Rzeźbiarka, malarka, scenograf. Urodzona w 1908 w Starym Samborze, zmarła w 1958 w Krakowie.

Należała do grona najciekawszych osobowości artystycznych skupionych po 1945 roku wokół Tadeusza Kantora, z którego teatrem Cricot 2 była związana przyjacielsko i zawodowo (nie tylko jako scenografka, projektantka kostiumów, ale również jako aktorka). Pomimo tego, że zawsze blisko współdziałała z grupami artystycznymi, zachowywała swój własny styl wypowiedzi.

"Filtry 20" (1956) monotypia, tempera, papier, 100x70 cm w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu fot. Arkadiusz Podstawka	"Rytm IX" (1958) monotypia, tempera, papier, płótno, 106x87 cm
w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu fot. Arkadiusz Podstawka

Lata jej edukacji, podobnie jak początki twórczości przypadły na okres przedwojenny. Pierwsze pudełko z farbami otrzymała od Zygmunta Waliszewskiego. Jako kierunek studiów wybrała jednak rzeźbę.

Kształciła się w ASP w Krakowie; tam właśnie w latach 1929-35 studiowała na Wydziale Rzeźby pod kierunkiem Xawerego Dunikowskiego. W okresie poprzedzającym wybuch wojny uprawiała przede wszystkim twórczość rzeźbiarską. Tworzyła formy zwarte, nawiązujące do świata organicznego; formy, których żywotność i sprężystość podkreślała gładka powierzchnia. Później do warsztatu rzeźbiarza powracała sporadycznie, konsekwentnie stosując wypracowane uprzednio formuły ("Kompozycja", 1956).

"Wyrazy" (1954) monotypia, tempera, papier, 100x67,5 cm	"Wyrazy" (1955) monotypia, tempera, papier, 100x70 cm
w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu fot. Arkadiusz Podstawka

Przed rokiem 1939 należała do lewicującej Grupy Krakowskiej, obok m.in. Leopolda Lewickiego, Stanisława Osostowicza, Jonasza Sterna. Po roku 1945 przyłączyła się do Grupy Młodych Plastyków. Należała do ścisłego grona inicjatorów reaktywowania Grupy Krakowskiej, do czego udało się doprowadzić w atmosferze "odwilży", w roku 1957.

"Wyrazy" monotypia, tempera, papier naklejony na płótno; 58x42,5 cm; fot. dzięki uprzejmości Galerii aTAK

Wraz z krakowskimi przyjaciółmi, artystami, wzięła udział - już jako malarka - we wszystkich trzech Wystawach Sztuki Nowoczesnej (Kraków 1948-49, Warszawa 1957 i 1959). Poza malarstwem, chętnie uprawiała inne dziedziny sztuki, zwłaszcza scenografię (dla teatru Kantora). Miała w tej dziedzinie spore, ciekawe doświadczenia, ponieważ przed 1939 współpracowała z eksperymentalnym teatrem Cricot, założonym i prowadzonym przez jej brata, malarza Józefa Jaremę, sprawnego organizatora życia artystycznego, związanego m.in. z kapistami, pozostałego po 1945 roku na emigracji. Właśnie dla Cricot zaczęła projektować śmiałe rozwiązania scenograficzne i kostiumy, co przygotowało ją do późniejszej współpracy z powojennym Cricot 2 stworzonym przez Kantora.

Realizując swoje pasje teatralne, nie zapominała jednak o własnej, oryginalnej pracy artystycznej. Tuż po 1945 roku próbowała swoich sił w malarstwie, zaczynając od skromnych gwaszy, temper, akwarel. Fascynowały ją wówczas rozwiązania fakturowe. Łączyła je z motywami, kojarzonymi przez krytyków ze światem groteski. Takie prace, jak "Koniki", "Tancerki", "Rycerze" zdradzały jej zauroczenie fantastyką, niedopowiedzeniem, aluzją. Z czasem świat wyobraźni przestał jednak artystkę interesować. W kilku kompozycjach malarskich z końca lat 40. starała się natomiast przedstawić rzeczywistość widzialną ("Ptaki", "Rybak").

"Kompozycja" z cyklu "Głowy", monotypia barwna, papier, 61x42,7 cm; fot. dzięki uprzejmości Galerii aTAK

Najwybitniejsze dzieła malarskie Jaremy powstały jednak w ciągu zaledwie kilku lat poprzedzających przedwczesną śmierć. Od kiedy w roku 1951 wykonała swoją pierwszą monotypię, tworzyła prace sytuujące się poza wszelkimi konwencjami i nakazami. Fascynowała ją postać ludzka, jej miejsce w przestrzeni, a także przedstawienie ruchu w obrazie. Wyrazem tych zainteresowań są cykle: "Postacie", "Figury", "Głowy", "Chwyty" (1953), "Wyrazy" (1954-57), "Filtry", "Penetracje", "Rytmy" (1957-58). Należące do nich prace wykonane zostały ulubioną przez artystkę wspomnianą techniką monotypii, którą czasami łączyła z olejem, temperą, sporadycznie też stosowała lakiery. Dzięki owej rozmaitości technologii jej wczesne kompozycje mają dużo świeżości. Późniejsze mogą niekiedy wydawać się monotonne, ale zazwyczaj dają wrażenie lekkości i przezroczystości. Charakterystyczne dla artystki jest również balansowanie na granicy pomiędzy przedstawieniem figuratywnym i znakiem niemal abstrakcyjnym. Prace należące do wspomnianych serii uwidaczniają stopniową, lecz konsekwentnie postępującą deformację (upraszczanie i spłaszczanie) postaci ludzkich. Proces ten prowadzi w efekcie do rozbicia figury na drobne cząsteczki, niemal abstrakcyjne atomy trudnej do rozpoznania całości.

"Kompozycja" (1949) olej, tempera, płótno; 100x81 cm; w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu fot. Arkadiusz Podstawka

Często wydają się one bliźniacze, nakładają się na siebie bądź, niczym cienie, przenikają ze sobą, tworząc niepokojące spięcia i powodując rytmiczny ruch. W efekcie powierzchnie kompozycji robią wrażenie zmiennych, migotliwych, jakby pochodzących z tajemniczej rzeczywistości, do której widz nie ma bezpośredniego dostępu. Dzieło artystki zachowuje zresztą przede wszystkim indywidualny charakter i stanowi metaforę jej osobistych doświadczeń. Metaforę stosunkowo hermetyczną, ale też Jarema traktowała sztukę jako obszar działań silnie zindywidualizowanych i nawet wówczas, gdy Kantor postulował tworzenie dzieł, które miałyby być komunikatywne dla widza, odżegnywała się od jakiegokolwiek utylitaryzmu i pozostawała wierna swojej poetyce.

Prace artystki reprezentowały polską sztukę m.in. na Biennale w Wenecji (1958) i - pośmiertnie - na Biennale Sztuki Współczesnej w São Paulo (1961). Krytycy poświęcili jej twórczości wiele uwagi. Szczegółową bibliografię zawiera książka Barbary Ilkosz towarzysząca wystawie prac Jaremianki (tak nazywali ją przyjaciele), która odbyła się na przełomie lat 1998 i 1999 w warszawskiej Zachęcie i wrocławskim Muzeum Narodowym.

Autor: Małgorzata Kitowska-Łysiak, Instytut Historii Sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Katedra Teorii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych, styczeń 2002.

Historia przeglądania