Scena z przedstawienia, Thomas Aurin/Schauspielhaus Bochum

Reżyser Jan Klata, jeden z ciekawszych twórców polskiego teatru, coraz częściej wystawia zagranicą. W Teatrze Miejskim w Bochum przygotował widowisko według Ameryki Franza Kafki. Niedokończona powieść opowiada historię młodego Karla Rossmanna. Kiedy służąca zaszła z bohaterem w ciążę, rodzice ukarali go wysłaniem za ocean. Z dala od ojczystego domu uczy się dorosłości.

"Znowu zachęta - zapisał Kafka w swoich 'Dziennikach'. - Znowu chwytam siebie, jak się chwyta spadające piłki. Jutro lub nawet dzisiaj rozpocznę większą pracę, która powinna rozwijać się swobodnie, zgodnie z moimi uzdolnieniami. Nie odstąpię od niej, dopóki będę mógł. Lepsza bezsenność niż takie życie z dnia na dzień."

Ową większą pracę rozpoczął jesienią 1912 roku, aby nigdy jej nie ukończyć.

"Moja powieść! - napisał 26 marca 1913 roku do Felicji Bauer. - Przedwczoraj wieczorem uznałem jej zwycięstwo nade mną."

Max Brod, najbliższy przyjaciel pisarza, a zarazem wydawca jego dzieł, nieukończonej powieści Franza Kafki nadał tytuł Ameryka. Odautorski - pojawiający się kilkakrotnie w Dziennikach i listach Kafki - to "Zaginiony". Za życia Kafki ukazał się tylko pierwszy rozdział "Palacz", w wydawnictwie Kurt Wolff w 1913 roku. Do pisania tej powieści inspiracją dla Kafki były często ukazujące się wówczas w gazetach praskich artykuły o Nowym Świecie i książka podróżnicza Arthura Holitschera.

Bohater prozy Kafki, młody imigrant Karl Rossmann, trafiwszy do zupełnie nieznanego świata wielkiego przemysłu i interesów zupełnie nie może się odnaleźć w nowych warunkach. Jedyną ucieczką i drogą ratunku, jaką autor odnalazł dla tej postaci, są występy w "Teatrze Naturalnym w Oklahomie", utopijnej wyspie szczęśliwości na oceanie zbarbaryzowanego i odczłowieczonego społeczeństwa industrialnego.

Jakkolwiek proza ta zawiera w sobie sporo elementów komicznych, Karl Rossmann jest typowym, kafkowskim bohaterem: naiwnym, z poczuciem sprawiedliwości, który ponosi klęskę nie ze swojej winy. Karl nie rozumie życia i tego, co go spotyka, bo tego po prostu nie można zrozumieć.

Oryginalna twórczość Kafki wyrosła na gruncie ekspresjonizmu, ale wybiega daleko poza ten kierunek. Jego utwory są wciąż popularne i nadal wywierają wpływ na rozwój współczesnej prozy światowej. I jakkolwiek sam nigdy nie pisał dla teatru, adaptacje jego prozy często goszczą na wielu scenach, pod każdą szerokością geograficzną.

Twórczość Franza Kafki, tak nierozerwalnie wiążąca się z jego życiorysem, od dawna inspiruje dramatopisarzy. Warto wspomnieć choćby Odejście Głodomora, a zwłaszcza Pułapkę Tadeusza Różewicza, która uchodzi za jedną z najambitniejszych prób rozliczenia się poety z duchowym i kulturowym dziedzictwem dwudziestego wieku. Kluczem do owego rozliczenia stała się biografia Franza Kafki.

Różewicz zaproponował analizę swoistego podwójnego potrzasku, w którym przyszło egzystować dwudziestowiecznemu człowiekowi. Jego udziałem - jak sugeruje autor - stała się po pierwsze "pułapka Historii", której złowrogi symbol stanowią oprawcy; po drugie zaś "pułapka Biologii", o czym główny bohater sztuki mówi wprost: "to ja jestem pułapką, moje ciało jest pułapką, w którą wpadłem po urodzeniu".

Dzieło i losy autora Procesu inspirowały także jego rodaka, Franzobla (de facto Stefena Griebla), urodzonego w 1967 roku. W swoim utworze scenicznym Kafka Franzobel postanowił "choć raz od weselszej strony pokazać tego tragicznego człowieka, jakim był Franz Kafka. Lecz w taki zarazem sposób, by nie stracić związku z rzeczywistością".

W kontekście wystawianego w Bochum przez Jana Klatę utworu należy również przywołać Amerykę, część drugą Biljany Srbljanović. Urodzona w 1970 roku belgradzka dramatopisarka bohaterem swej sztuki uczyniła młodego pracownika jednej z wielkich nowojorskich firm, Carla Rossmanna. W błyskawicznym tempie zrobił 
karierę i wspiął się na ważne stanowisko. Prowadził
 życie wśród bogatych i uprzywilejowanych.

Prawdziwe wyzwanie przed Carlem stawia nieoczekiwanie tak zwane samo życie. Zwolniony z pracy, w jednej chwili
 traci wszystko, co osiągnął, pozycję majątkową i towarzyską. Powracają doń odsunięte w cień pytania o przeszłość i 
tożsamość imigranta. Znowu pojawia się niepewność jutra w nieprzyjaznym świecie, jakiej niegdyś doświadczał. Ponownie doznaje podobnych odczuć, jakie niegdyś wodziły na pokuszenie jego imiennika z pierwowzoru Kafki.

• Ameryka według Franza Kafki; reżyseria: Jan Klata; scenografia: Justyna Łagowska; kostiumy: Mirek Kaczmarek; choreografia: Maćko Prusak; występują: Dimitrij Schaad, Roland Riebeling, Andreas Grothgar, Werner Strenger, Bernd Rademacher, Manfred Böll, Ronny Miersch, Matthias Eberle, Daniel Stock, Kristina-Maria Peters, Maja Beckmann; premiera: 28 kwietnia 2011; dalsze pokazy: 29 kwietnia, 4, 20 maja, 1, 18 i 25 czerwca 2011.

Źródło: informacje prasowe, schauspielhausbochum.de, www.polnisches-institut.de