Wybitna aktorka teatralna, reżyserka, jedna z najlepszych odtwórczyń ról Beckettowskich. Mistrzyni słowa. Urodziła się 17 października 1935 roku w Hrubieszowie.

W 1958 roku ukończyła Wydział Aktorski Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Krakowie. Występowała w Teatrze Zagłębia w Sosnowcu (1958-1959), Teatrze im. Stefana Żeromskiego w Kielcach-Radomiu (1959-1962) oraz na deskach Teatru Ludowego w Nowej Hucie (1962-1970). Od 1970 roku związana jest z warszawskimi scenami. W latach 1970-1972 była w zespole Teatru Klasycznego. Od 1972 roku jest aktorką Teatru Studio, prowadzi też Jednoosobowy Teatr Ireny Jun, jest wykładowcą Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie.

Jun debiutowała w 1957 roku rolą Maryny w Weselu Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Wacława Nowakowskiego w Teatrze Zagłębia w Sosnowcu, gdzie rok później wystąpiła w roli Soni w Pozwólcie mi zmartwychwstać Włodzimierza Dychawicznego i Michała Słobodskoja w reżyserii Tadeusza Przystawskiego. W Teatrze im. Żeromskiego grała natomiast m.in. Korzuchinę w Ucieczce Michaiła Bułhakowa w reżyserii Haliny Gryglaszewskiej (1959) i tytułową Balladynę w dramacie Juliusza Słowackiego w reżyserii Jadwigi Marso (1960). W krakowskim Teatrze Ludowym współpracowała z wieloma ciekawymi reżyserami, zetknęła się z różnymi teatralnymi poetykami. Była m.in. Heleną w Szekspirowskim Śnie nocy letniej w inscenizacji Lidii Zamkow (1963) i Megerą w Androklesie i lwie George'a Bernarda Shawa w reżyserii Zbigniewa Kopalko (1963). Na nowohuckiej scenie Jun rozpoczęła współpracę z Józefem Szajną. Grała w jego krakowskich przedstawieniach: Damę/Histeryczkę w Misterium Buffo Włodzimierza Majakowskiego (1965) i Friedę w Zamku wg Franza Kafki (1966). Występowała również w spektaklach Ireny Babel, była m.in. Elwirą w Mężu i żonie Aleksandra Fredry (1968) i tytułową Mirandoliną Carla Goldoniego (1969). Natomiast u Bogdana Hussakowskiego zagrała m.in. Joannę w Skowronku Jeana Anouilha (1966), Rozaurę w Bliźniakach z Wenecji Goldoniego (1967) i Biankę w Otellu Szekspira (1969). Jedną z jej najciekawszych ról przygotowanych w Krakowie była Ifigenia w Ifigenii w Taurydzie Johanna Wolfganga Goethego w inscenizacji Izabelli Cywińskiej (1967). Kreując postać bohaterki uwikłanej w konflikt tragiczny Jun odwołała się do tradycji antycznej.

"(...) przechodziła od miękkiego liryzmu do wysokich tonów tragizmu; jej twarz upodobniała się do antycznych masek z tragedii" - pisała Elżbieta Morawiec ("Życie literackie" 1967, nr 818).

W Teatrze Studio Jun kontynuowała współpracę z Józefem Szajną, wówczas szefem warszawskiej sceny. Wystąpiła w najważniejszych autorskich spektaklach twórcy: Witkacym (1972), Replice IV (1973) i Dantem (1974). Równocześnie można było ją zobaczyć w tradycyjnym repertuarze. Gościnnie wystąpiła w bydgoskim Teatrze Polskim jako Marta w Kto się boi Wirginii Woolf Edwarda Albee'ego w reżyserii Magdaleny Bączewskiej (1976). W tej głośniej sztuce obyczajowej z początku lat 60. Jun nadała swojej bohaterce nieomal tragiczny wymiar. W następnych sezonach Jun grała w kolejnych spektaklach w reżyserii i wg scenariusza Szajny, tym razem jako Dama Serca w Cervantesie (1976) i Matka w Majakowskim (1978). Udział w inscenizacjach Szajny, które były metaforycznymi spektaklami plastycznymi, wymagały od wykonawców podporządkowania się specyficznej logice przedstawień. Aktorzy pełnili tu przede wszystkim funkcję znaków plastycznych. Na przykład w Śmierci na gruszy wg Witolda Wandurskiego (1978) poddani zostali działaniom biomechanicznym, które wykorzystywały przede wszystkim fizyczną ekspresję aktora. Juna grająca Śmierć doskonale odnalazła się w tej poetyce. Krzysztof Miklaszewski pisał o aktorstwie tego przedstawienia:

"Jedynie Irena Jun potrafiła wygrać wewnętrzne napięcie podwójnego oblicza Śmierci: niszczącego i wybawicielskiego posłannictwa. Reszta postaci, mająca działać utrwalonym dla każdej stereotypem ruchowo-obrazowym, nie wytrzymuje w interpretacji aktorskiej narzuconego im ograniczenia" ("Teatr" 1979, nr 6).

