu swojej pracy w przewrotnym monodramie "Belfer!" Jean-Pierre'a Dopagne'a w reżyserii Michała Kwiecińskiego (Kino-Teatr "Bajka" w Warszawie, 2004). Natomiast w 2006 roku na scenie warszawskiego Teatru Współczesnego wrócił do Dostojewskiego. Popisowo zagrał Wujaszka w spektaklu "Wasza Ekscelencja" Izabelli Cywińskiej na motywach opowiadania "Wieś Stiepańczikowo i jej mieszkańcy".

"Wojciech Pszoniak" - pisała Elżbieta Baniewicz - "bardzo wyraźnie pokazał psychiczną destrukcję swego bohatera, jego brak zdecydowania, niepewność każdego ruchu i słowa, manifestującą się nadmiarem gestów i mimiki. Stworzył człowieka zaszczutego, który nie potrafi żyć własnym życiem, bo stale ogląda się na osąd innych, albo gorzej jeszcze - żyje życiem odbitym z braku własnego" ("Twórczość" 2006, nr 4).

Ważniejsze nagrody i odznaczenia:

• 1972 - Nagroda plebiscytu czytelników "Dziennika Polskiego" za rolę Wierchowieńskiego w "Biesach" według Fiodora Dostojewskiego w reżyserii Andrzeja Wajdy w Starym Teatrze w Krakowie; Nagroda im. Leona Schillera;
• 1974 - Nagroda Klubu Krytyki im. Boya za wybitne osiągnięcia aktorskie;
• 1975 - Złoty Krzyż Zasługi; Nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia; Nagroda aktorska za rolę Moryca Welta w filmie "Ziemia obiecana" w reżyserii Andrzeja Wajdy na 2. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni; Nagroda za rolę Robespierre'a w "Sprawie Dantona" Stanisławy Przybyszewskiej w reżyserii Andrzeja Wajdy w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 1. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych; Nagroda I stopnia za rolę Robespierre'a w "Sprawie Dantona" na 15. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1977 - Nagroda za rolę w spektaklu Teatru Telewizji "Nie do obrony" Johna Osborne'a w reżyserii Jerzego Gruzy na Festiwalu Filmów i Widowisk Telewizyjnych w Olsztynie; Nagroda za rolę Strindberga w "Nocy trybad" Per Olova Enquista w reżyserii Ernsta Gunthera w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 17. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1979 - Nagroda za rolę Papkina w "Zemście" Aleksandra Fredry w reżyserii Zymunta Hübnera w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 5. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych;
• 1980 - Nagroda dziennikarzy za perfekcyjne aktorstwo w "Lokomotywie" w widowisku Teatru Telewizji "Wiersze dla dzieci" Juliana Tuwima w reżyserii Anny Minkiewicz na Festiwalu Filmów i Widowisk Telewizyjnych w Olsztynie;
• 1983 - Nagroda za najlepszą rolę męską - Robespierre'a w filmie Andrzeja Wajdy "Danton" na 7. Międzynarodowym Festiwalu Filmów Fabularnych w Montrealu;
• 1990 - Nagroda Muzeum Kinematografii w Łodzi za tytułową kreację aktorską w filmie Andrzeja Wajdy "Korczak" na 15. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni;
• 1991 - Nagroda Przewodniczącego Komitetu Kinematografii za tytułową kreację aktorską w filmie Andrzeja Wajdy "Korczak";
• 2001 - Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza przyznawana przez redakcję miesięcznika "Teatr" za rolę Leona w "Pracowni krawieckiej" Jean-Claude'a Grumberga w Teatrze Telewizji we własnej reżyserii oraz François Pignona w "Kolacji dla głupca" Francisa Webera w reżyserii Wojciecha Adamczyka w Teatrze Ateneum w Warszawie;
• 2008 - Order Zasługi Republiki Francuskiej za wkład w rozwój stosunków polsko-francuskich w dziedzinie kultury.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, lipiec 2003; aktualizacja: listopad 2009.

Historia przeglądania