Henryk Talar w scenie z przedstawienia "Kazimierz i Karolina" Ödöna von Horvátha w reżyserii Gábora Zsámbékiego (2010); fot. Robert Jaworski / Teatr Narodowy

Aktor teatralny i filmowy, reżyser, dyrektor teatrów. Urodził się 25 czerwca 1945 roku w Kozach. W 1969 roku ukończył Wydział Aktorski w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie.

Był członkiem zespołów Teatrów Dramatycznych w Szczecinie (1969-1970), kaliskiego Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego (1970-1973), Teatru Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie (1976-1982, 1985-1997) oraz stołecznego Teatru Studio (1982-1985). Od 2003 roku pracuje w Teatrze Narodowym. W latach 1994-1997 szefował Teatrowi im. Adama Mickiewicza w Częstochowie, a między 1997 a 1999 rokiem kierował Teatrem Polskim w Bielsku-Białej. Talar ma na koncie dziesiątki ról, w tym także w dubbingu i Teatrze Polskiego Radia, z którym współpracuje od 1975 roku. Ze sceną Teatru Telewizji związany jest od 1970 roku.

Po krótkim pobycie w szczecińskich Teatrach Dramatycznych Talar trafił na podejmującą ambitne artystyczne zadania scenę kaliskiego Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego prowadzoną przez Izabellę Cywińską. Grał tam duże role w ważnych przedstawieniach. Wcielił się w postać Konrada w skupionej na wydobyciu współczesnych kontekstów inscenizacji "Wyzwolenia" Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Macieja Prusa (1970), u którego zagrał także Czeladnika II w "Szewcach" Stanisława Ignacego Witkiewicza (1971) i tytułową rolę w "Eryku XIV" Augusta Strindberga (1972). Występował w przedstawieniach realizowanych przez Cywińską, miedzy innymi jako Prozorow w "Trzech siostrach" Antoniego Czechowa (1972) i Lefranc w "Ścisłym nadzorze" Jeana Geneta (1972). Był także Arielem w "Burzy" Williama Szekspira w inscenizacji Zofii Wierchowicz (1971) i Wacławem z Fredrowskiej komedii "Mąż i żona" przygotowanej przez Henryka Baranowskiego (1972).

Na deskach Teatru Ateneum grał początkowo w drugim planie. Jego wyraziste i skupione aktorstwo oraz umiejętność dogłębnego pokazania postaci w kilku gestach i słowach sprawiały, że doskonale sprawdzał się w epizodach. Z czasem na warszawskiej scenie im. Jaracza zaczął występować także w rolach pierwszoplanowych. Kreację stworzył w kameralnym przedstawieniu "Wyspa" Athola Fugarda, Johna Kani i Winstona Ntshony przygotowanym przez Macieja Domańskiego, gdzie grał Johna, jednego z więźniów obozu dla przeciwników apartheidu; partnerował mu Roman Wilhelmi (1979). Współpracował z Januszem Warmińskim, u którego wystąpił między innymi jako Nabielak w "Tryptyku listopadowym" według tekstów Stanisława Wyspiańskiego (1978), Grothe w "Po Hamlecie" Jerzego Żurka (1981) i Trofimow w "Wiśniowym sadzie" Antoniego Czechowa (1986). Z kolei Adam Hanuszkiewicz powierzył mu główną rolę w "Marii i Woyzecku" na motywach utworów Georga Büchnera (1985). Wkrótce, we Wrocławskim Teatrze Współczesnym im. Edmunda Wiercińskiego, zagrał Jana Piszczyka w "Zezowatym szczęściu" według Jerzego Stefana Stawińskiego w reżyserii Domańskiego (1987).

"W wielkiej literaturze jest możliwość wypowiadania się we własnym imieniu, ale bazą jest problem ogólnoludzki. Mały, większy, ale ogólnoludzki. Za tym tęsknię i tego mi coraz bardziej w dzisiejszym teatrze brakuje - mówił aktor i dodawał -  (…) Jestem aktorem, który uważa, że sens istnienia w tym zawodzie to musi być sens zmagania się z warstwą intelektualną, emocjonalną, duchową, a nie z możliwościami warsztatowymi." (za: http://www.teatry.art.pl/n/czytaj/26577)

Jak sam podkreślał szczególnie ważna jest dla niego twórczość Fiodora Dostojewskiego. W 1977 roku zagrał Piotra Wierchowieńskiego w "Biesach" w reżyserii Józefa Grudy (Teatr Polski w Poznaniu). W 2001 roku stworzył postać Porfirego w "Zbrodni i karze" w inscenizacji Bogdana Cioska (Teatr Rozrywki w Chorzowie); partnerował mu jako Raskolnikow Maciej Stuhr.

"Tym wciąż zmieniającym słowa, gesty i rytmy demonem jest Henryk Talar. Potwornie czysta rola - pisał po premierze Paweł Głowacki. - Talar to wielogłowy potwór, którego każda z głów ma wciąż tę samą twarz, te same lodowate oczy, ten sam gorzko-ironiczny uśmiech, jakby na amen przylutowany pod nosem." ("Dziennik Polski", 13 marca 2001).

