Architekt, fotograf, rysownik, twórca systemu linii rytmicznych. Urodził się 9 października 1883 roku w Warszawie, zmarł 7 lutego 1973 roku we Wrocławiu.

W 1897 roku przeniósł się wraz z rodziną do Rygi. Studiował na Wydziale Architektury Instytutu Politechnicznego w Rydze, gdzie w 1911 roku otrzymał dyplom inżyniera architekta. Odebrał także wykształcenie muzyczne, grał na skrzypcach. Dużo podróżował po Rosji prowadząc studia nad architekturą i budownictwem ludowym. Wkrótce po ogłoszeniu niepodległości Polski (1918) przeniósł się do Warszawy, gdzie z przerwami mieszkał do 1943 roku. Pracował jako architekt, zaczął też zbierać polskie pasy słuckie, w których interesowało go linearne zdobnictwo. W 1933 roku przeszedł na emeryturę i od tej pory podejmował tylko dorywcze prace zawodowe. W czasie II wojny światowej działał w ruchu oporu, a także wstąpił do Armii Krajowej. W 1944 po wkroczeniu Rosjan został aresztowany przez KGB i trafił do więzienia. W 1945 roku przeprowadził się wraz z rodziną do Wrocławia i powadził aktywne życie zawodowe aż do 1958 roku.

Prace Wacława Szpakowskiego znajdują się w zbiorach rodziny artysty oraz m.in. w Muzeum Architektury we Wrocławiu, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowym w Warszawie.

Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii - film wideo autorstwa Józefa Robakowskiego i Janusza Zagrodzkiego ujawniający związki linearnych zapisów Szpakowskiego z układami form ożywionej i nieożywionej materii. Kompozytor Zygmunt Bargielski zinterpretował do niego dźwiękowe partytury ośmiu rysunków Szpakowskiego.

Wacław Szpakowski zaliczany jest do pionierów polskiej awangardy artystycznej. Uprawiał twórczość "osobną" o cechach prekursorskich w kontekście sztuki o tendencjach abstrakcyjnych, a przede wszystkim konstruktywistycznych, które rozwinęły się w latach 20. XX wieku. Tworzył na uboczu, w całkowitej samotności, a jego dzieło zostało przywrócone polskiej sztuce dopiero po śmierci autora. Nie zabiegał o uznanie, nie uprawiał swojej twórczości dla zarobku, nigdy też nie uczestniczył w tzw. życiu artystycznym. Systematycznie i wytrwale prowadził swoją pionierską pracę rozpisaną na wiele lat, kontynuując ją niezależnie od okoliczności i dziejowych zawieruch.

Szpakowski wierzył w możliwość stworzenia spójnego, wizualnego systemu opisania rzeczywistości. Był zafascynowany rytmicznie powtarzalną strukturą przyrody, jej cyklicznością, a abstrakcyjny sposób myślenia skłaniał go do poszukiwania schematów linearnych w różnorodnych zjawiskach występujących w naturze, architekturze, sztuce, nauce. To stało się podstawą tworzonych przez niego systemów zapisów graficznych nieskończoności linii i tworzenia później układów linii rytmicznych. Określił własny język form i znaków, którymi w swoich rysunkach starał się odzwierciedlić cząstkową strukturę świata. Holenderski pisarz W. F. Hermans odkrył w jego dziele "pierwotną pasję badaczy nieskończoności, eksploratorów budowy świata".

Dopiero w latach 60. w środowisku awangardowych artystów wrocławskich pojawiło się zainteresowanie dziełem Wacława Szpakowskiego. Jego rysunkami interesowała się Galeria Mona Lisa i prowadzący ją krytyk Jerzy Ludwiński oraz skupieni wokół tego miejsca artyści: Jerzy Rosołowicz, Wanda Gołkowska, Jan Chwałczyk. Pierwszy tekst omawiający twórczość Szpakowskiego napisał Mariusz Hermansdorfer, a po raz pierwszy rysunki Wacława Szpakowskiego pokazano na wystawie Linie rytmiczne w 1978 roku w Muzeum Sztuki w Łodzi. Autorem odczytania i pełnego opracowania dzieła Szpakowskiego jest historyk sztuki Janusz Zagrodzki, który również od lat jest popularyzatorem twórczości tego artysty.

Szpakowski przez ponad pół wieku nikomu poza rodziną nie pokazywał swoich rysunków i dopiero pod koniec życia opisał je tekstem krytycznym zatytułowanym "Linie rytmiczne". W tekście opublikowanym w 1969 roku w "Odrze" Wacław Szpakowski tak pisał o swoich pracach:

"Rysunki tu przedstawione w ilości 120 tablic są zbiorem pomysłów autora, zmierzającego do uzyskania wizualnej harmonii jedynie przy pomocy najprostszych czynników, jakim jest element prostej linii. Pomysły te powstały w okresie ponad pół wieku (1900-1951) jako szkice podręczne, obecnie przedstawione w postaci wykreślonej ołówkiem na siatce linijnej o oczkach kwadratowych."

Już w wieku 17 lat Szpakowski zaczął kreślić układy linii rytmicznych, zainteresował się fotografią, a także rozpoczął naukę gry na skrzypcach (jego muzyczne zainteresowania odegrały istotną rolę w rozwinięciu struktur wizualnych). W ciągu kolejnych lat odbywał liczne podróże po Rosji, podczas których studiował drewniane budownictwo i dokumentował swoje spostrzeżenia w postaci notatek i zdjęć. Jego szkicowniki, które zapełniał przez lata, zawierały notatki z wielu dziedzin, takich jak przyrodoznawstwo, budownictwo, fotografia, wykresy matematyczne, zapisy nutowe, porównania rozwiązań architektonicznych ze strukturami istniejącymi w przyrodzie. A przede wszystkim były w nich szkice odręczne układów linii, które stanowiły geometryczny zapis fal, kształtu chmur, dymu, falujących łanów zbóż, pni drzew w lesie itp. Jak pisał sam Szpakowski

"Były to poniekąd próby doświadczalne z linią prostą, które odbywały się nie w laboratoriach naukowych, lecz przygodnie, w różnych miejscach i czasie, jako że w tym calu wystarczał kawałek papieru i ołówka."

