Aktorka teatralna i filmowa, reżyserka; urodziła się 21 stycznia 1939 roku w Krakowie. Należy do najwybitniejszych polskich aktorek, od lat związana z krakowską sceną, nazywana jest "pierwszą damą Starego Teatru".

"Drobna, niewysoka blondynka, o rysach, które nic nie mają z nieskazitelnej urody 'wiecznej Ewy', obdarzona niskim, ciemnym, niepokojąco 'łamliwym głosem' - prawie wszystko, co osiągnęła na scenie do zawdzięczenia ma swojemu 'ja' wewnętrznemu" (Elżbieta Morawiec, "Teatr" 1976, nr 5).

Polony ukończyła Wydział Aktorski (1960) oraz Wydział Reżyserii Dramatu (1984) w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie.

W 1959 debiutowała na scenie Starego Teatru w "Wojny trojańskiej nie będzie" Jeana Giraudoux w reżyserii Jerzego Kaliszewskiego. Po studiach związała się z Teatrem im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. W 1964 przeniosła się do zespołu Starego Teatru, w którym na stałe pracowała do 2002 roku. Na tej scenie zetknęła się z Konradem Swinarskim. Zagrała we wszystkich największych przedstawieniach reżysera, w wielu z nich tworząc wybitne kreacje.

Pierwszą ważną rolą w spektaklach Swinarskiego był Orcio w "Nie-Boskiej komedii" Zygmunta Krasińskiego (1965), następnie m.in.: Claire w "Pokojówkach" Jeana Geneta (1966), Joas w "Sędziach" Stanisława Wyspiańskiego (1968) i Hermia w "Śnie nocy letniej" Szekspira (1970). W 1971 zagrała u Swinarskiego Dziewczynę w "Żegnaj Judaszu" Ireneusza Iredyńskiego. Była to rola, którą aktorka od początku ceniona w Krakowie, zyskała ogólnopolski rozgłos.

"Polony była bezbłędna w geście, mimice, kontrastowaniu uczuć, nastrojów, intonacji" - notował Bronisław Mamoń. - "Osiągnęła swoje apogeum w ostatniej scenie, kiedy patrzy na śmierć Judasza. Robi gest jakby chciała się cofnąć przed tym obrazem, gest wyrażający rodzenie się krzyku, który ginie zanim dojdzie do strun głosowych, zawrócony tam, gdzie się począł" ("Tygodnik Powszechny" 1971, nr 13).

Zdaniem Elżbiety Morawiec, w tej roli, tak samo jak w postaci Orcia i Joasa, objawiła się najbardziej pierwotna z barw aktorstwa Polony - jej wewnętrzny emocjonalizm ("Teatr" 1976, nr 5).

Następne ważne role Polony w przedstawieniach Swinarskiego to Helena we "Wszystko dobre, co się dobrze kończy" Szekspira (1971) i Kobieta (Maryla) / Ewa w "Dziadach" Adama Mickiewicza (1973). W obu spektaklach zagrała z odwagą, pełną świadomością namiętności towarzyszących jej bohaterkom. Potrafiła przykuć uwagę widzów samym pojawieniem się na scenie. Wielką kreacją Polony była także Muza w "Wyzwoleniu" Stanisława Wyspiańskiego (1974). Grała tam aktorkę, która gra Muzę.

"(...) jest to obnażenie" - pisała Elżbieta Morawiec - "pokazanie od środka inteligencji aktorskiej gwiazdy i kobiety, która chce się podobać (to o Muzie wszystko, nie o Annie Polony), która błyskawicznie złapie każdą szansę, aby zebrać należne sobie brawa. Ta rola Anny Polony to majstersztyk aktorskiej roboty, zdumiewający konsekwencją w budowie postaci, znakomitą myślową jej analizą" ("Teatr" 1974, nr 18).

Serię postaci zagranych u Swinarskiego dopełniają role u innych reżyserów. Polony wcieliła się m.in. w postać Zelki w "Marszu" Mieczysława Piotrowskiego (1973), Racheli w "Weselu" Wyspiańskiego (1977) w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego oraz Dulskiej w Wajdowskim "Z biegiem lat, z biegiem dni" (1978). Rachel zagrała Polony wbrew tradycyjnemu ujęciu tej roli. Stworzyła postać sztucznej mitomanki, młodopolskiej hybrydy. Jako Dulska "(...) pazerna, wrzaskliwa, zżerana bezinteresowną złością (...) znakomicie ją uwierzytelniła" (Elżbieta Morawiec, "Życie literackie" 1978, nr 18).

