Jeden z najwybitniejszych współczesnych rzeźbiarzy. Urodził się w 1958 roku w Warszawie. Mieszka i pracuje w Otwocku i w Warszawie.

W latach 1980-85 studiował na Wydziale Rzeźby warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dyplom w pracowni prof. Jana Kucza uzyskał w 1985 roku. W latach 2005-2007 profesor wizytujący na Wydziale Rzeźby i Działań Przestrzennych ASP w Poznaniu, gdzie od 2008 roku prowadzi Pracownię Działań Przestrzennych w Katedrze Intermediów.

Prace Mirosława Bałki znajdują się w największych międzynarodowych kolekcjach sztuki, m.in.: Hishhorn Museum and Sculpture Garden (Waszyngton), Tate Gallery (Londyn), Museet for Samtid-kunst (Oslo), Stedelijk Van Abbemuseum (Eindhoven), The Museum of Contemporary Art (Los Angeles), Kaiser Wilhelm Museum (Krefeld), Museum of Modern Art (Nowy Jork), Muzeum Sztuki (Łódź).

W 1986 roku razem z Mirosławem Filonikiem i Markiem Kijewskiem utworzył grupę artystyczną Neue Bieriemiennost (wystawiał w ramach aktywności grupy do 1989 roku).

W 1995 roku otrzymał Paszport Polityki, nagrodę za oryginalną twórczość plastyczną. Jest autorem pomnika ofiar katastrofy promu Estonia zrealizowanego w 1998 roku w Sztokholmie.

Ciało, pamięć, przemijanie, tworzenie prywatnej mitologii to najistotniejsze wątki prac Mirosława Bałki, które odnaleźć można już w najwcześniejszych jego realizacjach. Wszystkie zawarte w nich znaki, kody, odniesienia, które tworzą język sztuki Bałki, mają źródła w biografii artysty i tylko poprzez nią stają się w pełni czytelne.

"Pamiątka Pierwszej Komunii", praca dyplomowa Bałki z 1985 roku, którą obecnie można oglądać w stałej kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi, przedstawia niemal naturalnej wielkości figurę chłopca w komunijnym garniturze stojącego przy niewielkim stoliku. Wykonana z barwionego cementu postać opiera prawa rękę o blat stolika, przygotowując się do pamiątkowego zdjęcia. Do cementowej marynarki artysta przymocował czerwone serduszko - poduszeczka krawiecka do szpilek, a w blat stolika wmurował fotografię dziecka. Prezentacja pracy dyplomowej przybrała formę starannie zaplanowanego przez artystę wydarzenia. Na obronę dyplomu Bałka zaprosił grono profesorów do opuszczonego domu w Żukowie. Profesorowie przyjechali wynajętym autobusem, ale na miejsce musieli jeszcze dojść kilometr piechotą. W drodze minął ich artysta jadący na małym rowerku przebrany w komunijny strój. Przy wejściu do domu każdy otrzymał szpilkę, którą miał wkłuć w poduszeczkę-serce. Obrona dyplomu, czyli uzyskanie dojrzałości artystycznej, stała się rytuałem podobnym do ceremonii potwierdzającej dojrzałość religijną.

W drugiej połowie lat 80. Bałka uczestniczył w ruchu tzw. Nowej Ekspresji tworząc z betonu i juty metaforyczne rzeźby figuratywne i kompozycje rzeźbiarskie. Powstały wówczas takie prace jak m.in. "Zła nowina" (1986), "Kominek" (1986), "św. Wojciech" (1987), "Salt Seller" 1988/89) czy "Pasterka" (1989). Człowiek i jego egzystencja pokazane zostały tu w perspektywie dramatycznej opozycji między tym, co cielesne, a tym, co duchowe.

Około roku 1990 Bałka zmienił język wypowiedzi artystycznej, zrezygnował z operowania dosłownym przedstawieniem figury ludzkiej na rzecz języka bardziej abstrakcyjnego i zarazem bardziej wieloznacznego. Pierwszą pracą, w której artysta całkowicie odszedł od figuracji była realizacja "Good God" (Galeria Dziekanka, Warszawa). Od tego momentu Bałka konsekwentnie posługuje się słownikiem zredukowanym do najprostszych form i środków wyrazu. Ciało obecne jest w jego pracach nie poprzez swoją reprezentację, ale w sposób pośredni i zaszyfrowany.