A jego córka, Anna Szpakowska-Kujawska dopowiada:

"Linearną prawidłowość swoich światów, do której doszedł, chciał udowodnić matematyką i geometrią. Porządek świata, porządek przyrody, budowy liści, drzew, formy znajdowane w przyrodzie, instynktownie znajdowane u ludów prymitywnych w budownictwie, wzorach ludowych, to wszystko potwierdzało tę drogę. Teraz to były linie geometryczne."

W rysunkach Szpakowskiego istniała cały czas ta sama linia, tylko na moment urwana, aby znowu się pojawić w innym fragmencie rysunku. Jej bieg nigdy się nie kończył i ta ciągłość jest najważniejsza.

W 1912 roku, już w Warszawie, wykonuje Autoportret wielokrotny - sfotografował swoje odbicie w taflach dwóch luster jednocześnie, co dało iluzję oglądania tej samej postaci uchwyconej w jednym momencie z kilku różnych punktów widzenia. Autoportret Szpakowskiego, który odzwierciedla jego zainteresowania rytmem, jest wcześniejszy niż tego typu trickowe eksperymenty Witkacego i Duchampa i wpisuje się w prekursorskie poszukiwania fotografii analitycznej.

W latach 20. i 30. Szpakowski zaczął tworzyć ze szkiców pierwsze serie rysunków, które przerysowywał następnie na kalce technicznej (powstają serie AO, A, B, C, D, E, F i ich interpretacje dźwiękowe). Jak pisał Janusz Zagrodzki:

"Cechą wspólną wszystkich prac rysunkowych Wacława Szpakowskiego jest rytmiczna powtarzalność biegu linii, zależność nadająca wszystkim układom zbliżone właściwości. Nieprzerwalność linii, ich proste sekwencje i skłonność do powtórzeń tworzą układy ciągłe następstw czasowych o określonym porządku. Ciągłość, obok rytmiki, pełni tutaj rolę podstawową, obejmującą wszystkie przestrzenno-czasowe formy ruchu i organizacji biegu linii. Te specyficzne własności nadają rysunkom charakter struktur ponadczasowych."

Nie wiadomo czy Szpakowski, pracujący z dala od artystycznych środowisk, śledził narodziny analitycznych, racjonalnych tendencji konstruktywistycznych. Na pewno jednak wpisuje się swoimi strukturami liniowymi w te poszukiwania, które prowadził na swój bardzo oryginalny sposób. Jego dzieło nie powstawało na gruncie sztuki, gdyż autor nie starał się tworzyć estetycznych obrazów świata, ale zrodziło się z dociekliwej obserwacji natury i kultury.

Szpakowski dość szybko zauważył, że jego

"pomysły liniowe zbliżają się do twórczości muzycznej, a w szczególności do jej pewnego rodzaju - melodii, gdyż posiadają rytmikę".

Miał muzyczne wykształcenie i sam grał na skrzypcach, więc nie wahał się podejmowania eksperymentów, aby zapisywać w graficznej postaci różne dźwięki, np. drgania drutów telegraficznych w zmiennych warunkach atmosferycznych lub przekładać swoje rysunki na dźwięki. Powtarzające się układy linearne odpowiadały powtarzającym się rytmicznie dźwiękom i stanowiły zapis podobny do partytur muzycznych.

Linearne struktury Szpakowskiego rozwijały się od najprostszych układów po bardzo skomplikowane przypominające labirynty i wzory meandryczne. Autor wykreślał je tuszem lub ołówkiem na arkuszach o niewielkich wymiarach tworząc zmultiplikowane wzory. Na początku lat 50. opracował z nich album zawierający 96 rysunków. Uważny widz dostrzeże, że na każdym z nich linia rozpoczyna się zawsze w lewym i wychodzi w prawym rogu rysunku.

Wystawy:

• 1978 - Linie rytmiczne. Wacław Szpakowski 1883-1973, Muzeum Sztuki w Łodzi (wystawa indywidualna)
• 1979 - Linie rytmiczne. Wacław Szpakowski 1883-1973, Muzeum Architektury, Wrocław (wystawa indywidualna)
• 1983 - Présences Polonaises, Centre Georges Pompidou, Paryż
• 1989 - Konstruktivizmus Lengyelországban, Magyar Nemzeti Galériában, Budapeszt
• 1991 - Kolekcja sztuki XX wieku w Muzeum Sztuki w Łodzi, Galeria Zachęta, Warszawa
• 1992 - Muzeum Sztuki w Łodzi 1931-1992, Musée d'Art Contemporain, Lyon
• 1992 - Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii, Atelier 340, Bruksela (wystawa indywidualna)
• 1993 - Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii, Muzeum Narodowe, Warszawa (wystawa indywidualna)
• 1994 - Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii, BWA, Słupsk (wystawa indywidualna)
• 1994 - Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii, BWA, Wrocław (wystawa indywidualna)
• 1997 - Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii, Galeria Arsenał, Poznań (wystawa indywidualna)
• 1998 - Wacław Szpakowski (1883-1973): Nieskończoność linii, Galeria Stara, Lublin (wystawa indywidualna)

Autor: Ewa Gorządek, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, grudzień 2007.