Twórczość Shirin Neshat (1957), urodzonej w Iranie artystki amerykańskiej, zaliczyć można do wciąż nielicznych prób zgłębienia istoty religii muzułmańskiej i przetłumaczenia jej na uniwersalny język sztuki. Chociaż tworzyć zaczęła dopiero w wieku trzydziestu lat, obecnie jest uważana za jedną z najważniejszych artystek współczesnych. Jej bardzo intymne, autobiograficzne prace wideo wystawiane były w ramach najbardziej prestiżowych międzynarodowych wystaw, takich jak: Biennale Weneckie, Carnegie International, Whitney Biennale, Sydney Biennale, Lyon Biennale i Biennale w Kwangu.

W swoich kilkuminutowych, często czarno-białych filmach artystka porusza zagadnienia związane z sytuacją kobiet żyjących we współczesnych społeczeństwach muzułmańskich - w jej aspekcie politycznym, psychologicznym, socjologicznym, kulturowym, w niezwykły sposób przenosząc je na płaszczyznę filozoficzno-poetycką. Eksplorując kolejne opozycje - natura-kultura, męskie-kobiece, publiczne-prywatne, wytworzyła swój własny język filmu, którym posługuje się raczej jak artysta plastyk, łącząc oszczędny, często bliski grafice obraz z muzyką i tekstem - fragmentami perskiej poezji wypisywanej na ciałach aktorów. Kobieca postać w czarnym czadorze i tekst w języku farsi stały się znakami rozpoznawczymi jej twórczości, od wielu lat włączającej się w twórczy dialog ze współczesnym kinem irańskim. Jak pisze Ameh Wallach: "Podejście Shirin Neshat jest proste, poetyckie, minimalistyczne i z odpowiednią siłą przekazu. Pozwala na krytycyzm wobec społeczeństwa islamskiego, bez deklarowania takiej postawy. Można powiedzieć, iż artystka odkrywa sposób przedstawiania, który rozwija się na gruncie bardzo ograniczonych możliwości działania, a jednocześnie zawdzięcza temu ograniczeniu zwięzłość i uniwersalizm."

Przełomowym momentem dla twórczości Neshat była wizyta w Iranie w roku 1990, jedenaście lat po rewolucji ajatollaha Rudollacha Chomeiniego. Przemiany kulturowe, stanowiące efekt zmiany dawnej Persji w Islamską Republikę Iranu, były dla Neshat głębokim wstrząsem. Odtąd głównymi wątkami jej twórczości stał się problem stereotypów i granic, a także prób ich przekraczania, konwencji społecznych i kulturowych ograniczających indywidualność jednostki, szczególnie kobiety, problem tożsamości, wolności i wygnania. Jak mówi sama Neshat: "Moją pracę określiłabym mianem dyskursu wizualnego o feminizmie i współczesnym islamie. Poddaję w nim pewne mity i fakty analizie, dowodząc, iż są one dużo bardziej złożone, niż nam się wydaje. Jestem raczej osobą zadającą pytania. Wolę je stawiać, niż na nie odpowiadać, na tym polega moja praca." Jak pisze Ameh Wallach: "Przeprowadzana przez Neshat za pomocą obrazów analiza serca, umysłu i duszy islamu ma coraz więcej cech wspólnych z "trzewiową" inteligencją, z jaką Frida Kahlo bada swoją kulturę. Z powodzeniem łączy konkretny temat i epickie środki wyrazu, uprawiając alchemię obrazu, lokalizacji, zdarzeń i muzyki."

Na wystawie w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski zostaną zaprezentowane 2 wcześniejsze prace z narracyjnego cyklu artystki - RAPTURE (1999) i nagrodzona na Biennale Weneckim praca TURBULENT (1998) (trzecia część trylogii to FERVOR z roku 2000) oraz 2 najnowsze z roku 2001 - POSSESSED i PULSE.

RAPTURE (UNIESIENIE) to rozgrywająca się na dwóch ekranach, umieszczonych na przeciwległych ścianach pomieszczenia, historia grupy mężczyzn i grupy kobiet, symbolizujących tutaj odpowiednio świat kultury, zasad społecznych, tradycji, przestrzeń jako narzędzie kontroli (forteca), i natury, dzikości, nieokiełznania (pustynia). Ilustrowana jest muzyką autorstwa znanej irańskiej artystki Susan Deyhim, łączącej elementy bliskowschodniej i północnoafrykańskiej muzyki ludowej oraz world music, tekstu i odgłosów otaczającego świata. Inspiracją dzieła stała się powieść Moniru Ravani'pura "Ahl - i - gharq" (co można przetłumaczyć jako "Dość odważny, by utonąć"), w symboliczny sposób ukazującej słabość patriarchalnego porządku społecznego.

