Reżyserka teatralna i aktorka. Urodziła się 15 lipca 1918 roku w Rostowie. Zmarła 19 czerwca 1982 roku w Warszawie.

Od 1937 roku studiowała na Wydziale Aktorskim Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w Warszawie, w czasie okupacji kontynuowała naukę aktorstwa na podziemnych kursach, brała także udział w przedstawieniach teatru podziemnego. Jako aktorka debiutowała w 1944 roku w Krakowie w sztuce Freuda teoria snów Antoniego Cwojdzińskiego w teatrze konspiracyjnym, który prowadziła razem z Janem Świderskim. Po wojnie, w 1946 roku, zdała eksternistyczny egzamin aktorski. Pod okiem Leona Schillera studiowała reżyserię teatralną w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej Telewizyjnej i Teatralnej z siedzibą w Łodzi. Dyplom uzyskała w 1948 roku. W 1944 roku występowała w Teatrze Wojewódzkim w Białymstoku. W latach 1944-1945 była związana z Teatrem Wojska Polskiego w Lublinie, a potem w Łodzi (1945-1948). Współpracowała z krakowskimi scenami - Teatrem im. Słowackiego (1949-1952, 1957-1958, 1964-1972) i Starym Teatrem (1958-1964), a także z Teatrem Domu Wojska Polskiego w Warszawie, przemianowanym w 1957 na Teatr Dramatyczny (1954-1957) i Teatrem Śląskim w Katowicach (1968-1970). W latach 1953-1954 pełniła funkcję kierownika artystycznego Teatru Wybrzeże w Gdańsku. W latach 70. była reżyserem Teatru Studio w Warszawie (1972-1974). Ponadto współpracowała z wieloma innymi ośrodkami teatralnymi w kraju. W latach 1950-1953 była wykładowcą krakowskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Dossier artystyczne Zamkow obejmuje ponad 80 przedstawień w jej reżyserii bądź adaptacji i kilkanaście ról teatralnych.

W Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi zagrała Esterkę w Uczniu diabła George'a Bernarda Shaw, przedstawieniu wyreżyserowanym przez Władysława Krasnowieckiego (1946). Była też Elicją w Celestynie Fernando de Rojasa w reżyserii Schillera (1947), Klarą Zachanassian w wyreżyserowanej przez siebie Wizycie starszej pani Friedricha Dürrenmatta (1958, Teatr im. Słowackiego w Krakowie), tytułową Medeą w tragedii Eurypidesa, którą przygotowała w 1960 roku (Stary Teatr w Krakowie), a także m.in. Matką Courage w Brechtowskiej Matce Courage i jej dzieciach (1962, Stary Teatr w Krakowie) i Lady Makbet w Makbecie Szekspira (1966, Teatr im. Słowackiego w Krakowie) - kolejnych przedstawieniach we własnej inscenizacji. W 1975 roku wystąpiła w przygotowanym przez siebie monodramie o Edith Piaf - Urodziła się jak wróbel wg Edith Piaf, Jeana Cocteau i Simone Bertrand (Teatr im. Jaracza w Olsztynie).