"Odtąd znaki, ślady, wymiary, temperatury, skrystalizowane substancje, zużyte materiały, czasem dźwięki, czasem wonie, zastąpiły reprezentację ciała. Ciało odeszło - pozostała cielesność."( Jaromir Jedliński).

Artysta zainteresował się formami, które na drodze życia towarzyszą ciału (jak np. łóżko, trumna, urna) oraz śladami, jakie ciało zostawia (np. pot, mocz, sperma, łzy). Do konstruowania prostych, ascetycznych obiektów czy instalacji artysta wykorzystuje wymiary własnego ciała, które spełniają rolę stałego modułu - wzorca. To nadaje pracom Bałki walor silnie osobisty. Podkreśla go jeszcze wyjątkowa rola, jaką w jego twórczości spełnia dom rodzinny w Otwocku, w którym artysta wychował się, a potem urządził swoją pracownię. Dom ten, wpisana weń historia, jego warstwa materialna i wymiary są stałym źródłem inspiracji twórczej dla artysty. Artysta odtworzył bryłę rodzinnego domu w skali 1:1 na swojej indywidualnej wystawie w warszawskiej Zachęcie w 2001 roku. Nosiła ona tytuł "Around 21°15'00''E 52°06'17''N + GO-GO (1985-2001)" i została zaaranżowana przez artystę w dwóch częściach. Tytuł pierwszej "Around 21°15'00''E 52°06'17''N" to współrzędne geograficzne rodzinnego domu artysty w Otwocku. Druga cześć wystawy nosiła tytuł "GO-GO (1985-2001)" i była przewrotnie potraktowaną przez artystę grą z konwencją retrospektywy. Pojawiły się na niej lastrykowe nagrobki wszystkich indywidualnych wystaw Bałki - ich tytuły i czas trwania zostały wykute przez ojca artysty.

Pamięć, przemijanie, utrwalanie śladów to jedne z głównych tematów sztuki Bałki. Czerpiąc ze źródła wewnętrznego doświadczenia artysta podniósł elementy osobistej egzystencji do rangi uniwersalnego przekazu.

W pracach Bałki niezwykle ważną rolę odgrywają materiały, z których je realizuje. Lastriko, mydło, popiół, sól, włosy, filc, stare deski, zardzewiałe pręty i płyty nabierają w kontekście opowieści o człowieku nowych znaczeń. Bałka chętnie stosuje materiały posiadające własną historię, często pochodzą one z jego domowego otoczenia. W wielu realizacjach artysta wykorzystuje też ciepło i zapach. Na 45. Biennale Weneckim w 1993 roku Bałka zaprezentował m.in. "Korytarz mydlany" i lastrykowe płyty podgrzane elektrycznie do temperatury ludzkiego ciała. Stałą temperaturę 37 stopni ma też pomnik w Sztokholmie upamiętniający ofiary katastrofy promu Estonia, który Bałka zrealizował w 1998 roku po wygraniu międzynarodowego konkursu.

W 1999 roku w Galerii Foksal miała miejsce wystawa Mirosława Bałki "Sza". Ten projekt także odnosił się do tematu śmierci. We wnętrzu galerii zawisły girlandy z łańcuchów wykonanych z wyciętych z gazet nekrologów sklejonych klejem kostnym. Artysta i kuratorzy galerii kleili je wspólnie, tak jak klei się łańcuchy choinkowe. Przez wycięte w oknach okrągłe otwory wpadało zimne powietrze, w galerii panował przejmujący chłód. Na wernisaż artysta zaprosił grupę cyrkowych kuglarzy, połykaczy ognia, których występ był niejako wstępem do ceremonii pogrzebowej.

