Sztuki wizualne
Zofia Kulik
Sztuki wizualne
Rzeźbiarka, autorka akcji, performansów, fotografii, kolaży, obiektów, instalacji. Urodziła się 14 września 1947 roku we Wrocławiu, mieszka w Łomiankach koło Warszawy.
W latach 1965-1971 studiowała na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, w pracowni prof. Jerzego Jarnuszkiewicza. Na studiach uczęszczała także na zajęcia Oskara Hansena. W latach 1970-1987 działała wspólnie z Przemysławem Kwiekiem, tworząc duet KwieKulik. W 1996 roku otrzymała Paszport "Polityki".
Sztuka Zofii Kulik, jak i duetu KwieKulik, zwłaszcza u swego początku, pozostawała pod dużym wpływem teorii Formy Otwartej Oskara Hansena, artyści przez wiele lat posługiwali się stworzonymi przez Hansena terminami. Już w czasie studiów działania obojga przestały zmierzać w kierunku tworzenia skończonych, materialnych dzieł sztuki, a skupiały się na samym procesie. Szczególną rolę odgrywać zaczęła tym samym dokumentacja procesu oraz problem złożonej, wielopoziomowej relacji między dziełem, procesem twórczym i dokumentacją. Nieprzypadkowo, już jako KwieKulik, założyli w swojej pracowni na warszawskiej Pradze w 1973 roku Pracownię Działań, Dokumentacji i Upowszechniania (PDDiU), rodzaj prywatnej instytucji, którą Jerzy Truszkowski porównywał do Biura Poezji Andrzeja Partuma oraz nazwał "alternatywną, prywatną instytucją pozainstytucjonalną". W ciągu kilku dekad KwieKulik zgromadzili unikatowy, niezwykle obszerny zbiór dokumentacji polskiej neoawangardy, od lat osiemdziesiątych przechowywany w domu Zofii Kulik w Łomiankach. Od samego początku gromadzony materiał był udostępniany i prezentowany na pokazach (m.in. dla Josepha Beuysa). W latach siedemdziesiątych w pracowni-mieszkaniu KwieKulik odbywały się również wystawy. Dzisiaj zbiór służy jako niezastąpione źródło materiałów i informacji dla historyków sztuki, zwłaszcza zajmujących się sztuką neoawangardową lat siedemdziesiątych (np. Łukasz Ronduda).
Działając na styku prywatnego i publicznego w PDDiU, także w swych działaniach duet KwieKulik wielokrotnie wykraczał poza bezpieczne pole zarezerwowane sztuce. Już w 1970 roku, po dyplomie Przemysława Kwieka (1970), a przed dyplomem Zofii Kulik (1971), wspólnie z Janem Wojciechowskim i Bartkiem Zdrojewskim oraz kilkunastoletnią siostrą Kwieka - Urszulą Kwiek, wybrali się na dokumentowaną Wycieczkę po Warszawie, wchodząc w relacje z napotkanym otoczeniem, a także (niejako mimochodem) ujawniając jego opresyjny charakter - zwłaszcza w otoczeniu Pałacu Kultury i na placu Defilad, gdzie trafili po wizycie na cmentarzu oraz blokowisku (Bródno). Zofia Kulik zabrała ze sobą na Wycieczkę kawałek białego płótna - ekran, który rozkładała w odwiedzanych miejscach. Artystka mówiła w wywiadzie udzielonym przez KwieKulik Maryli Sitkowskiej:
Część z wykonanych wówczas zdjęć posłużyło Zofii Kulik do stworzenia pracy dyplomowej w pracowni prof. Jerzego Jarnuszkiewicza. Składała się nań m.in. projekcja około 500 slajdów rzutowanych na trzy ekrany (przestrzenny ekran Kulik wykorzystywała także we swych studenckich realizacjach z końca lat sześćdziesiątych). O powstawaniu tego zbioru fotografii mówiła w wywiadzie:
Na dyplom Kulik złożyło się także działanie na kopii posągu Mojżesza dłuta Michała Anioła, stojącej w holu budynku Akademii. Artystka wykonała kopię rzeźby z usztywnionych, kolorowych szmat, kończąc tym samym długi proces dokumentowanego działania na posągu.
Istotną cechą twórczości duetu KwieKulik (oraz indywidualnej twórczości Zofii Kulik) było wykorzystywanie w swych działaniach dokumentacji i motywów z działań wcześniejszych, tym samym dokonując ich reinterpretacji. Tak też działanie na posągu Mojżesza stało się fragmentem filmu Forma Otwarta (1971), który był wynikiem współpracy Kwieka, Kulik, Jana Wojciechowskiego i Bartłomieja Zdrojewskiego. Zostały w nim rozwinięte znane z pracowni Hansena oraz częściowo podejmowane w czasie Wycieczki gry wizualne (nazywane też "działaniami naprzemiennymi"). Zdjęcia do Formy Otwartej powstawały przez siedem dni (tyle czasu artyści mogli dysponować profesjonalną kamerą). Działania odbywały się w różnych, zaaranżowanych sytuacjach, m.in. na stole z żywnością, w studiu telewizyjnym, w pracowni Hansena, na twarzy aktorki, w plenerze. Podobny charakter miało także realizowane później Działanie na przezroczach.
Zagadnienia podejmowane w filmie Forma Otwarta w warunkach niemal laboratoryjnych, w szerszym kontekście rzeczywistości KwieKulik podejmowali w działaniach nazywanych przez siebie Sztuką Pasożytniczną oraz Sztuką Komentarza. Pierwszy z terminów powstał przy okazji udziału duetu w Zjeździe Marzycieli, zorganizowanym przez Galerię El w Elblągu w 1971 roku. Wówczas działanie KwieKulik sprowadziło się do interwencji (dokumentowanej fotograficznie) na pracach innych artystów. Z kolei przytaczanym przez artystów przykładem Sztuki Komentarza było ich działanie na obrazie Edwarda Dwurnika, wystawionym w PDDiU w 1975 roku. Bez wiedzy malarza KwieKulik uzupełnili eksponowane płótno własnym blejtramem z tekstem opisującym ich problemy z wymianą butelki po oleju w sklepie nieopodal (tekst o butelce został zatytułowany Sztuka z Nerwów). Komentarz do pracy innego artysty stał się wówczas zarazem komentarzem do otaczającej rzeczywistości i trudów życia w centralnie zarządzanym państwie. Otoczenie mieszkania-pracowni na ulicy Targowej opisywało z kolei Koło KwieKulik (1976) - wizualny i tekstowy opis najbliższego sąsiedztwa PDDiU.