Polony osiągała również sukcesy w Teatrze Telewizji, z którym współpracowała od 1969. Stworzyła ciekawe role zwłaszcza w repertuarze rosyjskim, była m.in. Wierą w "Ostatnim" Maksyma Gorkiego (1973) i Maszą w "Czajce" Antoniego Czechowa w reżyserii Ireny Wollen (1975). W tym samym czasie zaczęła karierę reżyserską. Jej pierwszym przedstawieniem było "Dwoje na huśtawce" Williama Gibsona w Starym Teatrze (1974). Rozpoczęła także pracę dydaktyczną w krakowskiej szkole teatralnej. W latach 1987-1991 była prodziekanem Wydziału Aktorskiego, w latach 1999-2002 prorektorem uczelni.

W 1980 wystąpiła jako Anna Andriejewna w "Rewizorze" Mikołaja Gogola reżyserowanym przez Jerzego Jarockiego. W 1981 zagrała Ofelię w "Hamlecie" Szekspira w reżyserii Andrzeja Wajdy. Nie po raz pierwszy aktorka zagrała na przekór tradycji. Mając ponad 40, lat pokazała inne oblicze Ofelii i mimo kontrowersyjnych opinii wyszła z tej próby zwycięsko. W następnych sezonach grała m.in.: Carycę Katarzynę w "Termopilach polskich" Tadeusza Micińskiego w reżyserii Krzysztofa Babickiego (1985), Maman Liedermeyer w "Wiośnie narodów w Cichym Zakątku" Adolfa Nowaczyńskiego w reżyserii Tadeusza Bradeckiego (1987), Aktorkę / Fradę w "Dybuku" Szymona An-skiego w reżyserii Wajdy (1988). Coraz częściej reżyserowała, zrealizowała m.in.: "Urodziny Stanleya" Harolda Pintera (1984) i "Przed sklepem jubilera" Karola Wojtyły (1988). Rzadko, ale z powodzeniem grała poza teatrem. Wystąpiła w przeniesionym na ekran "Z biegiem lat, z biegiem dni" Wajdy (1980), jako Magda Egri w filmie Magdy Meszaros - "Dziennik dla moich dzieci" (1982) oraz "Dekalogu VII" Krzysztofa Kieślowskiego (1988). Można ją było oglądać w kolejnych filmach Meszaros - ponownie w roli Magdy Egri w "Dzienniku dla mojego ojca i matki" (1990) i jako matkę przełożoną w karmelu w Niemczech w "Siódmym pokoju", filmie o życiu błogosławionej Edyty Stein (1995). Zagrała w telewizyjnym obrazie Andrzeja Barańskiego "Wszyscy święci" (2002, film powstał w ramach cyklu "Święta polskie"). Ostatnio wcieliła się także w postać ekscentrycznej babci trzydziestoletniej, szukającej męża Sabiny w komediodramacie "Rewers" Borysa Lankosza (2009).

Lata 90. przyniosły kolejne prace reżyserskie Anny Polony, w tym "Wdowy" Sławomira Mrożka, przygotowane razem z Józefem Opalskim (1993), "Poskromienie złośnicy" Szekspira (1993), "Śluby panieńskie" (1993) i "Gwałtu, co się dzieje!" (1994) Aleksandra Fredry. Rzadziej występowała w teatrze, ale każde jej pojawienie się na scenie stawało się wydarzeniem. W 1995 była "pełną wulkanicznego temperamentu" (Jacek Sieradzki, "Polityka" 1995, nr 1). Yasuko Rokujo / Jitsuko w "Mishimie" Yukio Mishimy w reżyserii Wajdy (1994), Erną Korn w "Lunatykach" według Hermanna Brocha w reżyserii Krystiana Lupy (1995), Królową Małgorzatą w "Iwonie, księżniczce Burgunda" Witolda Gombrowicza w reżyserii Grzegorza Jarzyny (1997). W 1999 wcieliła się w postać Selmy Lagerlöf z "Twórców obrazów" Per Olova Enquista w reżyserii Kazimierza Kutza. "To rola stworzona dla tej aktorki" - pisał Marek Mikos ("Gazeta Wyborcza" 1999, nr 233). "Widać, że aktorka cieszy się każdą chwilą na scenie" - dodawał Jacek Wakar. - "Trzeba wsłuchać się w jej nienaganną wymowę, patrzeć na każdy wycyzelowany do końca gest. Niezwykła i całkowicie uzasadniona pewność siebie" ("Życie" 1999, nr 234).

