Krzysztof Lisowski o tomie "To drugie światło" Jerzego Górzańskiego. "Twórczość", marzec 2007.

[Jerzy Górzański "To drugie światło". Oficyna 21, Warszawa 2006, ss. 104.]

Kiedy wertuję nowy tom Jerzego Górzańskiego - "To drugie światło" - staje mi przed oczami obraz jak ze snu. W podróży z Krzemieńca przystajemy nad rodzinną rzeką Juliusza Słowackiego, Ikwą. Jest to teraz wąski kanał czy może szerszy rów z wysokimi brzegami. Pełnia młodego lata. Górzański w białych spodniach schodzi po stromiźnie uczynić magiczny gest - zanurzyć rękę w rzece romantyzmu. Wpada do wody. Białe spodnie pokrywają się plamami błota. Taka jest rzeczywistość. Takie współczesne doświadczenie, sprzed lat kilku.

Inna historia: wszyscy piszą o Górzańskim "polski Michaux". Uparli się, czy co? Zapragnąłem dociec, kto tak orzekł - i najpierw szukałem w szkicach Zbigniewa Bieńkowskiego, ale dowiedziałem się z nich tylko tego, że "Właśnie żart Michaux, jak żart Kafki, pełni funkcję interwencyjną, atakuje sprawy ostateczne, los, istnienie, ludzką egzystencję". Co oczywiście spokrewnia JG z HM, ale czy tylko z nim, tylko i najbardziej z nim?!

Sam pisałem niegdyś, że w tej uporczywej migotliwości znaczeń (chodziło pewnie o znakomity tom "Święty brud", inspirowany w dużej mierze Rimbaudem) odnajdujemy pisarstwo niełatwe, intrygujące, nowoczesne...

Penetrowałem dalej inne okolice literatury i wreszcie pewien mój tajemniczy informator odpowiedział tak: "to był najpewniej Krzysztof Mętrak, którego z JG bardziej może niż literatura połączyła piłka nożna, kibicowanie, a może nawet jakaś gra w Polonii [...] A 'winnym' urzeczenia JG literaturą francuską jest kultowy, jak to się mówi, francuski numer 'Twórczości' bodaj z 1957 roku. Stamtąd ponoć wydobył swoje słynne motta bodaj do pierwszej książki 'Próba z przestrzenią'."

I nazajutrz ów tajemniczy mieszkaniec stolicy potwierdził: tak, był to pamiętny kwietniowy numer "Twórczości" z 1957 roku, w całości poświęcony literaturze i filozofii francuskiej. Och, wyobrażam sobie, jak się tyle smakowitości nieznanych, a zgromadzonych w jednym numerze pisma, z pasją chłonęło.

Czy więc debiutujący prawie 44 (!) lata temu chłopak wychowany na warszawskiej Pradze jest i dziś "polskim Michaux"?

Jest jedynym i nieporównywalnym Górzańskim, tym, który poznał dogłębnie i twórczo przyswoił i polskich romantyków, i francuskich symbolistów tudzież nadrealistów, "Niejakiego Piórko", a także bohaterów innych opowieści, nurtów, stylów i dykcji; mód i klasycznych evergreenów literackich. Dlatego jeśli przeczytamy frazy:

O, melancholio,
Piąta poro roku.
Po snach,
Po mgłach,
Po śniegach,
Przychodzisz z pierwszą zielenią.
Twój język jest młody [...]

- znajdziemy tu i patos, i zdrową kpinę JG, i może wspomnienie bezgrzesznej młodości; zabrzmią nam w uszach Słowacki wraz z innymi amatorami rozmaitych spleenów. Postrzeżemy to sformułowanie jako lotny bonmot i jako "mocny wers", wyrazistą, finezyjną frazę, godną naszej pamięci!

Ważne w tym wszystkim jest jedno - aby język dzisiejszej poezji "był młody", choć doświadczenie nakazuje sprawy porządkować i hierarchizować. Zatem: zachwyt i tęsknota, ale i porządek, aksjologia, wdzięk i rygor.

