Scenograf, eseista, publicysta, pedagog - docent Wydziału Reżyserii warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Urodził się 29 czerwca 1916 roku w Warszawie. Zmarł 30 września 1974 roku w Warszawie.

W 1934 roku rozpoczął studia na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Studiował malarstwo u Mieczysława Kotarbińskiego i scenografię u Władysława Daszewskiego. Dwa lata później Leon Schiller przyjął go jako wolnego słuchacza na trzeci rok reżyserii do Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej. Studia te ukończył eksternistycznie w 1937 roku. W 1936 roku, jako warsztat PIST-u, przygotował dekoracje do "Elekrty" Hugo von Hoffmansthala w reżyserii Bronisława Horowicza. Za makiety scenografii i projekty kostiumów do tego przedstawienia otrzymał wkrótce złoty medal na Międzynarodowej Wystawie Paryskiej (1937).

W sezonie 1937/1938 był związany z Teatrem Polskim w Poznaniu, gdzie przygotował około 20 dekoracji do, przede wszystkim, komediowego repertuaru. Przed wojną, w 1938 roku, wyjechał na sześciomiesięczne stypendium do Paryża. Wojna zastała go w Warszawie. Podczas okupacji uczestniczył w konspiracyjnym życiu teatralnym. Współpracował z Leonem Schillerem i Edmundem Wiercińskim, był scenografem tajnego Teatru Wojskowego zorganizowanego przez AK pod opieką Bohdana Korzeniewskiego. We własnym mieszkaniu wystawił "Irydiona" Zygmunta Krasińskiego. W 1942 roku napisał i zrealizował na scenie farsę filozoficzną zatytułowaną "Fedra". Tłumaczył "Komedię garbusów" Paula Jalaberta, pracował nad adaptacją "Dekamerona" Bocaccia. Pisywał w prasie podziemnej pod pseudonimem Antoni Dziadek. Szczęśliwie udało mu się uniknąć obozu. Jechał już w transporcie, który prawdopodobnie zdążał do Oświęcimia, ale nie dotarł na miejsce. Kosiński na piechotę dostał się wówczas do Krakowa.

Po wojnie współpracował z Wilamem Horzycą w Teatrze im. Wyspiańskiego w Katowicach, tutaj przygotował m.in. scenografię do "Zemsty" Aleksandra Fredry w inscenizacji Horzycy (1945). Potem związany był z różnymi scenami Krakowa i Łodzi. Ważne prace z tego okresu to przede wszystkim dekoracje do "Orfeusza" Anny Świrszczyńskiej w reżyserii Władysława Woźnika (Stary Teatr w Krakowie, 1946) oraz zrealizowane w Teatrze Kameralnym Domu Żołnierza w Łodzi oprawy plastyczne do "Homera i Orchidei" Tadeusza Gajcego w inscenizacji Józefa Wyszomirskiego (1947) i "Szklanej menażerii" Tennessee Williamsa w reżyserii Erwina Axera (1947). W latach 1948-1950 Kosiński ponownie współpracował z Horzycą w teatrach poznańskich - Polskim i Nowym. Przygotował tutaj pamiętne scenografie - inspirowaną francuską architekturą XVI i XVII-wieczną dekorację do "Fedry" Jeana Racine'a (1949) i odwołującego się do przestrzeni sceny teatru elżbietańskiego "Hamleta" Szekspira (1950). Obie realizacje w reżyserii Horzycy wystawione zostały w Teatrze Polskim.

Od lat 50. Kosiński pracował przede wszystkim w Warszawie. Realizował spektakle w Teatrze Dramatycznym, w którym w latach 1956-1961 był wspólnie z Marianem Mellerem, Ludwikiem Rene i Janem Świderskim kierownikiem artystycznym i w Teatrze Narodowym. Równocześnie współpracował z innymi warszawskimi scenami, m.in. Teatrem Współczesnym, a także z innymi ośrodkami w kraju.