W wędrówka Bałki po śladach pamięci zbiorowej pojawia się też echo Zagłady, pobrzmiewające w twórczości tego artysty w obojętnie na pozór brzmiących tytułach takich m.in. realizacji jak "Die Rampe" (1994), "Selection" (1997) czy "Winterreise" (2003). Ta ostania realizacja prezentowana w Galerii Starmach w Krakowie to efekt zimowej wycieczki Bałki do Brzezinki, gdzie powstały trzy filmy wideo: "Staw", "Bambi 1" i "Bambi 2". Widać na nich jeziorko, do którego wsypywano prochy skremowanych ofiar i spacerujące sarny, podchodzące do otaczającego obóz drutu kolczastego. Projekcjom filmów towarzyszą trzy obiekty, Talerze głodnego, obracające się jednostajnym ruchem przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Podczas wernisażu śpiewano na dziedzińcu galerii pieśni Schuberta z cyklu Winterreise opowiadające o samotności człowieka.

Mirosław Bałka określa swoją twórczość w kategoriach "przetwarzania różnych sytuacji emocjonalnych". Często bywają to powroty do odległej historii prywatnej, swoista archeologia dzieciństwa, jak w wypadku wystawy "Ruhe" (2002) w Zielonej Górze. Artysta zbudował tam ze swoich prac przestrzeń nasyconą osobistymi wspomnieniami, w której znalazło się miejsce i na fascynacje i na lęki, a nad wszystkim czuwała figurka Murzynka - popielniczki, przedmiot przez lata obecny w domu rodzinnym artysty. Tytuł wystawy to niemieckie słowo oznaczające ciszę, spokój, stan w jakim zanurzona jest pamięć i intymny wymiar wspomnień. Na wystawie "Lebensraum" w Fundacji Galerii Foksal (2003) Bałka przedstawił rzeźbę w formie nagrobka z podświetlonego pleksi, przypominającą lampę. Na nagrobku położył plastikową żabkę. Przez jedno z okien galerii wychodziła na zewnątrz inna prostokątna forma z pleksi, nasuwająca skojarzenia z trampoliną. Trzecim elementem wystawy był podświetlony, odwrócony krzyż, który komponował się z widokiem z innego okna. Ta wystawa również w swojej najbardziej osobistej warstwie odnosiła się do biografii artysty, najprostszych relacji z jego przodkami.

W 2004 roku Mirosław Bałka zaprezentował nowe prace na indywidualnej wystawie "Karma" w prestiżowej, londyńskiej galerii White Cube. W głównej przestrzeni wystawowej artysta umieścił obiekty mobilne - rzeźby poruszające się ruchem obrotowym w kierunku odwrotnym do kierunku wskazówek zegara, jakby "pod prąd" czasu.

"Jak wiadomo, karma to suma uczynków życiowych. Usiłuję się dowiedzieć, co jest naszą karmą, co wpłynęło na nasze dzieje... Sądzę, że gdyby cofnąć czas, łatwiej przyszłoby nam zrozumieć obecny nasz stan" - tak wyjaśniał koncepcję wystawy sam artysta.

Na zaproszenie do White Cube Bałka wybrał zdjęcie przedstawiające tory kolejowe w Brzezince, od których odchodzi łukowata linia rozjazdu - sugestia nadziei na ucieczkę, odmianę losu. Artysta odtworzył w galerii kształt torów w zwisającej z sufitu białej gąbce nasączonej słoną wodą. W pomieszczeniu na piętrze Bałka pokazał instalację "Dead End". Ściany niewielkiego wnętrza zostały pokryte do wysokości 2, 5 metra równą warstwą popiołu, co przemieniło je w przestrzeń przypominającą grobowiec.

Bałka pytany w jednym z wywiadów o powtarzający się w jego twórczości wątek Holokaustu odpowiedział: "Zastanawiam się, mówiąc słowami Nałkowskiej, dlaczego ludzie ludziom zgotowali ten los, i czy uczyniliby to ponownie? Myślę, że za szybko zapominamy i zrzucamy winę na innych. Dlatego ja chcę przypominać".

Na 51 Biennale w Wenecji (2005) Bałka, zaliczony do ekskluzywnego grona 42 międzynarodowych mistrzów, został zaproszony do zrealizowania pracy na wystawę "Doświadczenie sztuki" prezentowaną w pawilonie Italia. Artysta pokazał tam rzeźbę w formie betonowego tunelu, w suficie którego znajdowały się wentylatory chłodzące jego wnętrze i tworzące przeciąg.