Cały nowy tom Górzańskiego, siedemnasta książka w jego zróżnicowanym dorobku (trzeba pamiętać, że to także dobry prozaik, wspominkarz, autor licznych audycji radiowych, uhonorowany niedawno nagrodą Wielkiego Splendora za całokształt twórczości radiowej), zbudowany jest na dwóch pojęciach "młodości" i "starości", poczynając od motta z ulubionego Petrarki: "Dziś rano byłem dzieckiem, a oto jestem stary".

Prawda to i nieprawda, rzeczywistość i zarazem kokieteria poety, bo też Górzański jest od zawsze wspaniale figlarnym dzieckiem podszyty, i nie wiadomo nigdy, jaki jeszcze wykręci nam liryczny numer.

"Starość" jest zatem poważna, zatroskana dzisiejszym stanem naszej duszy zbiorowej; odwołuje się do wspomnienia, pamięta to, czego "nikt" już za bardzo nie pamięta; bywa kategoryczna i pryncypialna, spostrzegawcza i ostra w sądach:

[...]
Mniej więcej od stu lat
Poeci występują w kinie
Jako przegrani osobnicy.

Warto jednak zapamiętać:
Jeżeli poeta przegrywa,
Świat się cofa w swoich marzeniach

("Wypadłem ze strumienia czasu")

"Młodość" w Górzańskim dościga czas teraźniejszy, próbuje go opisać, zdiagnozować, pokazać, że status artysty w "czasie marnym" może - dzięki wolności wewnętrznej, pracy z i nad językiem, wysiłkom imaginacji - wcale nie musi być taki zły.

Stąd poszczególne rozdziały-cykle tej wyjątkowej książki poetyckiej odsyłają do innych rejonów czasu, historii, dykcji, nurtów w sztuce, z którymi poecie jest po drodze: najpierw nastroje romantyczne konfrontowane ze współczesnością, potem dowcipne, ale i kunsztowne ekfrazy - przedstawienia w języku obrazów włoskich mistrzów (m.in. Cimabuego i Giotta). Dalej intertekstualne gry z Petrarką i jego sonetami (a i pojmowaniem miłości i podziwem dla warsztatu dawnych mistrzów, kiedy dziś wśród wierszopisów zieje coraz większa "dziura po sonecie"!).

Czwarty rozdział, "Wypadłem ze strumienia czasu", przynosi nie tylko wspomnienia o innych pisarzach, ale i utwory przypisane ludziom ważnym współcześnie, przyjaciołom. Tu znajdziemy wiersz tytułowy. "To drugie światło" "płonie przeciwko samotności". Zaprasza do dialogu. Buduje albo ogarnia przyjazną przestrzeń międzyludzką.

Ostatnie dwa cykle - "Dziwolęgi" i "Lokomotywacja późnienia" - to, miejscami ryzykowne, poetyckie żarty postlingwistyczne ze Stanisławem Młodożeńcem, Białoszewskim i Swenem Czachorowskim w tle. Bardziej doceniam "Dziwolęgi", bo też bardziej zrozumiałe i pełne migotliwych kulturowych rozblasków, gdy te zamykające tom, z podtytułem futurodramy i mironodady, funkcjonują na granicy sensu, sekwencji znaków graficznych, dźwiękonaśladownictw i ryzykownych rozsunięć semantycznych.

Reasumując: tom to niecodzienny, zjawiskowy, do wielokrotnego czytania, smakowania i przytaczania. Bogaty, pisany przez człowieka obdarzonego wieloma talentami i... dobrego. Każdy odkryje w tym zbiorze wiele nowego jak w odziedziczonej nagle bibliotece pełnej rarytasów i skrzydlatych myśli.

Krzysztof Lisowski © by "Twórczość" 2007

Historia przeglądania