Malarz i teoretyk sztuki; poeta i dramatopisarz; członek pierwszej polskiej grupy awangardowej lat 20. - Formiści; kolorysta. Urodzony w 1880 w Przyszowej k. Limanowej, zmarł w 1945 w Krakowie.

Na tej stronie zamieszczamy dwa teksty: sylwetkę artystyczną autorstwa Ireny Kossowskiej oraz literacką notę biograficzną - autorstwa Krystyny Dąbrowskiej.


Studia artystyczne odbył w latach 1902-1907 w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Józefa Unierzyskiego, Józefa Mehoffera i Leona Wyczółkowskiego. W okresie 1907-1909 przebywał w Paryżu, gdzie silnie oddziałała na niego sztuka Cézanne'a. Po powrocie do kraju pracował przez pewien czas jako gimnazjalny nauczyciel rysunku. W 1910 krakowskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych zorganizowało pierwszą indywidualną wystawę prac Czyżewskiego.

Lata 1910-1912 twórca spędził w Paryżu, gdzie przyswoił sobie zasady kubizmu. W okresie 1911-1913 brał udział w krakowskich wystawach "niezależnych" razem z Andrzejem i Zbigniewem Pronaszkami, Jackiem Mierzejewskim i Eugeniuszem Zakiem. Ekspozycje te manifestowały odcięcie się młodego pokolenia od kulturowej spuścizny Młodej Polski. Wczesna twórczość Czyżewskiego pozostawała w sferze oddziaływania francuskiego postimpresjonizmu, przede wszystkim malarstwa Cézanne'a (Madonna z Dzieciątkiem, 1909).

Po wybuchu I wojny światowej artysta wyjechał do Wiednia. W 1915 zmodyfikował w oryginalny sposób tradycyjną koncepcję obrazu jako dwuwymiarowego płótna, tworząc z drewna i dykty obrazy wielopłaszczyznowe. W 1917 wstąpił do grupy Ekspresjoniści Polscy (od 1919 Formiści) otwierającej dzieje polskiej awangardy. Uczestniczył we wszystkich wystawach formistów w Krakowie, Warszawie, Lwowie i Poznaniu. Wydawał zbiory wierszy i utwory dramatyczne, projektując ich szatę typograficzną ("Zielone Oko. Poezje formistyczne. Elektryczne wizje", 1920; "Noc-dzień", 1922; "Wąż, Orfeusz i Euridika", 1922; "Osieł i słońce w metamorfozie", 1922). Wspólnie z Leonem Chwistkiem i Karolem Winklerem redagował pismo "Formiści". Był współtwórcą krakowskich klubów futurystycznych Katarynka (1917) i Gałka Muszkatułowa (1918). W 1922, po rozwiązaniu grupy Formistów), wyjechał do Paryża, gdzie z przerwami przebywał do 1930 r. Prezentował swe prace na Salonach: Jesiennym (1926, 1928), Niezależnych (1923, 1924, 1925, 1926) i Tuileries (1926, 1929). W 1925 opublikował w Paryżu cykl poetycki Pastorałki zilustrowany drzeworytami Tadeusza Makowskiego, zaś w 1927 utwór Ropespierre - Rapsod - Od romantyzmu do cynizmu"Robespierre - Rapsod - Od romanyzmu do cynizmu".

W okresie tym wiele podróżował, zwiedzając południowe rejony Francji, Hiszpanię i Włochy. W 1927 przyłączył się do podsumowującej dokonania formistów ekspozycji urządzonej w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. Po powrocie do Polski zajmował się krytyką artystyczną i żywo uczestniczył w ruchu wystawienniczym. Swą twórczość prezentował na Salonach Instytutu Propagandy Sztuki; uczestniczył w ekspozycji L'Art Vivant en Europe w Brukseli (1931) i Międzynarodowej Wystawie Sztuka i Technika w Paryżu (1937). Swe obrazy pokazywał na wystawie grupy Nowa Generacja we Lwowie (1932) i Grupy Plastyków Nowoczesnych w Warszawie (1933). W 1934 wszedł w skład redakcji "Głosu Plastyków", czasopisma propagującego nurt kolorystyczny. W 1944 przeniósł się do Krakowa, gdzie mieszkał do śmierci.