Na znakomitej wówczas scenie Teatru Dramatycznego pracował m.in. z Ludwikiem Rene, Wandą Laskowską, Janem Świderskim. Z Ludwikiem Rene przygotował ważne inscenizacje "Dobrego człowieka z Seczuanu" (1956) i "Szwejka" (1957) Bertolta Brechta, "Krzeseł" Eugene'a Ionesco (1957), "Wizyty starszej pani" (1958), "Romulusa Wielkiego" (1966) i "Anabaptystów" (1967) Friedricha Dürrenmatta, "Procesu w Salem" Arthura Millera (1959), "Diabła i Pana Boga" Jean-Paula Sartre'a (1960), "Króla Edypa" Sofoklesa (1961), "Don Juana czyli miłości do geometrii" Maxa Frischa (1964), "Kronik Królewskich" Stanisława Wyspiańskiego (1968) i "Życia jest snem" Calderona (1969). Był również twórcą scenografii do "Policji" Sławomira Mrożka w reżyserii Jana Świderskiego (1958), "Kartoteki" Tadeusza Różewicza w inscenizacji Wandy Laskowskiej (1960), "Księdza Marka" Juliusza Słowackiego w reżyserii Adama Hanuszkiewicza (1963), "Hadriana VII" Petera Luke'a w reżyserii Jana Bratkowskiego (1969) i "Czerwonej magii" Michaela de Ghelderode przygotowanej przez Piotra Piaskowskiego (1972).

W 1955 roku zaprojektował dekoracje do jednej z pierwszych powojennych ważnych inscenizacji "Dziadów" Adama Mickiewicza przygotowanej w warszawskim Teatrze Polskim przez Aleksandra Bardiniego. W Teatrze Narodowym stworzył natomiast scenografie do m.in. "Rewizora" Mikołaja Gogola w reżyserii Bohdana Korzeniewskiego (1952), "Much" Jean-Paula Sartre'a w inscenizacji Erwina Axera (1957) i "Księcia Homburgu" Heinricha von Kleista w reżyserii Wilama Horzycy (1958).

Ważne scenografie w latach 60. poza Warszawą przygotował Kosiński do dramatów Stanisława Wyspiańskiego - "Achilleis" w reżyserii Jerzego Zegalskiego (Teatr Polski w Poznaniu, 1968) i "Legionu" w inscenizacji Jerzego Kreczmara (Teatr Śląski w Katowicach, 1969).

Kosiński był niechętny scenografii malarskiej. Tworzył dekoracje o charakterze architektonicznym, zawsze interesowała go, funkcjonalnie zaprojektowana, przestrzeń gry. Jego prace wiązały się z nurtem neorealistycznym. Często posługiwał się formami niemal geometrycznymi i monumentalnymi, ale te formy wykonywał w taki sposób, by odsyłały do rzeczywistości dramatu. Niejednokrotnie rozbijał też scenę na kilka planów czy kondygnacji, wykorzystywał proscenium. Ale nigdy nie kwestionował sceny pudełkowej, przyjmował ją z dobrodziejstwem inwentarza. W teatrze uznawał prymat tekstu, podkreślał jednocześnie, że istotą teatru jest dzianie się, więc i scenografia musi "się dziać", nie ma więc powodów, by na przykład nie wykorzystywać, przez wieki służącej teatrowi europejskiemu, maszynerii teatralnej. Kosiński doskonale potrafił także posługiwać się persyflażem - nawiązaniem do dawnych konwencji teatralnych. Ze znawstwem rzeczy wykorzystywał umowności antyku czy sceny elżbietańskiej. I tak sceniczne realizacje Kosińskiego, nie poddające się modom, na swój sposób klasyczne i przenikliwie podążające za autorem, były bardzo różnorodne.

"Od form monumentalnych, niekiedy nawet sprawiających wrażenie zbyt ciężkich - sam nazywał je pogodnie 'bierwionami' - poprzez lekkie, cieniutkie bambusy, druty, rurki i listwy aż do scenograficznych żartów: powiększonych rysunków reklamowych z dawnej prasy. Od barokowego patosu do umowności, symboliki i intelektualnego dowcipu" - notowała Barbara Król-Kaczorowska ("Scena" 1975, nr 1).

