Włodzimierz Staniewski, fot. Grzegorz Podbiegłowski / Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice

Reżyser teatralny, twórca i szef Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice. Urodził się 20 kwietnia 1950 roku w Bardzie Śląskim.

Jest eksploratorem zapomnianych tradycji teatralnych sięgających starożytności, twórcą idei nazywanej ekologią teatru, która polega na duchowym sprzężeniu aktorów i widzów z otaczającą ich naturą. Jego ośrodek we wsi pod Lublinem to ważne centrum myśli teatralnej, z którego doświadczeń wyrosły z czasem takie grupy jak na przykład Chorea czy Pieśń Kozła. Artyści Gardzienic prowadzili mistrzowskie warsztaty między innymi w Royal Shakespeare Company, moskiewskim Centrum Meyerholda, Yale University i w wielu innych miejscach.

Staniewski, który studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim a następnie we Wrocławiu, znalazł się w centrum najważniejszych zdarzeń awangardowego teatru polskiego lat siedemdziesiątych. W latach 1970-1971 był aktorem krakowskiego Teatru STU, grupy wyrosłej z ruchu studenckiego, która w swych widowiskach-manifestach krytykowała rzeczywistość PRL-u. Staniewski grał między innymi w słynnym przedstawieniu "Spadanie" według poematu Tadeusza Różewicza w reżyserii Krzysztofa Jasińskiego (1970). Ten czas nazywa "mocną przygodą społeczną".

Od 1971 do 1975 współpracował z Jerzym Grotowskim. Brał udział w jego parateatralnych badaniach, między innymi w akcji "Święto" (1973), prowadził zajęcia Uniwersytetu Poszukiwań Teatru Narodów. Jednak zniechęcony hermetycznym stylem pracy Teatru Laboratorium odszedł od Grotowskiego i w 1977 roku stworzył w Gardzienicach własny ośrodek (oficjalnie funkcjonuje on od 1978 roku).

W pierwszym okresie organizował terenowe wyprawy, których celem było odnajdywanie we wschodnich rejonach Polski dawnych form artystycznej aktywności mieszkańców (zwyczaje, zabawy, święta). W latach osiemdziesiątych Gardzienice poszerzyły krąg poszukiwań na całą Europę, Stany Zjednoczone i Kanadę. Te kulturotwórcze działania Staniewski określał jako "Szukanie swojego wśród obcych. Szukanie swojej tożsamości poprzez innych ludzi." ("Konteksty" 1-4/2001).

W Gardzienicach przygotowywał pełne ekspresji przedstawienia, poparte intensywnym aktorskim treningiem ciała i głosu. Były to plenerowy "Spektakl wieczorny" wykorzystujący między innymi fragmenty "Gargantui i Pantagruela" François'a Rabelaise'go (1977) "Gusła" inspirowane Mickiewiczowskimi "Dziadami" i ludowymi rytuałami ku czci zmarłych (1981), "Żywot prototopa Awwakuma" zaczerpnięty z podań o siedemnastowiecznym fanatyku religijnym (1983) i "Carmina Burana" (1990) z muzyką Carla Orffa, wywiedziona ze średniowiecznej poezji miłosnej oraz mitu o Tristanie i Izoldzie. Bezpośrednią inspiracją działań aktorów okazywały się na przykład studia nad układem postaci w prawosławnych ikonach ("Żywot…"), jednak najważniejsze było dla Staniewskiego zawsze ożywianie w przedstawieniach reliktów dawnej muzyki, która wraz z pieśniami stanowiła podstawę twórczości Gardzienic. Staniewski i aktorzy podlubelskiego ośrodka sięgali do korzeni muzyki i śpiewu zespalając je z ciałem wykonawcy i działaniami aktorskimi.

Artystyczne poszukiwania Staniewski rozszerzył wkrótce o antyczny świat basenu Morza Śródziemnego. Opracował "Metamorfozy albo złotego osła" na podstawie powieści rzymskiego pisarza Apulejusza z Madaury (1997) – nazywał je esejem teatralnym, czyli nie gotowym widowiskiem tylko wciąż dojrzewającą do ostatecznego kształtu formą, w której elementy twórczej interpretacji swobodnie korespondują z naukowym komentarzem. Potem przyszedł czas na Eurypidesowe: "Elektrę" (2004) oraz "Ifigenię w A." (2007) i "Ifigenię w T.", próbę interpretacji kultu Ifigenii wśród Taurów (2010).

" 'Metamorfozy' stały się punktem zwrotnym. Wcześniej praktykowano zastępowanie tekstu muzycznymi i ruchowymi środkami wyrazu – pisał Zbigniew Taranienko. – W spektaklu zainspirowanym utworem Apulejusza różne teksty, a także włączone do niego znaczące sytuacje, często istniały obok muzyki. Później ruch i dźwięk zaczęły spełniać funkcję nową, stały się czymś analogicznym wobec słowa – w Gardzienicach zrodziła się cheironomia. W 'Elektrze' według Eurypidesa słowo stało się współobecne z gestem – w wielu scenach muzyka czy śpiew zeszły na dalszy plan." ("Teatr" 10/2007).

W 1997 roku Staniewski uruchomił w Gardzienicach artystyczno-dydaktyczny projekt – Akademię Praktyk Teatralnych, w której początkujący aktorzy i animatorzy kultury spotykają się z wybitnymi teatrologami, antropologami kultury, a wreszcie twórcami teatru. W 2008 roku zrujnowany pałac gardzienicki, który od lat był siedzibą grupy Staniewskiego, przeszedł na jej własność. Obecnie zaczyna się jego kompleksowa renowacja w formie projektu: Budowa Europejskiego Ośrodka Praktyk Teatralnych w Gardzienicach.

Nagrody i odznaczenia:

1987 – nagroda prezydenta Lublina za osiągnięcia Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice;

1990 – dyplom ministra spraw zagranicznych dla Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice za wybitne zasługi dla szerzenia kultury polskiej za granicą;

1991 – Nagroda im. Konrada Swinarskiego – dla Włodzimierza Staniewskiego wraz z zespołem – za stworzenie i działalność Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice;

1992 – nagroda wojewody lubelskiego;

1996 – nagroda krytyki oraz publiczności dla przedstawienia "Carmina Burana" Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice, także nagroda za najlepszą scenografię i rekwizyty na Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Eksperymentalnych w Kairze;

1999 – dyplom wojewody lubelskiego z okazji Międzynarodowego Dnia Teatru; Złoty Wieniec – główna nagroda dla "Metamorfoz" według Apulejusza Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice na Międzynarodowym Festiwalu Teatralnym MESS w Sarajewie;

2002 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski;

2003 – honorowa nagroda ministra kultury dla Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice za wybitne osiągnięcia w dziedzinie teatru;

2004 – nagroda Urzędu Marszałkowskiego w Lublinie za rok 2003;

2008 – tytuł Ambasadora Województwa Lubelskiego dla Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice;

2009 – lubelska nagroda artystyczna za rok 2008, nagroda za całokształt osiągnięć w dziedzinie kultury.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, czerwiec 2011