Oryginalny wkład Czyżewskiego w awangardową sztukę lat 20. stanowiły wywodzące się z estetyki kubizmu obrazy wielopłaszczyznowe. Akcentowały one autonomię dzieła sztuki zbudowanego na sobie tylko właściwych prawach. Artysta ukazywał w nich wycinki fizykalnej rzeczywistości ujęte symultanicznie z różnych stron i odległości, tworząc ekspresyjne kompozycje przypominające refleks na płaszczyźnie pryzmatycznie ułożonych luster. Radykalnie uproszczone i zgeometryzowane kształty zestawiał niekiedy w zaskakujący sposób (Akt z kotem); te irrealne konfiguracje przedmiotów i postaci ewokowały bliską nadrealizmowi atmosferę dziwności, były przejawem poszukiwania tego co pierwotne, próbą penetracji sfery instynktów. Częstym tematem kompozycji są fragmentarycznie przedstawione instrumenty muzyczne i pięciolinie z nutami; muzyczne rytmy oddawał też powracający wielokrotnie w sztuce Czyżewskiego motyw tańca. Czerpiąc inspiracje z polskiego folkloru, artysta stosował prymitywizującą konwencję obrazowania - w płytkiej przestrzeni pejzaży spiętrzał uproszczone formy, postaciom nadawał liryczny wyraz. Rysy ich twarzy, wymowne oczy i kotary zdobiące kompozycje mają charakter cytatów zaczerpniętych z malarstwa na szkle. Obrazy wielopłaszczyznowe z lat 20. zyskały też kształt płytkich skrzynek wypełnionych reliefowymi formami, tekturowymi spiralami i skręconymi kawałkami blachy, z którymi Czyżewski zestawiał malarskie ornamenty i "naiwnie" ujęte, pełne ekspresji ludzkie sylwetki.

W latach 1924-1925 trawestacja motywów zaczerpniętych ze sztuki ludowej stała się w twórczości artysty kluczowym problemem. Czyżewski wykonywał wówczas dekoracyjnie zakomponowane portrety o sprymitywizowanej stylistyce. Pogodny wyraz tych wizerunków intensyfikowały ozdobne kwiaty, ptaki i motyle. Syntetycznie traktowane formy obiegał miękki, delikatny kontur. Powstawały w tym czasie również obrazy bezpośrednio nawiązujące do ludowych wzorów ikonograficznych - wyobrażenia Madonny i sceny Ukrzyżowania. Odwoływały się one również do konwencji obrazowania sztuki bizantyjskiej i włoskiego quattrocenta. W malarstwie z lat 1922-1930 znalazła wyraz fascynacja sztuką hiszpańską, szczególnie dramatycznymi obrazami El Greca. Silnych impulsów dostarczał Czyżewskiemu także hiszpański folklor. W obrazach artysty ujawniło się także zamiłowanie do pastiszu, parafrazy i groteski. Ciemna tonacja kolorystyczna - dotychczas dominująca - ustąpiła miejsca barwom jaskrawym i kontrastowym zderzeniom tonów.

Po powrocie do Polski w 1930 Czyżewski sprzymierzył się z kapistami, z którymi zetknął się w Paryżu już w 1925. Kluczowym motywem w jego malarstwie stały się teraz martwe natury. Zagęszczona materia malarska nabrała w nich migotliwości, nasyciła się światłem; formy określała kapryśna, falista linia. W kompozycjach z tego okresu widoczne są głęboko zasymilowane inspiracje sztuką Cézanne'a i francuskich fowistów. Płaskie, samodzielnie traktowane plamy barwne powiązane są wyrazistym konturem; realne przedmioty zostają przeobrażone w zwięzłe znaki, a rolę zasadniczą odgrywają ich wzajemne relacje rozgrywające się na płaszczyźnie obrazu. W portretach syntetycznie ujęte sylwetki modeli wtopione są w kolorystycznie rozwibrowane tło (Portret Magdaleny Potworowskiej, 1935). Dekoracyjnemu przetworzeniu w najmniejszym stopniu ulegają pejzaże zachowujące żywy związek z realnymi formami natury. Na przełomie lat 30. i 40. nastąpiło w malarstwie Czyżewskiego wyciszenie walorów, barwy stały się bardziej świetliste i opalizujące.

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, grudzień 2001.




Tytus Czyżewski - literacka nota biograficzna

Poeta, malarz, teoretyk sztuki, dramatopisarz. Urodził się pod Limanową w roku 1880, zmarł 6 maja 1945 w Krakowie.