Podobnie interpretować można szereg innych działań duetu, przeprowadzanych między innymi przy okazji wykonywania chałtur, prac zarobkowych na zlecenie Pracowni Sztuk Plastycznych, monopolistycznego przedsiębiorstwa odpowiadającego za wizualną propagandę i kulturę plastyczną PRL-u. Jedno z takich działań opisywała Zofia Kulik w cytowanym już wywiadzie-rzece:
Działania na płycie złożyły się na księgę "Płyta". Kucie i Działanie. Zarabienie i Tworzenie. Wilk syty i owca cała. (Lista wszystkich chałtur wykonywanych przez KwieKulik znalazła się natomiast w portfolio artystów - głównym elemencie pracy pomniKULTUchałtuRY z 1979 roku.) Opublikowanie jednego zdjęcia z dokumentacji tych działań (z odręcznym komentarzem artystów: "Ptak z gipsu do brązu w Barakach Sztuk Plastycznych") oraz pracy Człowiek-Kutas (1974) w katalogu wystawy w Malmö w 1975 roku spowodowało ostrą reakcję władz PRL i "zakaz reprezentowania sztuki polskiej poza granicami kraju", a w praktyce - odmowę przyznania paszportów. Relacja artystów z władzą komunistyczną była jednak bardziej skomplikowana - przez kilka lat oboje pozostawali kandydatami na członków PZPR (Zofia Kulik do 1981 roku, gdy złożyła legitymację kandydacką), dążąc od początku lat siedemdziesiątych do włączenia swej sztuki w proces naprawy państwa socjalistycznego (np. w synchronicznej, podwójnej projekcji Odmiany Czerwieni. Droga Edwarda Gierka, 1971) - to partia nie potrafiła zaakceptować ich jako swych członków.
Zakaz podróżowania wymusił na artystach działania z kręgu sztuki poczty (realizowane przez nich także przy okazji zaproszeń na wystawy w PDDiU). Nie mogąc skorzystać z zaproszenia do wzięcia udziału w festiwalu w holenderskim Arnhem, KwieKulik wysłali do pozostałych uczestników czyste kartki pocztowe ze swymi zdjęciami paszportowymi nalepionymi twarzą do papieru. Organizatorzy festiwalu przeprowadzili zaś performance duetu według przesłanej im instrukcji. W czasie potrzebnym na zagotowanie wody i jej ostygnięcie widzowie pisali pozdrowienia do KwieKulik na rozdanych im kartkach pocztowych.
Do najbardziej charakterystycznych działań KwieKulik należą Działania z Dobromierzem (1972-1974), seria czarno-białych fotografii oraz kolorowych slajdów, dokumentująca różne kombinacje umiejscawiania niemowlęcia - syna artystów, m.in. w kręgach cebuli czy widelców, w muszli klozetowej, zmierzająca do wyczerpania możliwości pozostających do ich dyspozycji, ale przede wszystkim ujawniająca te możliwości oraz funkcjonowanie sztuki z życiu codziennym. Rozwinięciem tych działań była wystawa rysunków Maksymiliana Dobromierza w PDDiU w 1977 roku - "Użycie swego dziecka w sztuce. Działania z Dobromierzem", w swej strukturze bliskie były też "Zbiorowi modeli przestrzennych usytuowania niewiadomej 'x'" (1974), niewiadoma "x" pojawiała się zresztą jako element, wobec którego sytuowany był Dobromierz. Podczas festiwalu "Body Performance" w lubelskiej galerii Labirynt w 1978 roku KwieKulik przeprowadzili Działania na głowę, serię performances, w których głowa stawała się elementem niosącym ciężar symboliczny - m.in. Kwiek umył twarz i nogi w misce, w której (przez wycięty otwór) wystawała głowa Kulik.
W 1987 roku Zofia Kulik postanowiła zakończyć współpracę artystyczną z Przemysławem Kwiekiem. Moment ten został uwieczniony w cytowanym powyżej wywiadzie Maryli Sitkowskiej, pod koniec którego artystka oświadczyła:
Na indywidualną twórczość Zofii Kulik, w której - używając terminologii Oskara Hansena - przeszła od formy otwartej do formy zamkniętej, składają się przede wszystkim fotograficzne, czarno-białe, często wielkoformatowe kolaże, budowane przez artystkę w technice wielokrotnego naświetlania. Zazwyczaj łączą się w cykle, np. Motyw ludzki (1990), Idiomy socwiecza (1990), Gotyk międzynarodowy (1987-1990), Motyw ludzki ii (1991), Motyw ludzki iii (1995), Ogrody (2004), Desenie (2007).
Ich struktura porównywana bywa do witraży lub orientalnych dywanów - budują je bowiem setki mniejszych fotografii, jednocześnie składając się na skomplikowaną ikonografię tych przedstawień. Najczęściej powtarzają się motywy draperii, grotów, ostrzy, imperialnej architektury, a nade wszystko - modela przyjmującego określone pozy. Przez kilka lat do fotografii Kulik pozował artysta Zbigniew Libera, który przed obiektywem artystki wykonał szeroki alfabet gestów. Unieruchomiony w swych pozach model tracił swe indywidualne cechy. Fotokolaże Kulik w większości odnoszą się bowiem do problemu władzy i dominacji systemu nad jednostką. Ich oddziaływanie opiera się zazwyczaj na kontraście pomiędzy dekoracyjnością wzorów, w które układają się poszczególne elementy, oraz drastycznością pojawiających się na nich motywów, czytelnych dopiero w zbliżeniu, gdy widz rezygnuje z oglądu całości na rzecz poszczególnych motywów ikonograficznych.