Recenzent "Słowa Powszechnego" dodawał:

"Dużym osiągnięciem jest rola Ireny Jun (Śmierć). (...) Artystka potraktowała złowrogą i fascynującą jednocześnie postać zgodnie z tekstem. To śmierć uczłowieczona, śmierć, która pomaga przekroczyć próg wieczności, groźna ale i współczująca" (ES, "Słowo Powszechne" 1979, nr 22).

Lata 80. były dla Jun spotkaniem z teatrem Jerzego Grzegorzewskiego. Była Wardą w jego spektaklu Parawany wg Jeana Geneta (1982), Matką w Pułapce Tadeusza Różewicza (1985), grała też w przedstawieniu Grzegorzewskiego Tak zwana ludzkość w obłędzie (1987). W tej samej dekadzie stworzyła wybitne role w przedstawieniach na podstawie tekstów Samuela Becketta w reżyserii Antoniego Libery. Zagrała Kobietę 2 w Komedii (1985) i Nell w Końcówce (1986). Jej największym osiągnięciem były trzy Beckettowskie monologi: Nie ja, Kroki, Kołysanka w reżyserii Libery z 1985 roku. W Nie ja reflektor wydobył z ciemności tylko mówiące usta. Wyrzucały z siebie opowieść o starej kobiecie, która nagle zaczęła monologować. W Krokach Jun jako May poruszała się po wąsko oświetlonym pasie podłogi, w kolejnych fragmentach opowiadając zdarzenia ze swego życia. Wreszcie w Kołysance jako stara kobieta w fotelu na biegunach przedstawiała cztery sekwencje, cztery dni z życia swojej bohaterki. Każdy z utworów trwał zaledwie kilkanaście minut. Libera skonstruował je pieczołowicie według wskazówek Becketta. Aktorka musiała poddać się tym precyzyjnym teatralnym partyturom.

"Tylko przy precyzyjnej i konsekwentnej realizacji można uzyskać zaplanowany przez Becketta efekt, przenikanie się różnych warstw znaczeniowych utworu, powtarzalność motywów, zrytmizowanie całości, słowem, polifoniczne brzmienie całej struktury" - pisała Elżbieta Baniewicz. - "(...) Myślę, że wystawianie tego autora w taki właśnie sposób, jak to ma miejsce w Studiu, ma swoje ogromne znaczenie także pragmatyczne, dla środowiska. Otóż wykonanie jego sztuk w teatrze jest równocześnie pewnym sprawdzianem wartości czysto zawodowych. Wspaniałe aktorstwo Ireny Jun, owo połączenie ogromnej dyscypliny artystycznej z absolutną perfekcją wykonania staje się pokazem zawodowej maestrii, wartością samodzielną, wzorem. Ile jeszcze aktorek jest w stanie wykonać partię monologu ust na tym poziomie umiejętności wyłącznie technicznych?" ("Teatr" 1986, nr 4).

W 1988 roku Jun wykonała kolejny monodram, tym razem przekształciła dramat Tadeusza Różewicza Stara kobieta wysiaduje. Przedstawienie reżyserował Marek Chojnacki.

"W monodramie sceniczna postać obdarzona została przez aktorkę wielką siłą" - pisała Hanna Szczawińska ("Słowo Powszechne" 1988, nr 244).

"Irena Jun przekłada uniwersalną metaforę Różewicza na prywatny dramat głównej bohaterki" - notował z kolei Michał Merczyński. - "(...) wchodzi w przestrzeń tego dramatu, wchodzi w przestrzeń Starej Kobiety. Tworzy spektakl o trwaniu, długim, nudnym, pozbawionym końca trwaniu pewnej sytuacji" ("Teatr" 1989, nr 1).

Kolejny raz Jun potwierdziła, że mistrzowsko panuje nad słowem:

"Od początku klarowna recytacja stopniowo zwiększa swą dynamikę - i niezależnie od tego - zwiększa bogactwo wyrazu" - pisała Szczawińska. - "Pod koniec monodramu słowa uspokajają się, jakby zmniejszają, prowadzą do zamknięcia. (...) Warto jednak ponadto zwrócić uwagę, jak artystka odczuwa treści sztuki i jak je przekłada na rytmy oraz na barwy swojej fonetyki. Jak w pejzażu jej języka wyodrębniają się poszczególne wyrazy, a nawet głoski, przynależące jednocześnie i ciągle do tego samego krajobrazu" ("Słowo Powszechne" 1988, nr 244).