Pod koniec lat 90. w twórczości Mirosława Bałki pojawiły się filmy zrealizowane w technice wideo. Od tego czasu artysta systematycznie rejestruje kamerą cyfrową fragmenty swojej codzienności, zbiera notatki z podróży, zapisuje interesujące go materiały emitowane w telewizji itp. Traktuje zapisy wideo jako rodzaj artystycznego szkicownika, z którego tylko niewielka część służy później do zrealizowania samodzielnych prac. Z czasem ruchomy obraz i dźwięk stały się coraz ważniejszym środkiem wyrazu w twórczości tego artysty i znakomicie poszerzyły kontekst jego wypowiedzi. Z materiału zarejestrowanego w 2001 roku podczas trwania ekspozycji "Purenza" w Sewilli Bałka stworzył film zatytułowany "The Moon", pokazywany później na wystawie "sweep, swept, swept" w galerii Barbary Gladstone w Nowym Jorku.

"Większość moich realizacji wideo polega na wybieraniu detalu. Najczęściej są to pętle długości pięciu, dziesięciu sekund, ale istotne, które po przejrzeniu całego filmu nagle się 'ukazują'. Większość 'filmowania' polega na emocjonalnym podejściu do rzeczywistości."

Artysta kręci obrazy z ręki, bez przygotowania, wykorzystując bardzo oszczędne środki wyrazu. Nie stosuje właściwie montażu, nie kładzie nacisku na strukturę obrazu filmowego, dzięki czemu jest on dziełem w pełni autonomicznym, doskonale korespondującym z treścią. Ascetyczne formalnie filmy Bałki należą do tej samej rodziny co jego minimalistyczne rzeźby.

Bałka czasami pokazuje swoje filmy wideo wraz z drobnymi elementami rzeźbiarskimi, co nadaje temu efemerycznemu medium walor fizycznej realności. Niektóre swoje prace artysta nazywa wideorzeźbami. Na wystawie indywidualnej "Lichtzwang" w Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen w Dusseldorfie (2006) Bałka zaprezentował wyłącznie prace wideo, które były projektowane na ekrany z soli, rozmieszczone także na podłodze - pełniły one rolę rzeźbiarskich obiektów i organizowały przestrzeń projekcji. Główne wątki tej wystawy koncentrowały się wokół historii i pamięci, z której wyłaniał się cień zagłady. Przedstawione w pracy "Blue Gas Eyes" (2004) dwie projekcje pokazujące w dużym zbliżeniu płonące palniki domowej kuchenki gazowej potencjalnie wydają się wieloznacznymi obrazami, ale w kontekście tytułu wystawy, który jest cytatem z wiersza Paula Celana, nieodparcie nasuwają się skojarzenia z Holokaustem.

W 2007 roku Mirosław Bałka został zaproszony do udziału w wystawie "Beyond" w krakowskim Bunkrze Sztuki (razem z Alfredo Pirri), odnoszącej się do "ciemnej strony nowoczesności". Jak mówił sam artysta:

"Prace na tej wystawie są tak różne, jak różne są ludzkie doświadczenia na temat holokaustu. Cytując mojego ulubionego pisarza Mirona Białoszewskiego, starałem się pokazać szumy, zlepy i ciągi. Stąd właśnie litera B, muchy, palnik gazowy kuchenki, świecznik, sól, kolorowe trójkąty naszywane na ubrania więźniów obozów koncentracyjnych, słupek z ogrodzenia getta w Otwocku..."

Na filmie wideo "B" (2006), który otwierał wystawę, widnieje wykadrowana litera ze słynnego napisu z głównej bramy Auschwitz "Arbeit macht frei". Litera została sfilmowana od strony obozu, smagana gęstym śniegiem. Widać jednak wyraźnie, że jej górny brzuszek jest większy niż dolny. W rzeźbie "215 x 135 x 60" o kształcie dwuramiennego kandelabra artysta umieścił larwy muchy plujki, praca "97 x 38 x 45 (1942/2006)" to element ogrodzenia z Otwocka, oddzielającego w czasie wojny obszar getta, zaś instalację "Kategorie" tworzył korytarz z wiszącymi w nim i wolno się obracającymi nitkami w kolorach kodów, jakimi naziści znakowali kategorie ludzi przeznaczone do zagłady.