Czasami sama artystka opisuje swe prace w ikonograficznych przewodnikach. Tak stało się podczas prezentacji fotokolażu Wszystkie pociski są jednym pociskiem (1993) w polskim pawilonie podczas Biennale w Wenecji w 1997 roku. Artystka w wywiadzie określiła pracę jako
Wśród motywów, które złożyły się na Pociski... znalazły się m.in. kadry z materiału filmowego z egzekucji, pozy przyjmowane przez Liberę i zdjęcia pomników radzieckich. Doświadczenia tej głośnej pracy kontynuowała inna, wykonywana przez wiele lat kompozycja Od Syberii do Cyberii. Pokazywana po raz pierwszy w 1999 roku, miała długość ponad 8 metrów, ostatecznie przyjęła formę około dwudziestometrowej płaszczyzny. Złożona jest w całości z tysięcy fotografowanych przez Kulik kadrów telewizora, układających się w geometryczny ornament. Krytyczka Dorota Jarecka komentowała w 1999 roku:
Tytuł pracy wskazuje na dwa "wyobraźniowe bieguny" - Syberię (miejsce zsyłek) oraz Cyberię - pierwszą kawiarnię internetową, otwartą w Londynie (Cyberia Cafe). Pracę uzupełnia wizualno-tekstowa legenda w formie książki, pozwalająca na zidentyfikowanie niemal każdego użytego przez artystkę kadru. Wokół podobnej tematyki obracały się także tworzone na początku lat dziewięćdziesiątych gabloty, wypełniane fotografiami, elementami kultury wizualnej, przedmiotami znalezionymi, a także Kurhany sławy i niesławy (1993), podświetlane, zbudowane z pleksiglasu, geometryczne formy, będące syntezą różnych budowli o totalitarnym charakterze. Nawiązują one m.in. do Pałacu Kultury i Nauki czy moskiewskiego Mauzoleum Lenina.
Pisząc o pracach Kulik Ewa Mikina zauważa, że
Niektóre fotokolaże nasuwają interpretacje feministyczne, zwłaszcza autoportrety (np. Wspaniałość siebie, 1997) i przyciągają zainteresowanie badaczek feministycznych (m.in. Sarah Willson, Izabela Kowalczyk). Z tej perspektywy Lajer-Burcharth interpretowała prace Kulik jako "ironiczną rekonfigurację jej wcześniejszej pracy z Kwiekiem", jakkolwiek szersze wnioski w tej materii nasuwa samo porównanie pozycji postaci kobiecej (artystki) i męskiej (modela) w jej pracach.
W ostatnim czasie Zofia Kulik wykorzystuje zmultiplikowane, niewielkie fotografie modela i innych motywów (znanych z wcześniejszych prac) do tworzenia Deseni (2007), inspirowanych m.in. wzorami tkanin Williama Morrisa i arabską ornamentacją. Na podobnej zasadzie powstała Posadzka Holbeina (2006), element kompozycji Made in GDR, USSR, Czechoslovakia and Poland (2006). Jest to złożony ikonograficznie portret Zofii Kulik i jej wieloletniego partnera Przemysława Kwieka, oparty na słynnym obrazie Hansa Holbeina "Ambasadorowie", z atrybutami odnoszącymi się do ich działalności. Nieprzypadkowo prezentacja tej pracy w Galerii Le Guern w Warszawie połączona była z ekspozycją plansz przygotowanych przez Zofię Kulik na wystawę Interrupted Histories w Lublanie, zawierających wybrany materiał z archiwum PDDiU. Opieka nad spuścizną KwieKulik oraz archiwum PDDiU to kolejny rozdział aktywności Zofii Kulik. Przygotowywane przez nią pokazy i wystawy w dzisiejszym kontekście mają już inny charakter niż miały w latach siedemdziesiątych, stając się pracą na archiwum, procesie historyzacji i obrazie przeszłości.
Autor: Karol Sienkiewicz, czerwiec 2008
Fotografie oraz lista wystaw dzięki uprzejmości artystki.
Wybrane prezentacje KwieKulik (performance, projekcje, wystawy) do 1987
Indywidualne:
Grupowe:
Wystawy indywidualne Zofii Kulik od 1989 roku:
Wystawy zbiorowe Zofii Kulik od 1989 roku:
W latach 1965-1971 studiowała na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, w pracowni prof. Jerzego Jarnuszkiewicza. Na studiach uczęszczała także na zajęcia Oskara Hansena. W latach 1970-1987 działała wspólnie z Przemysławem Kwiekiem, tworząc duet KwieKulik. W 1996 roku otrzymała Paszport "Polityki".
 Zofia Kulik Wspaniałość siebie (Matka, Córka, Partner) 2007, 250x180cm |  Zofia Kulik Wspaniałość siebie (Matka, Córka, Partner) (detal) |
Sztuka Zofii Kulik, jak i duetu KwieKulik, zwłaszcza u swego początku, pozostawała pod dużym wpływem teorii Formy Otwartej Oskara Hansena, artyści przez wiele lat posługiwali się stworzonymi przez Hansena terminami. Już w czasie studiów działania obojga przestały zmierzać w kierunku tworzenia skończonych, materialnych dzieł sztuki, a skupiały się na samym procesie. Szczególną rolę odgrywać zaczęła tym samym dokumentacja procesu oraz problem złożonej, wielopoziomowej relacji między dziełem, procesem twórczym i dokumentacją. Nieprzypadkowo, już jako KwieKulik, założyli w swojej pracowni na warszawskiej Pradze w 1973 roku Pracownię Działań, Dokumentacji i Upowszechniania (PDDiU), rodzaj prywatnej instytucji, którą Jerzy Truszkowski porównywał do Biura Poezji Andrzeja Partuma oraz nazwał "alternatywną, prywatną instytucją pozainstytucjonalną". W ciągu kilku dekad KwieKulik zgromadzili unikatowy, niezwykle obszerny zbiór dokumentacji polskiej neoawangardy, od lat osiemdziesiątych przechowywany w domu Zofii Kulik w Łomiankach. Od samego początku gromadzony materiał był udostępniany i prezentowany na pokazach (m.in. dla Josepha Beuysa). W latach siedemdziesiątych w pracowni-mieszkaniu KwieKulik odbywały się również wystawy. Dzisiaj zbiór służy jako niezastąpione źródło materiałów i informacji dla historyków sztuki, zwłaszcza zajmujących się sztuką neoawangardową lat siedemdziesiątych (np. Łukasz Ronduda).
