Rocznice narodowej sławy i chwały, pierwsze rejsy lotnicze i oceaniczne, Targi Wschodnie, wystawy gospodarcze, reklamy usług bankowych, nowych gatunków pszenicy i tytoniu, zaproszenia do kurortów w Iwoniczu i Rymanowie, luksusowe bale architektów, kuszenie palaczy, przestrogi dla gustujących w alkoholu - to niektóre tematy polskich plakatów w stylu Art-Deco wydawanych w latach 1919-1939. Od 14 grudnia 2004 do 27 lutego 2005 w Muzeum Etnograficznym we Lwowie, a w marcu i kwietniu 2005 w Łucku czynna jest wystawa 101 plakatów pokazanych po raz pierwszy w historii polskiej kultury, przygotowana przez Muzeum dzięki staraniom Konsulatu Generalnego RP we Lwowie w ramach Roku Polski w Ukrainie.

"Plakat ma być produktem masowo wytwarzanym jak wieczne pióra czy samochody i poruszać tych co go na ulicach spotykają" - twierdził urodzony w Charkowie w 1901 Adolf Mouron, artysta znany od 1922 jako Cassandre i uznawany za najpopularniejszego plakacistę Art-Deco.

Wystawa w Muzeum Etnograficznym we Lwowie to pierwsza w historii plakatu polskiego ekspozycja nawiązująca do stylu Art-Deco. 101 prac ma charakter wyjątkowy. Uratowano, zrekonstruowano i udostępniono kolekcję, w której błyszczą nazwiska: Tadeusz Gronowski, Stefan Osiecki, Jerzy Skolimowski, Janusz Alchimowicz, Bolesław Surałło, Jan Mucharski oraz prace drukarni lwowskich - Hegedusa i Piller-Neumanna.

Art-Deco to styl, który sławę zawdzięcza Towarzystwu Artystów Dekoratorów w Paryżu od 1900; Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Turynie w 1902 i Wystawie Światowej EXPO 1925 w Paryżu. Plakaty Art-Deco sprawiają wrażenie luksusowych, dzięki motywom dekoracyjnym z form roślinnych, figuratywnych i geometrycznych. Często plakaty wzbogaca ornament geometryczny oraz motywy bliskie Sececji, Art-Nouveau, Futuryzmowi, Konstruktywizmowi, Kubizmowi, Surrealizmowi i Nowej Typografii. Plakaciści nawiązywali też do sztuki ludowej, naiwnej, prymitywnej a nawet kiczu.

Na EXPO'25 widać było powinowactwo artystyczne Polaków z Cassandrem, który za żółto-czarny plakat reklamowy dla firmy meblarskiej "Au Boucheron" otrzymał Grand Prix. W Paryżu, w 1925 wystawiało 19 polskich plakacistów; 13 otrzymało nagrody:

Grand Prix: Zofia Stryjeńska, Tadeusz Gronowski; Dyplomy Honorowe: Ludwik Gardowski, Karol Stryjeński; Medale - Złoty: Edmund Bartłomiejczyk, Karol Frycz; Srebrny: Teodor Axentowicz, Jan Bukowski, Edmund John, Felicjan Szczęsny-Kowarski, Antoni Procajłowicz, Edward Trojanowski; Brązowy: Henryk Uziembło.

Międzynarodowe uznanie dla polskich plakacistów sprawiło, że Art-Deco stał się językiem w kręgach elity artystycznej oraz szlachetną modą, oficjalną tendencją artystyczną i oryginalnym kierunkiem projektowania. Już w latach 20. XX w. pojawiła się Polska Szkoła Plakatu. Ten styl historycy sztuki nazywają Stylem 1925 albo Stylem II Republiki.

Polskie plakaty Art-Deco w zbiorach lwowskich można grupować jako Plakaty stylu Coco Chanel (z dominującą sylwetą kobiety eleganckiej o liniach prostych i kształtach geometrycznych), Plakaty stylu Cheret (centralna figura plakatu ukazana jako piękność), Plakaty stylu zigzag (łączenie form kubizujących geometrycznych i monumentalnych z liniami bliskimi konstruktywistom i futurystom), Plakaty stylu nowoczesnego jazzu (ruchome liternictwo w przewadze nad rysunkiem).

Dominują na wystawie plakaty Tadeusza Gronowskiego, który w Warszawie w 1981 mówił mi z entuzjazmem, że plakaty projektuje zawsze z motywem kobiety albo zaskakującej intrygi. Gdy odnotowałem, że wiele plakatów oddał bez motywu wizualnego kobiety - żartobliwie replikował - na tym polega intryga - bohaterki moich plakatów stoją przed plakatem, który do nich przemawia swym dekoracyjnym pięknem.

Kunszt Gronowskiego polegał na dekorowaniu reklamowych haseł pomysłami, metaforą, eleganckim żartem, niekiedy w opozycji do świata rzeczywistego. Gronowski wywoływał wzruszenia, a jego dowcip pobudzał i rozwijał radość z oglądania nowych tytułów. Podróże do Paryża plasowały Gronowskiego w polskim środowisku jako arbitra elegancji, dobrego smaku, który uczynił z plakatów filar nowoczesnego i dekoracyjnego projektowania. Gronowski rozwinął w plakacie polskim rolę znaku i skrótu graficznego i pierwszy w Polsce zastosował w projektowaniu aerograf dla równomiernego kładzenia farby przy pomocy rozpylacza. Wniósł do projektowania technikę, która nadawała rysunkowi nowe walory modelunku. Plakaty z płaskich stawały się pozornie wypukłe, a efekty cieni dawały charakterystyczne smugi barwne. Gronowski nadawał plakatom wytworność a przedstawianym postaciom szyk i elegancję.

Plakaty Art-Deco ukazują ewolucję w polskiej typografii. Polega ona na porzuceniu dyscypliny formalnej i aprobaty dla dużej dowolności projektowania. Plakaciści przestają korzystać z typografii dotychczasowej i komponują nowe obrazy literowe: Tadeusz Kryszak Surałło, Gronowski, Machan, Miniewska, Przybylska, Wojciech Weiss. Forma dekoracyjna plakatu powstała przez odrzucanie zasady pisma linearnego w poziomie, przestrzegania zasady jednorodności czcionek oraz ich wielkości. Sztuka dekoracyjna wprowadziła nowe proporcje dla litery, które znajdują się w harmonijnym przedziale między czytelnością a widzialnością.

Są na wystawie plakaty autorów, którzy sięgali po liternictwo związane z Art-Deco. Pomagała im typografia Paula Rennera. Czcionki jego autorstwa to Futura, Czarna Futura i Futura Jasna. Wszystkie weszły do światowego jako znak rozpoznawczy plakatów Art-Deco lat 30. XX. Drugim typografem aprobowanym w Polsce był Anglik Eric Gill. Jego wkład to czcionki Perpetua i Italic Felicity w osiągnięciach Stefana Norblina i Franciszka Seiferta.

Wystawa w Muzeum Etnograficznym we Lwowie stanowi okazję poznania atrakcyjnych dokumentów polskiego życia społecznego z lat 20. i 30. XX w. Jest dowodem, że plakat polski ma bogatą historię rozpoczynającą się w II Rzeczypospolitej.

© Władysław Serwatowski Centrum Międzynarodowej Współpracy Kulturalnej "Instytut Adama Mickiewicza"