Malarz, grafik, fotografik i krytyk sztuki; reprezentant nurtu konstruktywistycznego w latach 20. i biomorficznej abstrakcji w latach 30.; twórca heliografiki. Urodzony w 1891 w Łodzi, zginął w 1939 rozstrzelany w lasach lućmierskich pod Łodzią.

W latach 1903-1910 uczęszczał do Rękodzielniczo-Przemysłowej Szkoły w Łodzi. W okresie 1910-1912 studiował chemię w Wyższej Szkole Technicznej w Darmstadcie. Naukę kontynuował w latach 1912-1916 na Wydziale Inżyniersko-Budowlanym Instytutu Politechnicznego w Warszawie. W 1916 został powołany do wojska i znalazł się w Kijowie, gdzie rozpoczął studia artystyczne w Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Michała Bojczuka, malarza bizantynisty. Badania nad dawnymi technikami malarskimi wykorzytał później, stosując w swoich pracach temperę ikonową. Lata Rewolucji Październikowej przeżył w Kijowie, angażując się politycznie. W 1921 powrócił na stałe do Łodzi, gdzie rozpoczął aktywną działalność artystyczną, pedagogiczną, publicystyczną i społeczną. Był współzałożycielem Zrzeszenia Artystów Plastyków (1931), członkiem ugrupowania Start i Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków (od 1933). W 1928 Hiller wziął udział w Salonie Modernistów w Warszawie; w latach 1930-1937 uczestniczył w wystawach Instytutu Propagandy Sztuki w Łodzi i Warszawie. W 1932 prezentował swe prace z grupą Nowa Generacja we Lwowie i Łodzi, a w 1933 z Grupą Plastyków Nowoczesnych w Łodzi.

Indywidualna ekspozycja prac artysty odbyła się w warszawskim Instytucie Propagandy Sztuki w 1938. Retrospektywną wystawę sztuki Hillera urządzono w Muzeum Sztuki w Łodzi w 1967. Twórca zajmował się także krytyką artystyczną; w okresie 1933-1936 redagował czasopismo "Forma", na łamach którego ogłosił szereg artykułów programowo-teoretycznych. W 1934 przyznano mu (wspólnie z Aleksandrem Rakiem) I nagrodę w konkursie na godło Łodzi. W listopadzie 1939 został aresztowany i zamordowany przez gestapo. W 1946 uhonorowano jego dokonania artystyczne nagrodą plastyczną miasta Łodzi.

We wczesnej fazie swej twórczości Hiller wykonywał realistyczne portrety o rozjaśnionej, intensywnej kolorystyce. Wpływ sztuki bizantyńskiej przejawił się w wykonanych temperą pracach, które powstały podczas pobytu w Kijowie. W dojrzałym malarstwie Hillera z późnych lat 20. dominuje tematyka nowoczesnego, przemysłowego miasta i motywy pracy robotnika. Artysta zestawiał w swych kompozycjach postać ludzką z elementami technicznych konstrukcji. Pod wpływem estetyki kubizmu geometryzował formy, z płaszczyzn i brył budował zrównoważone, abstrakcyjne układy o zróżnicowanej fakturze ("Kompozycja ze spiralą", "Kompozycja 'O' ", obie 1928). Można w nich dostrzec aluzyjnie ujęte tryby i mechanizmy fabrycznych maszyn i silników, wirujące koła, statyczne walce i pionowe rury, a także fragmenty przemysłowej architektury ("Walce", 1938). Artysta stosował zgaszoną kolorystykę o wąskim rejestrze tonów; materię malarską wzbogacał impastami i żłobieniami. W latach 20. malował także obrazy religijne i martwe natury z kwiatami. Prekursorski charakter miała opracowana przez Hillera w 1928 technika heliograficzna (nazwana heliografiką), polegająca na malowaniu abstrakcyjnych kompozycji temperą i gwaszem na szklanych kliszach lub błonach celuloidowych i robieniu z nich odbitek fotograficznych. Niektóre partie artysta poddawał rytowaniu i drapaniu, farbę nakładał lub wcierał. Twórca zderzał w tych kompozycjach formy twarde i miękkie, przedmiotowe i organiczne, monumentalne i mikroskopijne, szerokie płaszczyzny i drobne cząstki, kreował dziwne konstelacje przypominające kosmiczne mgławice. W latach 30. odszedł od konstruktywistycznego, płaskiego geometryzmu tworząc biomorficzne, abstrakcyjne kompozycje bliskie niekiedy poetyce nadrealizmu; wypełniały je płynne, uchwycone w ruchu formy organiczne ("Kompozycja 205 A", 1932, "Embrion", 1933). Pod wpływem fascynacji filozofią Bergsona Hiller nasycił świat swych wyobrażeń "pierwiastkiem irracjonalnym" (Promień, 1933; "Deszcz", 1934). W obrazach figuratywnych z końca lat 30. artysta nadawał kształtom lapidarność znaku ("Robotnicy", 1938). Niektóre z późnych obrazów zyskały symboliczno-metaforyczny wymiar. Hiller był również autorem malowideł ściennych i witraży; wykonywał ekslibrisy, linoryty, litografie, plakaty i fotomontaże. Zilustrował wiele książek, m.in. zakomponował okładkę książki Ary'ego Szternfelda "Initiation a la Cosmonautique". Projektował scenografię do spektaklów teatralnych i okładki dla wydawnictwa "Renaissance" i L. Fiszera w Łodzi.

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, grudzień 2001.

Historia przeglądania