 Zofia Kulik Ekran przestrzenny 1969-70 |  KwieKulik Wycieczka (akcja grupowa) 1970 |
Działając na styku prywatnego i publicznego w PDDiU, także w swych działaniach duet KwieKulik wielokrotnie wykraczał poza bezpieczne pole zarezerwowane sztuce. Już w 1970 roku, po dyplomie Przemysława Kwieka (1970), a przed dyplomem Zofii Kulik (1971), wspólnie z Janem Wojciechowskim i Bartkiem Zdrojewskim oraz kilkunastoletnią siostrą Kwieka - Urszulą Kwiek, wybrali się na dokumentowaną Wycieczkę po Warszawie, wchodząc w relacje z napotkanym otoczeniem, a także (niejako mimochodem) ujawniając jego opresyjny charakter - zwłaszcza w otoczeniu Pałacu Kultury i na placu Defilad, gdzie trafili po wizycie na cmentarzu oraz blokowisku (Bródno). Zofia Kulik zabrała ze sobą na Wycieczkę kawałek białego płótna - ekran, który rozkładała w odwiedzanych miejscach. Artystka mówiła w wywiadzie udzielonym przez KwieKulik Maryli Sitkowskiej:
"Miałam taką koncepcję, żeby ten ekran umieszczać w różnych sytuacjach realnych, ale przypadkowych, z góry nie zaplanowanych. To miało być takie neutralne pólko w otaczającej rzeczywistości, które potem chciałam zagospodarować w ten sposób, by na zdjęcie czy slajd z owym białym ekranem, na ten wewnętrzny ekran puszczać inny slajd czy film (...) Podczas 'Wycieczki' mój ekran zaczął być używany po prostu jak normalny obiekt: raz był to ekran zwinięty, raz rozwinięty, to znowu falował na wietrze itd."Wycieczkę dokumentują fotografie oraz film.
Owoce ziemi Dwurnika i Sztuka z nerwów KwieKulik, wystawa w PDDiU, 1975
Część z wykonanych wówczas zdjęć posłużyło Zofii Kulik do stworzenia pracy dyplomowej w pracowni prof. Jerzego Jarnuszkiewicza. Składała się nań m.in. projekcja około 500 slajdów rzutowanych na trzy ekrany (przestrzenny ekran Kulik wykorzystywała także we swych studenckich realizacjach z końca lat sześćdziesiątych). O powstawaniu tego zbioru fotografii mówiła w wywiadzie:
"cały czas dokumentowałam, w każdej sytuacji i przy każdej okazji tworzyłam taki wizualny pamiętnik. I z tego obrazowo-slajdowego materiału później ułożyłam projekcję slajdową".Grzegorz Kowalski opisywał stworzoną instalację:
"Jednoczesna projekcja dawała obraz trzech splecionych wątków. W wątku plastycznym: przekształcenia materiałowo-przestrzenne, w wątku życiowym: dzianie się w czasie i przestrzeni oraz wśród ludzi z najbliższego kręgu, w wątku zapisu: zabiegi dokonywane na przezroczach - medium przekazu".
Zofia Kulik, wykonywanie szmacianej kopii Mojżesza dłuta Michała Anioła - fragment projekcji, 1970-71
Istotną cechą twórczości duetu KwieKulik (oraz indywidualnej twórczości Zofii Kulik) było wykorzystywanie w swych działaniach dokumentacji i motywów z działań wcześniejszych, tym samym dokonując ich reinterpretacji. Tak też działanie na posągu Mojżesza stało się fragmentem filmu Forma Otwarta (1971), który był wynikiem współpracy Kwieka, Kulik, Jana Wojciechowskiego i Bartłomieja Zdrojewskiego. Zostały w nim rozwinięte znane z pracowni Hansena oraz częściowo podejmowane w czasie Wycieczki gry wizualne (nazywane też "działaniami naprzemiennymi"). Zdjęcia do Formy Otwartej powstawały przez siedem dni (tyle czasu artyści mogli dysponować profesjonalną kamerą). Działania odbywały się w różnych, zaaranżowanych sytuacjach, m.in. na stole z żywnością, w studiu telewizyjnym, w pracowni Hansena, na twarzy aktorki, w plenerze. Podobny charakter miało także realizowane później Działanie na przezroczach.