W 1992 roku aktorka zagrała Marię w Dantem 1992 Szajny i Matkę w Snach wg 'Pieśni Maldorora'  Lautremonta w reżyserii Mariusza Trelińskiego (1992). W 1993 roku była Matką artysty w autorskim widowisku Stasysa Eidrigeviciusa Biały jeleń i Niebiańską Damą w przedstawieniu Upadłe anioły wg scenariusza i w reżyserii Michaela Hacketta. W tym samym roku stworzyła postać Magdaleny w Ofiarach obowiązku Eugene'a Ionesco w reżyserii Ewy Bułhak. Tym razem

"(...) dała popis swoich komediowych możliwości, ukazując się widzom w coraz to nowych wcieleniach bezwzględnej kokietki. Nieco tandetnej i pretensjonalnej w zachowaniu" - pisała Aleksandra Rembowska. - "Stworzyła groteskowy portret ograniczonej kury domowej w papilotach i w szlafroku" ("Teatr" 1994, nr 3).

Była Królową Maab w Samoobronie Helmuta Kajzara w reżyserii Marcina Jarnuszkiewcza (1997). Wystąpiła też w przedstawieniu Bam wg Daniła Charmsa w reżyserii Oskarasa Koršunovasa (1998).

W 1997 roku Jun, razem z reżyserką Ewą Bułhak przedstawiła w Teatrze Rozrywki w Chorzowie przedstawienie Yourcenar wg Pamiętników Hadriana oraz fragmentów wywiadów z pisarką. Jun zagrała dwie role Yourcenar i rzymskiego cesarza, Hadriana.

"Przedstawienie (...) daje jej kolejną szansę pokazania tego, czym jest tekst i ile prawd można przekazać, w ciągu godziny, uważnemu słuchaczowi (...)" - pisała Henryka Wach-Malicka. - "Jej Hadrian ma w sobie potężną wolę władzy, (...) ale ma także niebywałą delikatność uczuć, gdy mówi o swojej miłości do Antinousa. Te partie spektaklu, gdy opowiada o rozpaczy po śmierci młodzieńca, należą do najpiękniejszych. Postać Marguerite wyposaża aktorka natomiast w kobiece ciepło, a przede wszystkim w dystans, z jakim mówi ona o swoich dokonaniach i historii ludzkości" ("Dziennik Zachodni" 1997, nr 274).

W latach 90. artystka wielokrotnie też sama reżyserowała przedstawienia. Były to przeważnie kameralne wieczory poświęcone wielkiej poezji polskiej: Ballady i romanse Adama Mickiewicza (Teatr Współczesny w Szczecinie, 1995), Pan Tadeusz (Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu, 1998), Dziady. Część II (Teatr Współczesny w Szczecinie, 1999).

"Jej nieomylna szlachetna wymowa, intonacja, dziwny rodzaj splątania ciepła z arystokratyczną wyniosłością" - pisał o poetyckich przedstawieniach aktorki Piotr Gruszczyński. - "Przejrzystość mowy i słów tak wielka, że wiersze stawały jak spektakle przed oczami duszy. Nie wiem sam, czy chodzi tu o umiejętność mówienia wiersza, czy wrodzoną zdolność do tajemnej, osobistej melopei. Pewnie wszystko razem. Od pierwszego spotkania Jun ustanowiła dla mnie normę słowa w teatrze. I od pierwszego razu zaburzyła relację teatralne-prywatne. To było obcowanie z przedstawieniem i z osobą, mimo że nieznaną, od razu bliską" ("Tygodnik Powszechny" 2004, nr 39).

W następnych sezonach Jun przygotowała również m.in. Śluby panieńskie Aleksandra Fredry (Lubuski Teatr im. Leona Kruczkowskiego w Zielonej Górze, 2001, Teatr Nowy w Zabrzu, 2001) i Tristana i Izoldę wg Josepha Bediera (Teatr Współczesny w Szczecinie, 2003). Reżyserowała i grała w Teatrze Studio: Biesiadę u hrabiny Kotłubaj Witolda Gombrowicza (2004) i Filozofię po góralsku wg tekstów ks. Józefa Tischnera do scenariusza przygotowanego wspólnie z partnerującym jej na scenie Wiesławem Komasą (2005). W Studio przygotowała też poetycki wieczór Zachód słońca w Milanówku na motywach utworów Jarosława Marka Rymkiewicza (2006) oraz program Pastorałki polskie (2006).

Ostatnie, jak do tej pory, role teatralne aktorki to Wernyhora w Weselu Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Anny Augustynowicz (2007, Teatr Współczesny w Szczecinie) i Paramatka w Obrocku - inscenizacji Bartosza Zaczykiewicza na podstawie Matki Stanisława Ignacego Witkiewicza (2008, Teatr Studio w Warszawie). W okrojonym i skondensowanym przez reżysera tekście Witkacego Jun zagrała razem z Jarosławem Gajewskim.