Dużo bardziej niematerialną formę przybrała wystawa Mirosława Bałki w Centrum Sztuki WRO we Wrocławiu w roku 2008 zatytułowana "Jetzt" (nawiązanie do wiersza Paula Celana). Artysta pokazał na niej głównie nowe prace wideo, m.in. "Audi HBE F144" (2006), slide-show zmontowany z kadrów sfilmowanej z telewizora relacji z wizyty Bendykta XVI w Auschwitz, "Primitive", trzysekundowy, zapętlony fragment wycięty z wypowiedzi Franza Suchomela, komendanta SS, nagranej do filmu "Shoah" Claude'a Lanzmanna i "I Knew It Had 4 in It". Ta ostatnia praca to projekcja powiększającej się i zmniejszającej cyfry 4 wyświetlanej do muzyki "The All of Everything" Sun Ra. Inspiracją był tu dla Bałki wywiad, jaki Lanzmann przeprowadzał z żoną jednego z oprawców w obozie koncentracyjnym, która nie pamiętała, czy ofiar było czterdzieści tysięcy czy może czterysta tysięcy. Niektóre projekcje z tej wystawy rzutowane były na tła z grubych, miękkich gąbek.

W październiku 2009 roku Mirosław Bałka zaprezentuje swoją pracę w Turbine Hall w londyńskiej Tate Modern w ramach projektu "Unilever Series". Projekt realizowany jest od 2000 roku, a Bałka jest dziesiątym artystą zaproszonym do wzięcia w nim udziału.

Autor: Ewa Gorządek, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, wrzesień 2004, aktualizacja: czerwiec 2009.

Wybrane wystawy indywidualne:

• 1985 - "Pamiątka Pierwszej Komunii Świętej", Żuków (dyplom)
• 1986 - "Wilki niewilki", TPSP, Warszawa
• 1990
  - "Dobry Bóg", Galeria Dziekanka, Warszawa;
  - Galeria Nordenhake, Sztokholm
• 1991
  - "Stichting De Apple", Amsterdam;
  - "April/My body cannot do everything I ask for", Galeria Foksal, Warszawa
• 1992 - "36,6", The Renaissance Society at The Universiry of Chicago, Chicago
• 1994 - "Rampa", Muzeum Sztuki, Łódź
• 1999 - "Sza", Galeria Foksal, Warszawa
• 2000
  - "Quit", White Cube, Londyn;
  - "Between Meals", The National Museum of Art, Osaka
• 2001
  - "Around 21 stopni 15'00''E 52 stopni 09'17''N +Go-Go" (1985-2001), Zachęta, Warszawa;
  - "swept, swept, swept", Barbara Gladstone Gallery, Nowy Jork
• 2002 - "Nachtruhe", Galerie Nordenhake, Berlin
• 2003
  - "Winterreise", Galeria Starmach, Kraków;
  - "Lebensraum", Fundacja Galerii Foksal, Warszawa;
  - "Karma", White Cube, Londyn
  - "Still", Anthony Meier Fine Arts, San Francisco
  - "Element die Exaktheit", Galleria Raffaella Cortese, Mediolan
• 2004
  - "Su Seguro Servidor", Galeria Juana de Aizpuru, Madryt
  - "Neither", Gladstone Gallery, Nowy Jork
  - "Bon voyage", Musée d'Art Moderne et Contemporain, Strasburg
• 2005
  - "Kein Warum", Galerie Naurdenhake, Berlin
  - "Hipnoza", Galeria Arsenał, Białystok
• 2006 - "Force of Light", K21, Düsseldorf
• 2007
  - "Mirosław Bałka", Museum of Contemporary Art, Rijeka
  - "Schmerzstillend", Raffaella Cortese, Mediolan
  - "Tristes tropiques", Irish Museum of Modern Art, Dublin
  