 KwieKulik Forma Otwarta (Hansen) 1971, ('praca z kamerą' - akcja grupowa) |  KwieKulik Forma Otwarta (Mojżesz) 1971, ('praca z kamerą' - akcja grupowa)(na zdj. Zofia Kulik i Paweł Kwiek) |
KwieKulik Forma Otwarta (Twarz) 1971 ('praca z kamerą - akcja grupowa') 1971
Zagadnienia podejmowane w filmie Forma Otwarta w warunkach niemal laboratoryjnych, w szerszym kontekście rzeczywistości KwieKulik podejmowali w działaniach nazywanych przez siebie Sztuką Pasożytniczną oraz Sztuką Komentarza. Pierwszy z terminów powstał przy okazji udziału duetu w Zjeździe Marzycieli, zorganizowanym przez Galerię El w Elblągu w 1971 roku. Wówczas działanie KwieKulik sprowadziło się do interwencji (dokumentowanej fotograficznie) na pracach innych artystów. Z kolei przytaczanym przez artystów przykładem Sztuki Komentarza było ich działanie na obrazie Edwarda Dwurnika, wystawionym w PDDiU w 1975 roku. Bez wiedzy malarza KwieKulik uzupełnili eksponowane płótno własnym blejtramem z tekstem opisującym ich problemy z wymianą butelki po oleju w sklepie nieopodal (tekst o butelce został zatytułowany Sztuka z Nerwów). Komentarz do pracy innego artysty stał się wówczas zarazem komentarzem do otaczającej rzeczywistości i trudów życia w centralnie zarządzanym państwie. Otoczenie mieszkania-pracowni na ulicy Targowej opisywało z kolei Koło KwieKulik (1976) - wizualny i tekstowy opis najbliższego sąsiedztwa PDDiU.
 KwieKulik z cyklu Sztuka Pasożytnicza (rzeźba Henryka Morela, butelki Pawła Fraislera), 1971, Galeria El |  KwieKulik Koło KwieKulik 1976 |
Podobnie interpretować można szereg innych działań duetu, przeprowadzanych między innymi przy okazji wykonywania chałtur, prac zarobkowych na zlecenie Pracowni Sztuk Plastycznych, monopolistycznego przedsiębiorstwa odpowiadającego za wizualną propagandę i kulturę plastyczną PRL-u. Jedno z takich działań opisywała Zofia Kulik w cytowanym już wywiadzie-rzece:
"Oprócz tego, że kuliśmy w płycie z piaskowca napis ku czci pomordowanych przez Niemców żołnierzy AK - na zlecenie, za pieniądze, była to tzw. chałtura w PSP - jednocześnie robiliśmy tę naszą sztukę nazywaną 'Działaniami'. Pierwszą literę, potem wyraz, potem coraz obszerniejsze, pojawiające się w trakcie kucia fragmenty tekstu zestawialiśmy z najróżniejszymi elementami, a również z własnym tekstem wypisywanym na paskach papieru."
 KwieKulik Człowiek-kutas (z cyklu 'Sztuka Komentarza') 1975 |  KwieKulik Ptak z gipsu do brązu (z cyklu 'Sztuka Komentarza') 1975 |
Działania na płycie złożyły się na księgę "Płyta". Kucie i Działanie. Zarabienie i Tworzenie. Wilk syty i owca cała. (Lista wszystkich chałtur wykonywanych przez KwieKulik znalazła się natomiast w portfolio artystów - głównym elemencie pracy pomniKULTUchałtuRY z 1979 roku.) Opublikowanie jednego zdjęcia z dokumentacji tych działań (z odręcznym komentarzem artystów: "Ptak z gipsu do brązu w Barakach Sztuk Plastycznych") oraz pracy Człowiek-Kutas (1974) w katalogu wystawy w Malmö w 1975 roku spowodowało ostrą reakcję władz PRL i "zakaz reprezentowania sztuki polskiej poza granicami kraju", a w praktyce - odmowę przyznania paszportów. Relacja artystów z władzą komunistyczną była jednak bardziej skomplikowana - przez kilka lat oboje pozostawali kandydatami na członków PZPR (Zofia Kulik do 1981 roku, gdy złożyła legitymację kandydacką), dążąc od początku lat siedemdziesiątych do włączenia swej sztuki w proces naprawy państwa socjalistycznego (np. w synchronicznej, podwójnej projekcji Odmiany Czerwieni. Droga Edwarda Gierka, 1971) - to partia nie potrafiła zaakceptować ich jako swych członków.
"Nieznośna była sytuacja pewnej niemocy, społecznej wegetacji. Jedyną legalną ścieżką aktywności prywatnej wydawała się partia" - mówiła Zofia Kulik w wywiadzie udzielonym Joannie Turowicz.
"Dlaczego ich w PZPR nie chcieli? - zastanawiał się po latach Jerzy Truszkowski - Można przypuszczać, że po prostu bano się ich, wiedząc, że mogą wykorzystywać w swojej sztuce techniki funkcjonowania tej organizacji."
KwieKulik Odmiany czerwieni i Droga Edwarda Gierka detal (projekcja na dwa ekrany) 1971
Zakaz podróżowania wymusił na artystach działania z kręgu sztuki poczty (realizowane przez nich także przy okazji zaproszeń na wystawy w PDDiU). Nie mogąc skorzystać z zaproszenia do wzięcia udziału w festiwalu w holenderskim Arnhem, KwieKulik wysłali do pozostałych uczestników czyste kartki pocztowe ze swymi zdjęciami paszportowymi nalepionymi twarzą do papieru. Organizatorzy festiwalu przeprowadzili zaś performance duetu według przesłanej im instrukcji. W czasie potrzebnym na zagotowanie wody i jej ostygnięcie widzowie pisali pozdrowienia do KwieKulik na rozdanych im kartkach pocztowych.
Do najbardziej charakterystycznych działań KwieKulik należą Działania z Dobromierzem (1972-1974), seria czarno-białych fotografii oraz kolorowych slajdów, dokumentująca różne kombinacje umiejscawiania niemowlęcia - syna artystów, m.in. w kręgach cebuli czy widelców, w muszli klozetowej, zmierzająca do wyczerpania możliwości pozostających do ich dyspozycji, ale przede wszystkim ujawniająca te możliwości oraz funkcjonowanie sztuki z życiu codziennym. Rozwinięciem tych działań była wystawa rysunków Maksymiliana Dobromierza w PDDiU w 1977 roku - "Użycie swego dziecka w sztuce. Działania z Dobromierzem", w swej strukturze bliskie były też "Zbiorowi modeli przestrzennych usytuowania niewiadomej 'x'" (1974), niewiadoma "x" pojawiała się zresztą jako element, wobec którego sytuowany był Dobromierz. Podczas festiwalu "Body Performance" w lubelskiej galerii Labirynt w 1978 roku KwieKulik przeprowadzili Działania na głowę, serię performances, w których głowa stawała się elementem niosącym ciężar symboliczny - m.in. Kwiek umył twarz i nogi w misce, w której (przez wycięty otwór) wystawała głowa Kulik.