Pisano o Kosińskim, że jest twórcą wybitnym i samotnym, pozostającym zawsze trochę z boku bieżących wydarzeń i teatralnych mód. Przylgnęła do niego etykieta klasyka, który dba o porządek i ład scenograficznego układu. Rzeczywiście dobrze czuł się w transpozycjach tematów antycznych i repertuarze klasycznym. A jeśli wykorzystywał, jak na przykład w "Kartotece", "Muchach" i "Krzesłach" elementy poetyki surrealistycznej, to robił to w sposób czysty i wyważony. Niełatwo też poddawał się modom, był wyczulony na efekciarstwo, a jego scenografie często nazywano po prostu "mądrymi".

"Walczy o swój teatr - notowała Marta Fik - rozsadzając ustalone konwencje, lecz nie burząc ich. Walczy w sposób wyważony i skromny." ("Teatr" 1968, nr 24)

Sam twórca przyznawał, że

"(...) w imię tradycji robi się zły teatr. To słowo nigdy do niczego dobrego w teatrze nie służyło. (...) jesteśmy skazani na współczesność. Nie rozumiemy jej, bo jesteśmy w środku, ale nie możemy nie być współcześni. Natomiast współczesność jako słowo, jako hasło, wiąże się właśnie z nonkonformizmem w stosunku do mody. Musimy po prostu 'dla zachowania twarzy' odnosić się do niej z pewna dozą nieufności, co nie znaczy, żebyśmy za ta modą nie podążali." ("Teatr" 1966, nr 1)

Kosiński był także znakomitym eseistą i publicystą teatralnym. Pisał rzadko, na łamach m.in. "Przeglądu Kulturalnego", "Dialogu", "Teatru" i "Życia Literackiego". W 1972 roku ukazała się mała objętościowo, ale bardzo ważna w polskim myśleniu o teatrze książka zatytułowana "Kształt teatru", na którą złożyły się artykuły, szkice i felietony z lat 1954-1971.

"To, co mówił i to, co bardzo rzadko ale jednak szczęśliwie pisał (...) - notował Jan Paweł Gawlik - pozostało fascynujące nie tylko przez wiedzę, przekorę, świetny dowcip i zmysł paradoksu, ale i przez swój intelektualny nonkonformizm, idealnie zestrojony z całą biografią i postawą tego człowieka." ("Życie Literackie" 03.11.1974)

Jan Kosiński ma na swoim koncie także kilka znakomitych osiągnięć w scenografii operowej, by wymienić "Ifigenię w Taurydzie" Christophera Willibalda Glucka w inscenizacji Ludwika Rene w Teatrze Wielkim w Warszawie (1962) i "Oedipusa Rexa" Igora Strawińskiego w reżyserii Konrada Swinarskiego (1965).

Ostatnią sceniczną realizacją scenografa była "Elektra" Jeana Giraudoux w reżyserii Kazimierza Dejmka przygotowana w 1973 roku na scenie warszawskiego Teatru Dramatycznego.

Odznaczenia i nagrody:

• 1950- Nagroda Państwowa II stopnia za scenografię do "Halki" Stanisława Moniuszki w reżyserii Jerzego Merunowicza w Operze w Poznaniu
• 1953 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
• 1959 - Order Sztandaru Pracy II klasy
• 1962 - nagroda ministra kultury i sztuki II stopnia za scenografię do oper Igora Strawińskiego w reżyserii Konrada Swinarskiego - "Oedipus Rex" na podstawie "Króla Edypa" i "Persefony" w Teatrze Wielkim oraz przedstawienia "Prometeusz w okowach" Ajschylosa w reżyserii Stanisława Bugajskiego w Teatrze Polskim w Bydgoszczy
• 1969 - nagroda im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego przyznawana przez Klub Krytyki Teatralnej
• 1972 - nagroda ministra kultury i sztuki za działalność artystyczną i pedagogiczną

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, styczeń 2006.

Historia przeglądania