Swój aktorski jubileusz Anna Polony uczciła Panią Orgonową w "Damach i huzarach" Fredry w inscenizacji Kazimierza Kutza (2001).

Ostatnio aktorka współpracowała z Agatą Dudą-Gracz. Była Sarą Bernhardt w "Kreaturze" Johna Murrela (2002), a potem Pierwszą Julią w "Romeo i Julii" Szekspira (Krakowski Teatr Scena STU, 2008). Wcieliła się w Starą Kobietę w spektaklu "Stara kobieta wysiaduje" Tadeusza Różewicza w reżyserii Henryka Baranowskiego (Teatr Ludowy w Nowej Hucie, 2006). Na deskach Starego Teatru wystąpiła w roli Ewy w "Sinobrodym - nadziei kobiet" Dei Loher w reżyserii Arkadiusza Tworusa (2005). Zagrała Królową Małgorzatę w sztuce Eugène'a Ionesco "Król umiera, czyli ceremonie" w inscenizacji Piotra Cieplaka (2008), przedstawieniu o przemijaniu i śmierci, wykorzystującym legendę Starego Teatru. W spektaklu pojawiały się odwołania do głośnych aktorskich ról wykreowanych niegdyś na krakowskiej scenie. Polony cytowała więc swoją rolę Muzy z "Wyzwolenia" Swinarskiego, Jerzy Trela (Król) odwoływał się do Konrada z tego samego legendarnego spektaklu.

Ważniejsze nagrody i odznaczenia:

• 1971 - Nagroda za rolę Dziewczyny w sztuce "Żegnaj Judaszu" Ireneusza Iredyńskiego w reżyserii Konrada Swinarskiego ze Starego Teatru w Krakowie na 12. Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu;
• 1972 - Złota Odznaka za zasługi dla Krakowa;
• 1975 - Nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia;
• 1977 - Złoty Krzyż Zasługi;
• 1979 - Zasłużony Działacz Kultury; Nagroda Komitetu ds. Polskiego Radia i Telewizji; Nagroda za rolę Anieli Dulskiej w przedstawieniu "Z biegiem lat, z biegiem dni" w reżyserii Andrzeja Wajdy i Anny Polony ze Starego Teatru w Krakowie na V Opolskich Konfrontacjach Teatralnych;
• 1980 - Nagroda tygodnika "Przyjaźń" za rolę Pauliny Andriejewny w spektaklu "Dziesięć portretów z czajką w tle" według Antoniego Czechowa w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego ze Starego Teatru w Krakowie; Nagroda aktorska za tę samą rolę na 20. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1982 - Dyplom honorowy przyznany w wyniku plebiscytu "Przekroju" na najpopularniejszych aktorów krakowskich w latach 1946-81;
• 1987 - Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za rolę Maman Liedermeyer w spektaklu "Wiosna narodów w Cichym Zakątku" Adolfa Nowaczyńskiego w reżyserii Tadeusza Bradeckiego ze Starego Teatru w Krakowie; Nagroda za tę samą rolę na 27. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1992 - Złoty Wawrzyn Grzymały;
• 1994 - Nagroda wojewody krakowskiego;
• 1995 - I miejsce w plebiscycie publiczności Spotkań na najlepszą aktorkę na 34. Rzeszowskich Spotkaniach Teatralnych;
• 2000 - Nagroda aktorska za rolę Królowej Małgorzaty w spektaklu "Iwona, księżniczka Burgunda" Witolda Gombrowicza w reżyserii Horsta Leszczuka (Grzegorz Jarzyna) ze Starego Teatru w Krakowie na 25. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych; Ludwik - nagroda krakowskiego środowiska teatralnego za rolę Selmy Lagerlöf w przedstawieniu "Twórcy obrazów" Per Olova Enquista w reżyserii Kazimierza Kutza ze Starego Teatru w Krakowie;
• 2001 - Złota Maska dla najpopularniejszej aktorki w plebiscycie publiczności
• 2002 - Złota Maska za rolę Pani Orgonowej w "Damach i huzarach" Aleksandra Fredry w reżyserii Kazimierza Kutza ze Starego Teatru w Krakowie; Medal Komisji Edukacji Narodowej;
• 2003 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski;
• 2005 - Złoty Medal Gloria Artis - Zasłużony Kulturze;
• 2007 - Nagroda Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa; Nagroda Fundacji Kultury Polskiej - Złoty Laur za Mistrzostwo w Sztuce.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, czerwiec 2003; aktualizacja: listopad 2009.

Historia przeglądania