 KwieKulik Działania z Dobromierzem detal 227, 1972-74 |  KwieKulik Działania na głowę (trzy odsłony); 'Body, Performance' Galeria Labirynt, Lublin 1978 |
W 1987 roku Zofia Kulik postanowiła zakończyć współpracę artystyczną z Przemysławem Kwiekiem. Moment ten został uwieczniony w cytowanym powyżej wywiadzie Maryli Sitkowskiej, pod koniec którego artystka oświadczyła:
"Przez około 17 lat pracowałam w duecie. Uczestniczyłam w realizowaniu wspólnych celów. Po wielu próbach przestałam wierzyć, że można je realizować i w bezkonfliktową pracę zespołową. I zajęłam się po prostu sobą. Poszukuję teraz czegoś innego, nie partnerstwa we wspólnych inicjatywach. Interesują mnie ci, u których wyczuwam dużą akumulację napięć psychicznych, jakieś ich skazy osobowościowe, ci, którzy próbują robić pewne konieczne 'skróty', aby się wypowiedzieć. Poszukuję też szerszych wątków kulturowych. Nie chcę ograniczać się do swojego jednostkowego kontekstu i uwarunkowań. Nie chcę być dłużej myszą doświadczalną, chciałabym być misjonarką."Od tego momentu Zofia Kulik dzieli swój czas między indywidualną twórczość (o zupełnie odmiennym charakterze) oraz upowszechnianie działań KwieKulik i opiekę nad archiwum PDDiU.
Zofia Kulik Motyw ludzki (dywan) 1989, 240x480cm
 Zofia Kulik Motyw ludzki (mandala) 1990, 50x50cm |  Zofia Kulik Gotyk Między-Narodowy (II) 1990, 242x152 cm |
Na indywidualną twórczość Zofii Kulik, w której - używając terminologii Oskara Hansena - przeszła od formy otwartej do formy zamkniętej, składają się przede wszystkim fotograficzne, czarno-białe, często wielkoformatowe kolaże, budowane przez artystkę w technice wielokrotnego naświetlania. Zazwyczaj łączą się w cykle, np. Motyw ludzki (1990), Idiomy socwiecza (1990), Gotyk międzynarodowy (1987-1990), Motyw ludzki ii (1991), Motyw ludzki iii (1995), Ogrody (2004), Desenie (2007).
Zofia Kulik Budowniczy (medal) 1989, 50x32cm
Czasami sama artystka opisuje swe prace w ikonograficznych przewodnikach. Tak stało się podczas prezentacji fotokolażu Wszystkie pociski są jednym pociskiem (1993) w polskim pawilonie podczas Biennale w Wenecji w 1997 roku. Artystka w wywiadzie określiła pracę jako
"próbę analizy języka perswazji i propagandy; próbę odpowiedzi na pytanie, jakim językiem budowane są relacje między jednostką a władzą, jak używane są do tego media".
Zofia Kulik Wszystkie pociski są jednym pociskiem 1993, 300x850cm
Wśród motywów, które złożyły się na Pociski... znalazły się m.in. kadry z materiału filmowego z egzekucji, pozy przyjmowane przez Liberę i zdjęcia pomników radzieckich. Doświadczenia tej głośnej pracy kontynuowała inna, wykonywana przez wiele lat kompozycja Od Syberii do Cyberii. Pokazywana po raz pierwszy w 1999 roku, miała długość ponad 8 metrów, ostatecznie przyjęła formę około dwudziestometrowej płaszczyzny. Złożona jest w całości z tysięcy fotografowanych przez Kulik kadrów telewizora, układających się w geometryczny ornament. Krytyczka Dorota Jarecka komentowała w 1999 roku:
"Na początku wieku wiedeński architekt Adolf Loos powiedział: 'Ornament to zbrodnia'. Po stu latach Zofia Kulik w swoich pracach wyraża inny pogląd - to zbrodnia układa się w ornament."
Zofia Kulik, z serii Kurhany (2), 1993
Pisząc o pracach Kulik Ewa Mikina zauważa, że
"Nadorganizacja systemu umyka rozpoznaniu: ukryta wśród płynących, a przecież powtarzalnych klisz obrazowych i językowych organizuje codzienne obrządki doraźnego życia przyjemnego. Kulik rozpina swoje montaże między 'zorganizowaną' historycznie przeszłością i - jakże funkcjonalnie - 'zdezorganizowaną' (wbrew zabiegom funkcjonariuszy a dzięki zabiegom różnych ideologii) współczesnością".Z drugiej strony prace Kulik interpretowane są także jako ujawniające
"masochizm jako centrum psycho-kulturowego mechanizmu kształtowania podmiotowości w krajach Europy Wschodniej, perwersyjną przyjemność z podporządkowania się systemowi władzy, bycia ofiarą", jak w psychoanalitycznej interpretacji Ewy Lajer-Burcharth (za Piotrem Piotrowskim).
Zofia Kulik Od Syberii do Cyberii 1998-2004, 240x2100cm
Niektóre fotokolaże nasuwają interpretacje feministyczne, zwłaszcza autoportrety (np. Wspaniałość siebie, 1997) i przyciągają zainteresowanie badaczek feministycznych (m.in. Sarah Willson, Izabela Kowalczyk). Z tej perspektywy Lajer-Burcharth interpretowała prace Kulik jako "ironiczną rekonfigurację jej wcześniejszej pracy z Kwiekiem", jakkolwiek szersze wnioski w tej materii nasuwa samo porównanie pozycji postaci kobiecej (artystki) i męskiej (modela) w jej pracach.