Urodził się w majątku Berdychów pod Limanową. Studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W latach 1907-1909 oraz 1910-1912 przebywał w Paryżu, gdzie zafascynował się malarstwem Cézanne'a i kubizmem. W 1914 zamieszkał w Krakowie. W 1917 wstąpił do grupy Ekspresjoniści Polscy, która od 1919 roku przyjęła nazwę Formiści i odegrała pionierską rolę w dziejach polskiej awangardy. Z Leonem Chwistkiem i Karolem Winklerem redagował pismo "Formiści", w którym publikował artykuły i wiersze. Brał udział w pierwszych wystąpieniach polskich futurystów; był współautorem Jednodńuwki futurystuw (1921), a także współtwórcą krakowskich klubów futurystycznych "Katarynka" i "Gałka Muszkatołowa". W 1922 wyjechał do Paryża i pracował tam w Ambasadzie Polskiej. Dużo podróżował, zwiedzając Francję, Hiszpanię i Włochy. W 1930 zamieszkał w Warszawie. Od 1934 należał do redakcji "Głosu Plastyków". Podczas okupacji niemieckiej pracował nad tomem wierszy Antidotum, zniszczonym w czasie powstania warszawskiego. Po upadku powstania wyjechał do Krakowa i tam zmarł 6 maja 1945 roku.

W pierwszych tomikach wierszy (Zielone oko, Noc - dzień) Czyżewski łączył idee futuryzmu i dadaizmu, wyrażając fascynację naturą, biologicznymi instynktami i cywilizacją wielkomiejską. Z czasem w jego utworach coraz większego znaczenia nabierały nawiązania do polskiego i europejskiego folkloru. W 1925 poeta wydał w Paryżu Pastorałki, przetwarzające góralskie motywy kolędowe. Zainteresowanie ludowością kontynuował w ostatnim tomie, Lajkonik w chmurach. Poezja Czyżewskiego, podobnie jak malarstwo, wyrasta z inspiracji awangardowymi prądami w sztuce początków XX wieku. Jego twórczość literacka i plastyczna to bogata, konsekwentna całość.

Poezja:

• Zielone oko. Poezje formistyczne, elektryczne wizje. Przedmowa: Leon Chwistek, Jerzy Hulewicz. Ilustracje i okładka: rysunki Autora. Gebethner i Spółka, Kraków 1920.
• Noc - dzień. Mechaniczny instynkt elektryczny. Skład główny Gebethnera i Wolffa, Kraków 1922.
• Pastorałki. Drzeworyty: Tadeusz Makowski. Polskie Towarzystwo Przyjaciół Książki, Paryż 1925.
• Robespierre. Rapsod. Cinéma. Od romantyzmu do cynizmu. Druk: Leon Nowak. Paryż - Warszawa 1927.
• Lajkonik w chmurach. Poezje. Gebethner i Wolff, Warszawa 1936.
• Poezje wybrane. Wybór i opracowanie: Joanna Pollakówna. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1979.
• Poezje. Opracowanie i przedmowa: Krzysztof Karasek. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.
• Poezje i próby dramatyczne. Opracowanie i wstęp: Alicja Baluch. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław 1992. Biblioteka Narodowa: seria I, nr 273.

Wybrane opracowania:

• Leon Chwistek, "Tytus Czyżewski a kryzys formizmu", [w:] tegoż, Wielość rzeczywistości w sztuce i inne szkice literackie. Czytelnik, Warszawa 1960.
• Kazimierz Wyka, "Czyżewski - poeta"; " 'Pastorałki' Czyżewskiego", [w:] tegoż, Rzecz wyobraźni, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959.
• Jan Józef Lipski, "O poezji Tytusa Czyżewskiego". "Twórczość", 1960, nr 6.
• Joanna Pollakówna, "Spełnienia dwoiste. (Uwagi o twórczości Czyżewskiego)". "Poezja", 1969, nr 1.
• Janusz Kryszak, "Harfiarz uliczny", [w:] tegoż, Urojona perspektywa: szkice literackie. Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1981.
• Marta Wyka, "Dynamomaszyny i pastorałki", [w:] Poeci dwudziestolecia międzywojennego. Sylwetki. Pod redakcją Ireny Maciejewskiej. Wiedza Powszechna, Warszawa 1982. Tom 1.
• Bogdana Carpenter, "The Futurist Manifestoes. Tytus Czyżewski", [w:] tejże, The Poetic Avantgarde in Poland, 1918-1939. University of Washington Press, Seattle, London 1983.
• Alicja Baluch, "O formizmie w malarstwie i poezji Czyżewskiego". "Miesięcznik Literacki", 1985, nr 1.
• Agata Soczyńska, Tytus Czyżewski: malarz i poeta. Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2006.

Autor: Krystyna Dąbrowska, grudzień 2008. Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.