W filmie Neshat początkowo to mężczyźni, ubrani w koszule i spodnie, zajmują się zabawą i eksploracją nowego otoczenia, podczas gdy kobiety pozostają bierne. Potem role się odwracają - to kobiety w czadorach zdobywają się na to, żeby opuścić przestrzeń wokół fortecy i wyruszyć na morze w niewielkiej łodzi. Poetyckie i hipnotyzujące RAPTURE pozwala na wielorakie interpretacje - jest to i penetracja utrwalonych stereotypów płci, i pokazanie dramatycznej - być może samobójczej - próby wykroczenia poza zastany porządek. W scenie spuszczania łodzi na morze odnaleźć można i biblijną ucieczkę, i współczesne dramatyczne próby podejmowane przez uchodźców. Tutaj jednak uchodźcami stają się kobiety, i nie z przyczyn politycznych, ale czysto kulturowych.

Turbulent, kolejny element trylogii, to pierwsza praca Neshat zrealizowana we współpracy z irańską ekipą uczestniczącą we wszystkich jej późniejszych przedsięwzięciach. Należą do niej kompozytorka i śpiewaczka Sussan Deyhim, operator Ghasem Ebrahimian oraz współautor scenariuszy i niekiedy aktor - Shoja Youssefi Azari. Opiera się na koncepcji muzycznego pojedynku rozgrywanego na dwóch ekranach - Azari gra śpiewaczkę wykonującą pieśń miłosną ze słowami wielkiego trzynastowiecznego mistyka Rumiego, Deyhim zaś prezentuje własne eklektyczne kompozycje. Widzowie obserwują przebieg zmagań, stojąc między ekranami. Mężczyzna śpiewa dla licznej widowni (do której, aby podnieść atrakcyjność obrazu, odwraca się plecami), kobieta zaś w pustej sali. Pojedynek jest nierówny - zwyciężają gardłowe improwizacje Deyhim. Jak mówi artystka w jednym z wywiadów: "Inspiracją był fakt, że kobiety w Iranie nie mogą wykonywać, ani nagrywać muzyki... Jeżeli muzyka jest wyrazem doznań mistycznych i duchowych, to ciekawe dlaczego mężczyźni mogą mieć takie doświadczenia, a kobiety nie. Co robi kobieta doświadczając doznań mistycznych?... Kobieta w Turbulencji łamie wszelkie reguły. Po pierwsze pojawia się w teatrze, gdzie nie powinna przebywać. Po drugie, jej muzyka łamie normy muzyki klasycznej. Nie jest powiązana z językiem. Improwizuje. Tak więc stwarzamy przeciwieństwa... ale też mówimy o tym, jak kobiety osiągają pewien typ wolności, jak stają się niezwykle wojownicze i nieprzewidywalne w tym społeczeństwie, podczas gdy mężczyźni żyją w sposób konwencjonalny."

Kolejne prace Neshat prezentowane w CSW to POSSESSED i PULSE. Główną bohaterką kilkuminutowego POSSESSED jest trzydziestoletnia kobieta, grana przez wybitną aktorkę Shohreh Aghdashloo, wyjątkowo ubrana nie w czador, ale w zwykłą koszulę. Opowieść o niej to historia bezsilności wobec agresji, samotności, która staje się przyczyną szaleństwa i wygnania. Tłem filmu jest muzyka Susan Deyhim.

Czarno-biały, również kilkuminutowy PULSE podejmuje kwestię relacji między płciami, a także między islamem średniowiecznym a współczesnym, stanowiąc nawiązanie do TURBULENT. W tym tajemniczym, pełnym metafizyki obrazie widzimy kobietę śpiewającą nadawaną przez radio miłosną pieśń ze słowami Rumiego, trzynastowiecznego mistyka. Gra ją również Shohreh Aghdashloo. Najważniejsza jest tutaj atmosfera, tworzona przez muzykę i nastrojowe otoczenie, budujące niemal gotycki klimat.

Wernisaż wystawy 27 maja 2002, godz. 18:00.

Zdjęcia opublikowane dzięki uprzejmości Barbara Gladstone Gallery.

Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski
Al. Ujazdowskie 6, Warszawa
tel. (+48 22) 628 12 71-73, 625 05 22
csw.art.pl