 Zofia Kulik Deseń 1 (morris 15-7) 2007, 120x120cm |  Zofia Kulik Deseń 3 (batik-dom 20-1) 2007, 120x120cm |  Zofia Kulik Deseń 4 (chinese 08-5) 2007, 120x120cm |
W ostatnim czasie Zofia Kulik wykorzystuje zmultiplikowane, niewielkie fotografie modela i innych motywów (znanych z wcześniejszych prac) do tworzenia Deseni (2007), inspirowanych m.in. wzorami tkanin Williama Morrisa i arabską ornamentacją. Na podobnej zasadzie powstała Posadzka Holbeina (2006), element kompozycji Made in GDR, USSR, Czechoslovakia and Poland (2006). Jest to złożony ikonograficznie portret Zofii Kulik i jej wieloletniego partnera Przemysława Kwieka, oparty na słynnym obrazie Hansa Holbeina "Ambasadorowie", z atrybutami odnoszącymi się do ich działalności. Nieprzypadkowo prezentacja tej pracy w Galerii Le Guern w Warszawie połączona była z ekspozycją plansz przygotowanych przez Zofię Kulik na wystawę Interrupted Histories w Lublanie, zawierających wybrany materiał z archiwum PDDiU. Opieka nad spuścizną KwieKulik oraz archiwum PDDiU to kolejny rozdział aktywności Zofii Kulik. Przygotowywane przez nią pokazy i wystawy w dzisiejszym kontekście mają już inny charakter niż miały w latach siedemdziesiątych, stając się pracą na archiwum, procesie historyzacji i obrazie przeszłości.
Autor: Karol Sienkiewicz, czerwiec 2008
Fotografie oraz lista wystaw dzięki uprzejmości artystki.
Wybrane prezentacje KwieKulik (performance, projekcje, wystawy) do 1987
Zofia Kulik z serii Ogród (Libera i kwiaty - 4) 2004, 120x100cm
- **o** 1971 - Galeria Współczesna, Warsaw
**o** 1978 - Galeria Labirynt, Lublin
**o** 1981 - Free International University, Düsseldorf
**o** 1983 - Moltkerei Werkstatt, Kolonia; Galeria BWA, Lublin
**o** 1986 - Dziekanka, Warszawa (także 1984,1985)
**o** 1987 - Franklin Furnance, New York
Grupowe:
- **o** 1971 - "Zjazd Marzycieli", Galeria El, Elblag
**o** 1973 - "Kino-Laboratorium", Galeria El, Elblag
**o** 1974 - "Nowa Generacja", Muzeum Narodowe, Wrocław
**o** 1975 - "7 Young Poles", Malmö Konsthall, Malmö
**o** 1977 - "Projects, Poerformances - Czekoslovakia, Poland", Knox Gallery, Buffalo
**o** 1978 - "Body, Performance", Galeria Labirynt, Lublin
**o** 1979 - "Works and Words", De Appel, Amsterdam
**o** 1985 - "Contemporary Art from Poland", Walter Phillips Gallery, Banff
Wystawy indywidualne Zofii Kulik od 1989 roku:
- **o** 1989 - 'Wizualne Idiomy Soc-Wiecza", Mała Galeria ZPAF, Warszawa
**o** 1990
- "Motyw ludzki", Galeria Grodzka BWA, Lublin
- "Idioms of The Soc-ages", Postmasters Gallery, New York
- "Gotyk Między-Narodowy", CSW, Zamek Ujazdowski, Warszawa
**o** 1991 - "Motyw Ludzki II", Galeria Wyspa, Gdańsk
**o** 1992 - "Portrety Trzech", Galeria FF, Łódź
**o** 1993
- "Symbolische Waffen", Kunst und Raum, Wiedeń
- "Wszystkie Pociski Są Jednym Pociskiem", Państwowa Galeria Sztuki, Sopot
- "Broń Symboliczna", Zachęta, Warszawa
**o** 1994 - "Broń Symboliczna III", Galeria u Jezuitów, Poznań
**o** 1995
- "The Human Motif III", Duncan of Jordanstone College, Dundee, Szkocja
- "Still Man", Lombard-Freid Fine Arts, Nowy York
**o** 1995/6 - "The Human Motif III", ZONE Gallery, Newcastle upon Tyne, Street Level Gallery, Glasgow Watershed Media Centra, Bristol
**o** 1997 - "Symbolic Weapon IV", Polski Pawilon, 47. Biennale, Wenecja
**o** 1998 - "The Human Motif IV", National Gallery, Praga
**o** 1999 - "Od Syberii do Cyberii", Muzeum Narodowe, Poznań
**o** 2004
- "Od Syberii do Cyberii 1998 - 2004", Zachęta, Warszawa, Bunkier Sztuki, Kraków
- "Archiwum gestów (1987 - 1991)", Galeria Starmach, Kraków
- "Szkice gestów" (rysunki), Galeria Potocka, Kraków
- "Autoportrety i ogród", Galeria Le Guern, Warszawa
**o** 2005 - "Od Syberii do Cyberii i inne prace", Muzeum Bochum
**o** 2006 - "Made in DDR, CCCP, Czechoslovakia and Poland" - Galeria Le Guern, Warszawa;
**o** 2007
- "Desenie", Galeria Le Guern, Warszawa;- "Botschafter der Vergangenheit", Polnische Institut, Berlin;
**o** 2008 - "Wspaniałość siebie V", Zak i Branicka, Berlin.
Wystawy zbiorowe Zofii Kulik od 1989 roku:
- **o** 1989 - "Polak, Niemiec, Rosjanin", dawny Zakłady Norblina, Warszawa
**o** 1990 - "Bakunin in Dresden. Polnische Kunst Heute" Kunstpalast, Düsselsdorf; Kampagelfabrik, Hamburg
**o** 1991
- "Doppelte Identität", Landesmuseum, Wiesbaden
- "Artystki Polskie", Muzeum Narodowe, Warszawa
- "Nowe przestrzenie Fotografii", Muzeum Architektury, Wrocław
- "Voices of Freedom: Polish Women Artists and the Avant-Garde", The National Museum of Women In The Arts, Washington D.C.