Debiutem reżyserskim Zamkow była Omyłka wg Bolesława Prusa zrealizowana w 1948 roku w Teatrze Powszechnym TUR, filii łódzkiego Teatru Wojska Polskiego. W latach 50. i 60. Zamkow podjęła w swoich przedstawieniach współczesną problematykę polityczną, zajmowała się mechanizmami władzy i relacjami społecznymi. Służyła jej do tego nowa dramaturgia, a także klasyka. W latach 50. na gdańskiej scenie Teatru Wybrzeże przygotowała dwa głośne przedstawienia - Barbarzyńców Maksyma Gorkiego (1953), ponownie reżyserowanych później w Teatrze im. Słowackiego pod tytułem Sceny z miasta powiatowego (1970) i Tragedię optymistyczną Wsiewołoda Wiszniewskiego (1954), pełne ekspresji widowisko o rewolucji. W 1957 roku przygotowała w warszawskim Teatrze Dramatycznym prapremierę Imion władzy, napisany na fali październikowej odwilży rozliczeniowy tekst Jerzego Broszkiewicza. W 1960 roku w krakowskim Starym Teatrze zrealizowała Na dnie Maksyma Gorkiego, gdzie porzuciła cały obyczajowo-społeczny kontekst powieści, tworząc moralitet z ducha egzystencjalizmu. Z kolei w 1963 roku na tej samej scenie Zamkow wystawiła pełnego okrucieństwa Kaligulę Alberta Camusa. Przedstawienie, w którym tytułową rolę grał Leszek Herdegen, a Zamkow partnerowała mu jako Cezonia, stało się w Krakowie wydarzeniem sezonu. W interpretacji Zamkow Kaligula był nie tylko rzeczą o relacjach między władzą a poddanymi. Reżyserka odkrywała za pomocą utworu Camusa reguły cynicznej gry, której stawką jest uwolnienie się od moralności i człowieczeństwa. W 1963 roku jej sztukę odczytywano w kontekście wojennych zbrodni. Kaligula

"Przerażony jest swym losem i daremnym zmaganiem ze śmiercią jak mały więzień obozowy" - pisał Zygmunt Greń. - "Ale pewnego dnia ten więzień zostaje mianowany kapo." Przedstawienie "Pokazało mechanizm psychologiczny zbrodni zaczajonej w człowieku. Tej, której pamięć nie zdołała jeszcze przemazać w ciągu 20 lat." ("Życie Literackie" 1963, nr 30)

W późniejszym o trzy lata Makbecie, spektaklu, w którym ponownie w głównej roli wystąpił Herdegen, Zamkow porzuciła koncepcję, zgodnie z którą podstawowymi tematami utworu są mechanizmy historii. Odczytywała tekst Szekspira przede wszystkim w perspektywie dramatu człowieka.

"Herdegen jako Makbet pokazał w tym przedstawieniu 'awans człowieka na zbrodniarza' i konsekwentnie - niepokoje człowieka i zbrodniarza jako władcy." (Elżbieta Baniewicz, "Teatr")

Zamkow wielokrotnie adaptowała na scenę utwory prozą. Do tematu rewolucji powróciła w Cichym Donie wg Michaiła Szołochowa (1964, Stary Teatr w Krakowie). W 1969 roku przygotowała w Teatrze Śląskim w Katowicach Zmartwychwstanie wg Lwa Tołstoja. Spektakl zbudowała na zasadzie wynikającej z religijnego dogmatu o Trójcy Świętej. Stąd podział przedstawienia na trzy akty, sposób komponowania poszczególnych scen i budowania przestrzeni scenicznej. Skupiła się przede wszystkim na losach Katarzyny Masłowej i jej drodze ku odzyskaniu ludzkiej godności. Dwukrotnie przenosiła na scenę nowelę Sen wujaszka Fiodora Dostojewskiego. Przedstawienie zatytułowane Sen zrealizowała w 1963 roku w Starym Teatrze, a potem w 1973 roku w warszawskim Teatrze Studio. Przy okazji krakowskiego przedstawienia Jerzy Bober pisał, że ówczesna nowa dramaturgia, od Ionesco po Dürrenmatta, czerpie z odkryć Dostojewskiego i Zamkow potrafi ją zdemaskować.

"Zamkow pokazała niefałszowanego Dostojewskiego i zadrwiła w sposób artystyczny z rzekomej odkrywczości uznanych 'odkrywców Ameryki' w dramatach naszej doby" - notował. - "Stąd jej inscenizacja 'Snu' - stała się pamfletem (w tym wypadku) na 'Wizytę starszej pani' Dürrenmatta, (...) Posłużenie się podobną koncepcją maski - Starszej Pani i Księcia-Wujaszka od strony zewnętrznej i - maskowanie problematyki moralno-ideowej na tle obu sztuk - miało zdemaskować artystyczny chwyt i doprowadzić odbiorcę do źródła skąd m.in. Dürrenmatt wywiódł swój filozoficzny strumień dramatopisarstwa." ("Gazeta Krakowska" 1963, nr 82)

