1956 to kluczowa data w historii Europy. Podzielony politycznie i ideowo kontynent zdawał się od czasów Jałty ewoluować w przeciwnych sobie kierunkach. Klimat zimnej wojny ugruntowywał rzeczywiste podziały. Śmierć Stalina w marcu 1953 roku nie przyniosła jakichś szczególnych przewartościowań, choć w sferze kultury zaczęto nieśmiało i powoli wychodzić ze schematów socrealizmu.

Wydana w Moskwie książka Erenburga Odwilż (o autorze...) stała się symbolicznym początkiem nowych trendów i tendencji. Na Węgrzech środowiska pisarzy współtworzą nowy, bardziej liberalny kurs polityczny obrany przez Imre Nagy'a. W Polsce, wśród intelektualistów i artystów, dochodzą do głosu nowe aspiracje i nowe pokolenia. Na początku 1955 roku Andrzej Wajda pokazuje swój pierwszy film Pokolenie. Kilka miesięcy później, przy okazji Światowego Zjazdu Młodzieży, w warszawskim "Arsenale" odbywa się wystawa Młodej Plastyki Przeciw wojnie, przeciw faszyzmowi, na której po raz pierwszy prezentowane są prace zrywające z socrealizmem, m.in. Napiętnowani Marka Oberlaendera, Akt Przemysława Brykalskiego, Pożoga Waldemara Cwenarskiego, Szczęka Hilarego Krzysztofiaka, Matki Andrzeja Wróblewskiego.

Wydarzenia 1956 roku w Polsce i na Węgrzech wywołały żywe zainteresowanie w wielu krajach Europy. Po raz pierwszy, z taką siłą, swą solidarność ze społeczeństwami żyjącymi pod komunizmem wyraziło wielu wybitnych intelektualistów i artystów. Dlatego właśnie Instytut Adama Mickiewicza, przy wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, podjął się realizacji projektu "Rok 1956", którego celem jest przypomnienie reakcji Zachodu i wystąpień świadczących o odradzającym się poczuciu wspólnoty europejskiej, oraz ukazanie aspektu kulturalnego "odwilży".

Wspólnota europejska jest bowiem przede wszystkim wspólnotą kulturową. Zbyt często zapominamy, że kultura odegrała szczególną rolę w ostatecznym rozpadzie komunizmu. Rok 1956 to nie tylko raport Chruszczowa, Poznański Czerwiec i krwawo stłumione Powstanie węgierskie. Na fali przemian politycznych pojawiły się, szczególnie w Polsce, nowe zjawiska w sferze kultury (kino, literatura, plastyka, muzyka) nawiązujące do ogólnych tendencji europejskich, które zdeterminują polską scenę kulturalną na następne dziesięciolecia... Rok 1956 to pierwszy festiwal jazzowy w Sopocie, który wydobywa na światło dzienne geniusz jazzowy Krzysztofa Komedy (sylwetka Komedy...), i w 1958 spontanicznie przeradza się w Jazz Jamboree. To pierwszy Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej "Warszawska Jesień" w Warszawie. To debiuty literackie wielu pisarzy i poetów (m.in. Marka Hłasko, Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta, Jerzego Harasymowicza, Julii Hartwig, Tadeusza Nowaka i Stanisława Grochowiaka). To powrót do Polski artystów, którzy od czasu zakończenia II Wojny Światowej przebywali na emigracji (m.in. Zofia Kossak-Szczucka, Melchior Wańkowicz, Stanisław Cat-Mackiewicz). Pragniemy przypomnieć te wydarzenia, tak aby lepiej uzmysłowić sobie kulturowy wymiar wydarzeń 1956 roku.

Marcin Frybes, Anna Wróbel Instytut Adama Mickiewicza październik 2006