• 2008
  - "La Salida", Galeria Juana de Aizpuru, Madryt
  - "Entering Paradise", National Galleries of Scotland, Edynburg
  - "Mirosław Bałka", White Cube, Londyn
  - "Mirosław Bałka: Landschaftsabfälle", Galerie Nordenhake, Berlin
  - "Mirosław Bałka", WRO Art Center, Wrocław
• 2009
  - "Nothere", White Cube, Londyn
  - "Gravity", University Gallery, University of Massachusetts, Amherst
  - Gladstone Gallery, Nowy Jork
  - Turbine Hall, Tate Modern, Londyn

Wybrane wystawy zbiorowe:

• 1986 - "Ekspresja lat 80.", BWA, Sopot
• 1987 - "Co słychać?", dawna Fabryka Norblina, Warszawa
• 1988
  - "Polish Realities, New Art from Poland", Glasgow, Third Eye Centre;
  - Łódź, Muzeum Sztuki
• 1990
  - Apperto, XLIV Biennale, Wenecja;
  - "Possible Worlds", Sculpture from Europe, Serpentine Gallery, Anglia
• 1991
  - "Metropolis", Martin-Gropius-Bau, Berlin;
  - "Kunst, Europa", Kunstverein Bonn
• 1992 - "Documenta IX", Kassel, Niemcy
• 1993 - XLV Biennale, Wenecja
• 1995 - "Rites of Passage. Art for the End of the Century", Tate Gallery, Londyn.
• 1998 - Biennale w Sao Paulo
• 1999
  - The Liverpool Biennial of Contemporary Art;
  - "Generacje, Sztuka polska końca/początu wieku", Sankt Petersburg.
• 2000
  - "Negocjatorzy sztuki. Wobec rzeczywistości", CSW Łaźnia, Gdańsk;
  - "Scena 2000", Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa
• 2001
  - "The Thought Unknown", White Cube, Londyn
  - "Oblicza śmierci", BWA, Katowice
  - "Lugares de la Memoria", EACC, Castellon
  - "Milano Europa 2000", PAC e La Triennale de Milano, Mediolan
  - "Postawy", BWA, Lublin
  - "Absolut Secret", Espace Tajan, Paryż
  - "Biurokracja", Galeria Foksal, Warszawa
• 2003
  - "Rituale", Akadamie der Künste, Berlin
  - "Geljik het leven is", S.M.A.K. – Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Gent
  - "Phantom der Lust. Visionen des Masochismus in der Kunst", Neue Galerie Graz, Graz
  - "The Anxious Creation", Galleria d'Arte Moderna e Contemporanea Palazzo Forti, Werona
  - "Absolut Generations", La Biennale, Palazzo Zenobio, Wenecja
  - "Ciało", (razem z Johnem Coplansem), Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia, Gdańsk
  - "Galeria Labyrint 2 at the University Gallery", University Gallery, Hertfordshire
  - "Pies w sztuce polskiej", Galeria Arsenał, Białystok
• 2004 - "Eclipse: Towards the Edge of the Visible", White Cube, London
• 2006
  - "Sublime Embrace: Exploring consciousness in contemporary art", Art Gallery of Hamilton, Ontario
  - "Ideal City – Invisible Cities", Zamość, Poczdam
  - "Zones of Contact", Biennale of Sydney, Sydney
  - "Still Points of the Turning World", SITE Santa Fe's 6th International Biennale, New Mexico
  - "The 80's: A Topology", Museau Serralves, Porto
• 2007
  - "Mirosław Bałka, Rafał Jakubowicz, Marzena Nowak", Dvir Gallery, Tel Aviv
  - "Come, come, come into my world", Ellipse Foundation, Cascais, Portugalia
• 2008
  - "Contemporary Graphics", Galerie & Edition Bode, Nuremberg
  - "Still/Motion - Liquid Crystal Painting", NMAO, Osaka
  - "Minimum – maximum", BWA Lublin
  - "Lustwarande 08" – Wanderland, Fundament Foundations, Tilburg, Holandia
  - "Involved", ShanghART H-Space, Szanghaj
• 2009
  - "Edition Copenhagen - Retrospective 1959-2009", Den frie udstilling, Kopenhaga
  - "I Could Live in Africa", Ursula Blickle Stiftung, Kraichtal-Unteröwisheim

Historia przeglądania