Ponadto Zamkow adaptowała na scenę m.in. Don Kichota Cervantesa (1965, Teatr Ludowy w Nowej Hucie), Komu bije dzwon Ernesta Hemingwaya (1972, Teatr Studio w Warszawie), Annę Kareninę Lwa Tołstoja (1976, Teatr Śląski w Katowicach). W Teatrze Telewizji przygotowała z kolei Ludzi bezdomnych wg Stefana Żeromskiego (1971) i Sławę i chwałę wg Jarosława Iwaszkiewicza (1974).

Oddzielną grupę jej przedstawień stanowiły spektakle poświęcone etycznej kondycji współczesnego człowieka. W Wizycie starszej pani Friedricha Dürrenmatta (1958, Teatr im. Słowackiego w Krakowie), pokazała magiczną moc, jaką ludzie przypisują pieniądzom, w Kapitanie z Köpenick Karla Zuckmayera (1959, Stary Teatr w Krakowie), dramacie, który był swego czasu atakiem na pruski dryl i biurokrację, stworzyła sugestywny obraz wojskowej instytucji-machiny przytłaczającej jednostkę. Jednym z najciekawszych przedstawień tego nurtu okazała się Moralność pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej (1967, Teatr im. Słowackiego w Krakowie). Zamiast kołtuństwa w rozdeptanych kapciach i papilotach w krakowskim przedstawieniu pojawił się elegancki salon mieszczański w stylu retro. Na tle tego luksusu tym bardziej dojmujące były cynizm i kłamstwo panoszące się w domu Dulskich.

W latach 70. Zamkow razem z Leszkiem Herdegenem prowadziła teatr małych form. Reżyserowała i grała w spektaklu Jest w piekle miejsce zwane... na podstawie wspomnień więźniów Auschwitz i Boskiej Komedii Dantego (1971, Estrada Krakowska) i w Pamiętniku z powstania warszawskiego wg Mirona Białoszewskiego (1972, Estrada Krakowska).

Zamkow zyskała uznanie jako wnikliwa interpretatorka wystawianych tekstów, która szczególnie dba o wyzyskanie ich współczesnego, żywo obchodzącego widza kontekstu. Niejednokrotnie przełamywała konwencje dramatów. W sposobie aranżacji scen i prowadzenia aktorów należała do najciekawszych realizatorów swego czasu. Kaligulę budowała na kontrastujących pod względem nastroju scenach: patos-groteska, wzniosłość-banał, zaznaczała podwójność znaczeń poprzez kostium - aktorzy nosili rzymskie płaszcze narzucone na garnitury. Jej Król Edyp Sofoklesa (1968, Teatr im. Słowackiego w Krakowie) przywodził na myśl pejzaż

"smutnych szerokości geograficznych" - jak pisała Elżbieta Morawiec. - "(...) krajobrazów brazylijskiej suszy, hinduskiej nędzy, krajobrazów zniszczonych przez wojnę i pożogę." ("Kultura" 1968, nr 19)

Efektownie potrafiła wykorzystywać różne formy sceniczne, np. w Makbecie

"(...) niektóre sceny rozgrywa niemal w konwencji baletu i pantomimy (podaję przykładowo dwie: wizja mieczów, pierwsza uczta w zamku, bardzo pięknie wyreżyserowana: gra światła i muzyki). Obok mówienia wprowadza recitativa; różnicuje role głosowo" (Bronisław Mamoń, "Tygodnik Powszechny" 1966, nr 44).

W kontrowersyjnej inscenizacji Wesela Stanisława Wyspiańskiego (1969, Teatr im. Słowackiego w Krakowie) usunęła zjawy, wpisała je w realistyczną koncepcję przedstawienia jako wizje i myśli poszczególnych postaci. W 1978 roku przygotowała w łódzkim Teatrze Powszechnym Lot nad kukułczym gniazdem Dale'a Wassermana wg powieści Kena Kasey'a. Jej spektakl odwoływał się do myśli wybitnego polskiego psychiatry Antoniego Kępińskiego.