W latach dziewięćdziesiątych wcielił się w postać Policjanta w przedstawieniu Izabelli Cywińskiej, która po raz pierwszy w Polsce pokazała głośną "Antygonę w Nowym Jorku" Janusza Głowackiego (1993, Teatr Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie) i grał z powodzeniem McMurphy'ego w "Locie nad kukułczym gniazdem" Dale'a Wassermana w reżyserii Łukasza Wylężałka (1996, Teatr im. Adama Mickiewicza w Częstochowie), a także Wolanda i Piłata w inscenizacji "Mistrza i Małgorzaty" według Michaiła Bułhakowa w interpretacji Andrzeja Marii Marczewskiego (1998, Teatr Polski w Bielsku-Białej).

Aktorstwo Talara kojarzy się przede wszystkim z wydobywaniem ciemnych, niepokojących rysów ludzkiej natury. W Teatrze Telewizji stał się specjalistą od grania w policyjno-gangsterskich widowiskach, począwszy od przebojowego tryptyku "Selekcja" według Waldemara Łysiaka reżyserowanego przez Tadeusza Kijańskiego (1984-1985), w którym wcielił się w Vittorio Mattę, bossa włoskiej mafii w Stanach Zjednoczonych, poprzez "Modliszkę" Davida Williamsona w reżyserii Jerzego Domaradzkiego (1993) i telewizyjną adaptację klasycznego czarnego kryminału "Sokół maltański" Dashiella Hammetta w reżyserii Laco Adamika (1994).

Kilka razy powracał na ekran w mundurze niemieckiego oficera, między innymi jako Johan Heimann w serialu "Polskie drogi" Janusza Morgensterna (1976) i hauptsturmführer Knothe, dowódca Pawiaka w "Umarłem, aby żyć" Stanisława Jędryki (1984). Ma też w swoim dorobku główne role w takich sensacyjnych produkcjach jak w wojennej opowieści Juliana Dziedziny "Umarli rzucają cień"(1978), współczesnej przemytniczej historii "Prom do Szwecji" Włodzimierza Haupego (1979), czy w wojennym obrazie szpiegowskim "Kim jest ten człowiek" Ewy i Czesława Petelskich (1984). Wystąpił w filmach Andrzeja Żuławskiego ("Na srebrnym globie", 1987) i Janusza Kijowskiego ("Stan strachu",1989). Zagrał też inspektora policji w psychologicznym dramacie Feliksa Falka "Daleko od siebie"(1995), był prorokiem Eliaszem w "Historii o proroku Eliaszu z Wierszalina" w reżyserii Krzysztofa Wojciechowskiego (1997). W 2000 roku pojawił się jako Bolesław Bierut w obrazie Teresy Kotlarczyk "Prymas. Trzy lata z tysiąca".

W ostatniej dekadzie Talar związany jest z Teatrem Narodowym. Zagrał tutaj między innymi Pana Godzica w "Tartuffie albo szalbierzu" Moliera w inscenizacji Jacquesa Lassalle'a (2006) i Richarda Harkina w "Wędrowcu" Conora McPhersona w reżyserii Wojciecha Malajkata (2008).

"Richard - pisał Jacek Wakar - w świetnej interpretacji Talara, przeżarty smutkiem graniczącym z depresją, w nienaturalnie grubych okularach wygląda jak Ham z 'Końcówki'." ("Dziennik - Kultura", 28 marca 2008).

Jedna z ostatnich ról aktora na narodowej scenie to postać marionetkowego, cynicznego urzędnika Raucha w "Kazimierzu i Karolinie" Ödöna von Horvátha w reżyserii Gábora Zsámbékiego (2010).

Nagrody i odznaczenia:

• 1971 - nagroda Zarządu Głównego SPATiF-u za rolę Czeladnika II w "Szewcach" Stanisława Ignacego Witkiewicza w reżyserii Macieja Prusa w Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego w Kaliszu na 11. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1980 - nagroda aktorska za rolę Johna w "Wyspie" Athola Fugarda, Johna Kani i Winstona Ntshony w reżyserii Macieja Domańskiego z Teatru Ateneum im. Stefana Jaracza w Warszawie na Festiwalu de la Bâtie w Genewie;
• 1983 - nagroda za rolę w przedstawieniu "Łysa śpiewaczka" Eugène'a Ionesco w reżyserii Romualda Szejda w Teatrze Scena Prezentacje w Warszawie na 18. Ogólnopolskim Przeglądzie Teatrów Małych Form w Szczecinie;
• 1986 - nagroda prezesa komitetu do spraw Polskiego Radia i Telewizji Polskiej za wybitne kreacje aktorskie w Teatrze Telewizji; Złoty Ekran za role w widowiskach Teatru Telewizji - Vittorio Matty w "Selekcji" według Waldemara Łysiaka w reżyserii Tadeusza Kijańskiego i Stone'a w "Potrójnym nelsonie" Richarda Harrisa w reżyserii Stefana Szlachtycza;
• 1988 - Zasłużony Działacz Kultury;
• 1994 - Loża Liderów '94 - nagroda "Trybuny Śląskiej";
• 1997 - śląska Złota Maska - nagroda za reżyserię "Zemsty" Aleksandra Fredry i rolę McMurphy'ego w "Locie nad kukułczym gniazdem" Dale'a Wassermana w reżyserii Łukasza Wylężałka w Teatrze im. Adama Mickiewicza w Częstochowie;
• 2009 - Złoty Mikrofon - nagroda Polskiego Radia;
• 2010 - Srebrny Medal Gloria Artis - Zasłużony Kulturze;
• 2011 - Wielki Splendor - nagroda za wybitne osiągnięcia artystyczne w Teatrze Polskiego Radia.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, luty 2012

Opracował: JRK