"Duet Ireny Jun i Jarosława Gajewskiego absorbuje uwagę bez reszty" - pisał Janusz Majcherek. - "(...) w malarni Teatru Studio do dziś brzmi głos Ireny Jun mistrzowsko mówiący monologi Becketta w niezapomnianych przedstawieniach Antoniego Libery z lat 80. Także Gajewski grał beckettowskie role i myślę, że jego dar aktorstwa formalnego i wyśrubowana technika znakomicie się tam sprawdziły. Cóż się dziwić, że Jun z Gajewskim, mając Becketta, by tak rzec, i w głowie, i w ciele, nałożyli strukturę jego sztuk na tekst Witkacego. Ryzyko było duże, ale rezultat bardzo wart zachodu" ("Gazeta Wyborcza - Stołeczna" 2009, nr 26).

Irena Jun wystąpiła też w kilkunastu spektaklach Teatru Telewizji, była m.in. Iną w Światłach wieczoru Aleksieja Arbuzowa w reżyserii Jana Kulczyńskiego (1975) i Siostrą Klarą w Mateczce Władysława Terleckiego w reżyserii Stanisława Różewicza (1995). Zagrała także w spektaklu Cztery miniatury Antoniego Libery na podstawie twórczości Becketta przygotowanym na małym ekranie w 1988 roku. Można ją było zobaczyć również w epizodach i rolach drugoplanowych w kilku filmach fabularnych, z których ostatnim był Cwał Krzysztofa Zanussiego z 1995 roku.

Odznaczenia i nagrody:

• 1967 - Wyróżnienie za rolę w monodramie Sonata Księżycowa wg wierszy Yannisa Ritsosa i Giorgosa Seferisa na 2. Ogólnopolskim Przeglądzie Teatrów Małych Form w Szczecinie; Nagroda Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia za wykonanie Sonaty Księżycowej wg wierszy Yannisa Ritsosa i Giorgosa Seferisa na Wrocławskich Spotkaniach Teatrów Jednego Aktora;
• 1968 - Złota Odznaka Klubu Miłośników Teatru w Krakowie za upowszechnianie kultury; II nagroda za monodram Pastorałki polskie Jerzego Harasymowicza na Wrocławskich Spotkaniach Teatrów Jednego Aktora;
• 1969 - Srebrny Krzyż Zasługi; nagroda za monodram Śmierć Ofelii wg Stanisława Wyspiańskiego z Teatru Ludowego w Nowej Hucie na Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Jednego Aktora we Wrocławiu;
• 1970 - Zasłużony Działacz Kultury; Wielka Nagroda Publiczności za spektakl Pastorałki polskie Jerzego Harasymowicza na 5. Ogólnopolskim Przeglądzie Teatrów Małych Form w Szczecinie; Nagroda za monodram Czarownica musi przyjść na 5. Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Jednego Aktora we Wrocławiu;
• 1973 - Medal Komisji Edukacji Narodowej;
• 1975 - Odznaka Janka Krasickiego;
• 1979 - Odznaka Za Zasługi dla Kielecczyzny;
• 1986 - Nagroda Forum Robotniczego podczas Wrocławskich Spotkań Teatralnych Jednego Aktora;
• 1991 - Nagroda im. Lidii Zamkow i Leszka Herdegena oraz prywatna nagroda Grand Prix Geras za monodram wg Pana Tadeusza Adama Mickiewicza na 15. Wrocławskich Spotkaniach Teatrów Jednego Aktora;
• 1997 - Złota Maska za reżyserię Ballad i romansów Adama Mickiewicza w Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach;
• 2005 - Nagroda za rolę kobiecą w przedstawieniu Biesiada u hrabiny Kotłubaj Witolda Gombrowicza we własnej reżyserii w Teatrze Studio w Warszawie na 30. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych; Feliks Warszawski - nagroda za rolę w przedstawieniu Biesiada u hrabiny Kotłubaj Witolda Gombrowicza we własnej reżyserii w Teatrze Studio w Warszawie;
• 2006 - Nagroda za spektakl Filozofia po góralsku wg Tischnera w Teatrze Studio w Warszawie (wspólnie z Wiesławem Komasą) na Ogólnopolskim Festiwalu Komedii "Talia" w Tarnowie; Nagroda Przewodniczącego Rady Miejskiej Wrocławia oraz Nagroda im. Ireny Rzeszowskiej na 40. Międzynarodowych Spotkaniach Teatrów Jednego Aktora we Wrocławiu;
• 2008 - Złoty Medal Gloria Artis - Zasłużony Kulturze; Nagroda za rolę Wernyhory w przedstawieniu Wesele Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Anny Augustynowicz z Teatru Współczesnego w Szczecinie na 33. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych "Klasyka Polska".

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, czerwiec 2007; aktualizacja: listopad 2009.