"Z perspektywy bardzo bogatego dorobku reżyserskiego Lidii Zamkow w przedstawieniu 'Lotu' odnajdujemy główną cechę jej teatru - pasję moralną" - notowała Elżbieta Baniewicz. - "Realizuje się ona poprzez umiejętność budowania nastroju, kreślenia przekonujących postaci scenicznych, przez czyste rozgrywanie sytuacji konfliktowych, unikanie gładkości i ładności na rzecz agresywnych nawet, dosłownych środków wyrazu, a także przez umiejętność niebanalnego czytania utworu, znaną z jej dawniejszych prac." ("Kultura" 1978, nr 5)

Ostatnim przedstawieniem Zamkow była zrealizowana w 1979 roku na łódzkiej scenie Teatru Powszechnego sztuka Biedermann i podpalacze Maksa Frischa.

Odznaczenia i nagrody:

• 1951 - wyróżnienie za reżyserię przedstawienia Trzeba było iskry Leona Pasternaka w Teatrze Polskim w Warszawie na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych
• 1952 - Nagroda Państwowa III stopnia za osiągnięcia w realizacji sztuk współczesnych, szczególnie za reżyserię przedstawienia Pociąg do Marsylii Krzysztofa Gruszczyńskiego w Starym Teatrze w Krakowie
• 1955 - Nagroda Państwowa (wyróżnienie) za reżyserię przedstawienia Tragedia optymistyczna Wsiewołoda Wiszniewskiego w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku
• 1956 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
• 1959 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
• 1963 - nagroda I stopnia za reżyserię i adaptację Snu Fiodora Dostojewskiego w Starym Teatrze w Krakowie na Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Katowicach; Nagroda im. Boya Klubu Krytyki Teatralnej za wybitne osiągnięcia artystyczne na scenach krakowskich, m.in. za reżyserię i adaptację sceniczną Snu Dostojewskiego i za reżyserię Kaliguli Alberta Camusa w Starym Teatrze oraz za inscenizację Peer Gynta Henryka Ibsena w Teatrze Ziemi Krakowskiej w Tarnowie
• 1964 - nagroda II stopnia za reżyserię przedstawienia Cichy Don wg Michała Szołochowa w Starym Teatrze w Krakowie na Festiwalu Sztuk Rosyjskich i Radzieckich w Katowicach; I nagroda "Srebrny Kormoran" za reżyserię przedstawienia No More Hiroshima na 2. Ogólnopolskim Festiwalu Zespołów Estradowych w Olsztynie
• 1966 - Złota Odznaka Klubu Miłośników Teatru
• 1968 - III nagroda publiczności za przedstawienie Kariera wg listów Heleny Modrzejewskiej zrealizowane w Estradzie Krakowskiej na 3. Ogólnopolskim Przeglądzie Teatrów Małych Form w Szczecinie
• 1969 - Zasłużony Działacz Kultury
• 1970 - główna nagroda za monodram Urodziła się jak wróbel na 5. Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Jednego Aktora we Wrocławiu
• 1971 - wielka nagroda publiczności oraz nagroda specjalna Komisji Artystycznej za spektakl Jest w piekle miejsce zwane... zrealizowany w Estradzie Krakowskiej (wspólnie z Leszkiem Herdegenem i Wojciechem Ziętarskim) na 6. Ogólnopolskim Przeglądzie Teatrów Małych Form w Szczecinie
• 1972 - nagroda za scenariusz i reżyserię przedstawienia Pamiętnik z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego z Estrady Krakowskiej na 7. Ogólnopolskim Przeglądzie Teatrów Małych Form w Szczecinie
• 1974 - nagroda I stopnia za adaptację i reżyserię Snu Fiodora Dostojewskiego w Teatrze Studio w Warszawie na 14. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, grudzień 2007.