**o** 1991-92 - "Wanderlieder", Stedelijk Museum, Amsterdam
**o** 1992
- "Frontiera", Bozen / Bolzano
- "Collective Memory", Rauma Biennale Balticum, Rauma
**o** 1992-93 - "Dark Decor" wystawa podróżująca zorganizowana przez ICI, USA Independent Curators Incorporated DePree Art Center, Hope Collage, Holland, MI, San Jose, CA; Florida Gulf Coast Art Center, Bellair, Fl; The Monmouth Museum, Lincroft, NJ; The Illingworth Kerr Gallery, Alberta College of Art, Calgary, Alberta
**o** 1993 - "Krieg", Neue Galerie am Landesmuseum Joanneum, Forum Stadtpark, Graz
**o** 1994
- "Another Continent", Tokyo Metropolitan Museum of Photography, Tokyo
- "Europa, Europa / Das Jahrhundert der Avantgarde in Mittel-und Osteuropa", Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland, Bonn
- "The Rift in the Room. Positions of Art since 1945 in Germany, Poland, Slovakia And Czechia" Martin-Gropius-Bau, Berlin
- "Natur im Stilleben natura morta?", Museum Bochum, Bochum
**o** 1995
- "95 Kwangju Biennale" (Korea)
- "Obsessions: From Wundercamer to Cyberspace", Enschede
- "Fotofeis '95. International Festival of Photography In Scotland", Edinburgh
**o** 1996
- "Pushing Image Paradigms", Portland Institute For Contemporary Art
- "Kobieta o Kobiecie", Galeria Bielska BWA, Bielsko-Biała
- "100 Photographs From the Collection", Stedelijk Museum, Amsterdam
**o** 1996-97
- "New Histories", The Institute of Contemporary Art, Boston
- "Horyzonty - 14 Polskich Współczesnych Artystów", Sonje Museum of Contemporary Art, Kyongju
**o** 1997 - "Sztuka z Polski 1945-1995", Mucsarnok Gallery, Budapeszt
**o** 1998 - "Body and the East. From the 1960s to the Present", Moderna Galerija, Ljubljana
**o** 1999 - "Poliptyk. VII Biennale: Wobec Wartości", Galeria Sztuki Współczesnej, Katowice
**o** 1999-2000 - "After The Wall", Moderna Museet, Sztokholm
**o** 1999 - "East Wing Collection 1999", Courtauld Institute of Art, Londyn
**o** 1999 - "50 Years of Central European Art 1949-1999", Museum Moderner Kunst, Wiedeń
**o** 2000
- "Generacje", Centralny Salon Wystawienniczy Maneż, Sankt Petersburg
- "L'Autre moitie de L'Europe' (Social Reality / Existaence / Politics)" Jeu de Paume, Paryż
- "Negocjatorzy sztuki", CSW Łaźnia, Gdańsk, Bunkier Sztuki, Kraków
- "Polonia" (KwieKulik), Galeria Sztuki Współczesnej Zacheta, Warszawa
- "2000+Arteast Collection", Moderna Galerija Ljubljana
- "Szare w kolorze 1956-1970", (KwieKulik) Galeria Sztuki Współczesnej Zachęta
**o** 2001 - "In Between: Art from Poland, 1945-2000", Exhibit Hall, Chicago
**o** 2002
- "Pejzaż semiotyczny", Charim Gallery, Wiedeń, Królikarnia, Warszawa
- "Mare Balticum", The Danish National Museum, Kopenhaga
- "Aktuelle Fotokunst aus Polen", Fotohof, Salzburg
**o** 2003
- "Dekada 1993-2003", CSW Warszawa, Muzeum Okręgowe, Bydgoszcz
- "Architecture of Gender", Sculpture Center, Long Island City
**o** 2004 - "Czasy skończone! - historii już nie ma", Hôtel des Arts, Tulon
**o** 2005
- "Warszawa - Moskwa", Galeria Zacheta, Warszawa
"Moskwa - Warszawa", Galeria Trietiakowska, Moskwa
**o** 2006 - "The interrupted Histories" - Moderna Galerja, Lubliana, Słowenia; |"Śniadanie w muzeum" - Muzeum Sztuki w Łodzi; "Gravity in Art" - De Appel Foundation, Amsterdam;
**o** 2007 - "Documenta XII" - Kassel, Niemcy;
**o** 2008
- "Revolution I love You", Contemporary Art Centre of Thessaloniki, Saloniki, Grecja;
- "Lichtspuren", Museum Bochum, Bochum, Niemcy.
 Zofia Kulik Z Archiwum KwieKulik 2006, panel 2, 140x100cm |  Zofia Kulik Z Archiwum KwieKulik 2006, panel 3, 140x100cm |
Zofia Kulik Z Archiwum KwieKulik (fragment) 2006, 140x940cm
Podobne
Sztuki wizualne Tadeusz Breyer
Rzeźbiarz, medalier. Urodził się w 1874 w Mielcu, zmarł w 1952 w Warszawie.
Sztuki wizualne Elżbieta Cieślar
Artystka sztuk wizualnych. Urodzona 3 grudnia 1934 w Warszawie, mieszka w St. Jeoire (Francja).
Zobacz także
Film "Toys"
Film dokumentalny w reżyserii Andrzeja Wolskiego z 2011 roku zrealizowany przez Instytut Adama Mickiewicza w Warszawie w cyklu "Przewodnik do Polaków"...
Film "Przewodnik do Polaków"
Pięć filmów dokumentalnych o polskim rocku, modzie, zabawkach, himalaizmie i seksie w czasach PRL-u tworzy "Przewodnik do Polaków"...
Najczęściej czytane
- Sztuki wizualne
Jan Matejko - Sztuki wizualne Malarstwo polskiego symbolizmu
- Sztuki wizualne Leon Wyczółkowski
- Teatr Stanisław Wyspiański
- Teatr Sławomir Mrożek