Z okazji 80. rocznicy śmierci Jacka Malczewskiego, przypadającej w 2009 roku, Muzeum Narodowe w Warszawie postanowiło zaprezentować publiczności wystawę obejmującą własną kolekcję dzieł artysty. Na Galerii Malarstwa Polskiego stale eksponowany jest jedynie wybór 20 najwybitniejszych obrazów olejnych. Natomiast pokolenia muzealnych kustoszy zgromadziły 130 obrazów i szkiców olejnych oraz zespół ok. 700 rysunków (ołówkiem, tuszem, kredką) i akwarel oraz 9 szkicowników.

Tytuł wystawy, którego wymowa wskazuje na całość dokonań twórczych Malczewskiego, odwołuje się jednocześnie do tryptyku artysty Moje życie, znajdującego się w zbiorach MNW.

Wybór dzieł na wystawie - ok. 90 obrazów i szkiców olejnych oraz 150 rysunków i akwarel - prezentowany jest w trzech sekwencjach, których nazwy są jednocześnie tytułami obrazów Malczewskiego:

• "Wspomnienie młodości" - dzieła wczesne zderzone z późnymi odnoszącymi się do rzeczywistych wspomnień, jak i ukazujące wątki i motywy zarysowane u początku drogi twórczej artysty;
• "Hołd sztuce i muzie" - dzieła symboliczne z dojrzałego okresu twórczości;
• "Pusty dwór" - dzieła późne o wymowie metafizycznej, bardzo rzadko bądź też po raz pierwszy wystawiane.

Dopełnieniem wystawy jest ilustrowany folder zawierający szczegółowe objaśnienie jej założeń.

W epoce Młodej Polski twórczość Jacka Malczewskiego zajmuje miejsce szczególne. Jego symboliczne malarstwo ogniskuje motywy i tematy charakterystyczne dla epoki przełomu XIX i XX wieku oraz zadziwia nieposkromioną inwencją w ich przetwarzaniu. Wielkimi, przewodnimi tematami jego sztuki były - wątek narodowy, zagadnienie sztuki i artysty oraz problemy eschatologiczne. W okresie niemal pięćdziesięciu lat twórczości rozbudowywał programowe motywy w cykle i serie, przydając do uznanych symboli własne, zmieniając ich wymowę kontekstem odmiennych kompozycji. Osią swej sztuki uczynił człowieka z jego odwiecznymi dylematami dotyczącymi tajemnicy istnienia - narodzin, życia i śmierci. O ludzkim losie opowiadał, posługując się ulubionymi przez symbolistów antynomiami miłości i śmierci, jak też metamorfoz natury. Istotną rolę w jego artystycznej wyobraźni odgrywała kobieta. Symbolizowała utraconą Ojczyznę-Polonię, przybierała fantastyczną postać chimery lub harpii osaczającej artystę, jak też posągowego wysłannika śmierci - Thanatosa - lub postać jego bardziej swojskiej odmiany - dorodnej dziewczyny z kosą.

Na ukształtowanie osobowości Malczewskiego miało zasadniczy wpływ wychowanie w klasycznej tradycji kultury łacińskiej, mocne zakorzenienie w historii własnego narodu oraz religijność wyniesiona z rodzinnego domu. Artysta swobodnie czerpał z bogatej ikonografii sztuki i kultury antycznej oraz chrześcijańskiej, włączając ich elementy do własnego symbolicznego języka. Równie chętnie odwoływał się do świata rodzimych baśni i legend, jak też do poezji polskich romantyków. W swych malarskich interpretacjach literackich i bajkowych motywów nigdy nie był dosłowny, traktując źródła jako impuls dla niepohamowanej gry wyobraźni. Świadomie mieszał fantastykę z rzeczywistością, co jest szczególnie uderzające w portretach. Umieszczając w rozbudowanych tłach symbole, dostarczał klucza do odczytania psychologicznych wizerunków swoich modeli. Fantastycznymi istotami z mitologii, ale jakby oswojonymi, zaludniał krajobrazy mające odniesienie do stron związanych z jego dzieciństwem bądź późniejszym życiem.

Oeuvre Malczewskiego ma wiele twarzy, podobnie jak sam artysta, który rejestrował zapamiętale swoje odbicie w setkach autoportretów, uciekając się również do kryptoautoportretów. Artysta chętnie zmienia kostium - występuje w stroju błazna, w więziennym płaszczu, w rycerskiej zbroi, ukazuje siebie pod postaciami Chrystusa, Tobiasza, Ezechiela, św. Franciszka czy też artysty-niewolnika sztuki. Fenomen sztuki Malczewskiego zasadza się również na kontraście realistycznej formy z symboliczną treścią. Jej wymowę wzmaga niemal rzeźbiarski modelunek postaci, sposób kadrowania czy struktura planów, jak i magiczny szyfr kolorów, opartych często na nieoczekiwanych dysonansach barwnych.


Komisarz wystawy: Elżbieta Charazińska.

Wystawa czynna od 4 grudnia 2009 do 21 lutego 2010.