Sztuki wizualne

Tadeusz Brzozowski

Sztuki wizualne
Małgorzata Kitowska-Łysiak
Lombard
1965, olej
dzięki uprzejmości
Muzeum Okręgowemu w Bydgoszczy
Urodził się w 1918 we Lwowie, zmarł w 1987 w Rzymie.

Był jedną z najbarwniejszych osobowości w krakowskim środowisku artystycznym, z którym pozostawał w ścisłym kontakcie, ale poniekąd na prawach kota chodzącego własnymi drogami, przede wszystkim artystycznymi. W porównaniu z Tadeuszem Kantorem, który traktował swoją sztukę niezwykle poważnie, Brzozowski podchodził do własnych dokonań z dystansem. Niekiedy nawet bawił się nią, niejako ujmował w cudzysłów, traktował prześmiewczo własny dorobek i własną pozycję wybitnego, szacownego, podziwianego artysty. Na tę pozycję niewątpliwie jednak sobie zasłużył.

Studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych (ASP) rozpoczął w 1936 roku, w czasie okupacji kontynuował naukę w Kunstgewerbeschule (1940-42), następnie ponownie w ASP, gdzie w 1945 roku uzyskał absolutorium, a rok później dyplom. Był m.in. uczniem Ignacego Pieńkowskiego i Pawła Dadleza. Wkrótce potem sam został pedagogiem; pracował w tym charakterze kolejno: na Politechnice Krakowskiej (1945-54), w Liceum Plastycznym w Zakopanem (1954-69); poznańskiej PWSSP (1962-79) i krakowskiej ASP (1979-81). W roku 1954 zamieszkał w Zakopanem, utrzymywał jednak nadal bardzo ścisłe więzi z krakowskimi przyjaciółmi, skupionymi głównie wokół Tadeusza Kantora i jego teatru CRICOT 2.

Dusery 1969
olej, płótno 98x100 cm
w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu
fot. pracownia fotograficzna MNWr
Już w okresie okupacji Brzozowski ściśle współpracował z ówczesnym konspiracyjnym teatrem Kantora, gdzie bywał aktorem (grał m.in. w inscenizacjach Balladyny i Powrotu Odysa). Po 1945 roku związał się także z akademickim teatrem Rotunda (wraz z Kantorem i Romanem Artymowskim). Najżywsze, najbardziej bezpośrednie kontakty miał jednak z gronem artystów, którzy w pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny utworzyli w Krakowie Grupę Młodych Plastyków. W roku 1955 wraz z kilkoma członkami grupy wziął udział w zwiastującej "odwilż" wystawie "Dziewięciu" (obok Marii Jaremy, wspomnianego już Kantora, Jadwigi Maziarskiej, Kazimierza Mikulskiego, Jerzego Nowosielskiego, Erny Rosenstein, Jerzego Skarżyńskiego, Jonasza Sterna). Kiedy zaś w 1957 roku Grupa Młodych Plastyków. przeobraziła się w reaktywowaną wówczas Grupę Krakowską, Brzozowski został aktywnym członkiem tej ostatniej. Należał także do międzynarodowego ugrupowania Phases, skupiającego twórców zainteresowanych malarstwem inspirowanym surrealizmem oraz abstrakcją niegeometryczną (gorącą, liryczną).

Regent dynda 1981
tusz, karton; 73x51 cm
fot. dzięki uprzejmości Galerii aTAK
W dużej mierze te właśnie dwa zjawiska zdeterminowały charakter jego malarstwa. Wydaje się to tym bardziej zrozumiałe, że w krakowskim środowisku artystycznym dominowała postawa, która zakładała dystans do potocznej rzeczywistości. Znajdowała ona artystyczny wyraz w fascynacji surrealizmem, eksponowaniu metafory, czasami groteski. Sam Brzozowski początkowo malował kompozycje figuratywne z elementami ekspresyjnej deformacji postaci i przedmiotów (Wagon,1947; Kuchenka, 1950). Pokazując zwykłych ludzi w otoczeniu zgrzebnych przedmiotów, nadawał im rangę egzystencjalnych symboli, a pomieszanie osobistej nuty serdeczności i czułości z patosem tworzyło szczególny, intymny klimat tych przedstawień. Ich warstwa malarska zdradzała niepoślednią wrażliwość artysty na barwę (cecha ta doszła w pełni do głosu w nieco późniejszej twórczości abstrakcyjnej). Równolegle z tymi, na poły jeszcze narracyjnymi kompozycjami, powstawały obrazy umiejętnie wykorzystujące poetykę groteski, z charakterystycznymi dla niej zniekształceniami przedstawianego świata i gorzko-ironiczną aurą (Łazarz, 1947; Kostki, 1949), z czasem zastąpioną dramatycznym napięciem (Dół, 1955; Pręty, 1956). Stopniowo tendencja do odrealniania form pogłębiała się i sztuka Brzozowskiego zbliżyła się do abstrakcji (były to lata eksplozji sztuki informelu, która w Polsce przypadła na okres "odwilży", tj. po 1956). W warstwie formalnej malarstwa Brzozowskiego do głosu coraz dobitniej dochodziły - niemal na równi - postrzępiona plama intensywnej barwy i kanciasta, spazmatycznie załamująca się, linia (Fartuch, 1958). W malarstwie głównym środkiem "energetyzującym" stał się wtedy zdecydowany, dźwięczący kolor. Natomiast w rysunku, który Brzozowski uprawiał jako dyscyplinę autonomiczną, a nie służącą malarstwu, funkcję tę przejęła giętka, finezyjna, czasem kapryśna linia (zob. wirtuozerski cykl Balet, 1954-57). Kontynuując te poszukiwania w latach późniejszych, artysta stworzył szereg dzieł urzekających niemal alchemicznym znawstwem pigmentu (Lombard, 1965; Fiakier, 1973). Przyciągały one oko śmiałością kolorystyczną, wyszukaną materią, niejednokrotnie także silnie zaakcentowaną fakturą i zadziwiały wymyślnymi, archaizującymi tytułami o "galicyjskiej" proweniencji (Meszt, 1970; Papagaje i perokety, 1975). Prace te nierzadko zdumiewały siłą ekspresji, ponadto zaś nadal wyróżniały się odrębną stylistyką, która zapewniła malarzowi uznanie krytyki i publiczności. W ostatnich latach życia artysta powrócił do przedstawień figuratywnych, oszczędnych formalnie, subtelnych, kameralnych (zarówno w malarstwie, jak w rysunku podejmował m.in. motywy religijne: zob. Głowa Chrystusa, 1987).

Trop w trop 1981
tusz, karton; 51x73 cm
fot. dzięki uprzejmości Galerii aTAK
Brzozowski miał również na swoim koncie realizacje monumentalne. W latach 50. wraz z żoną, Barbarą Gawdzik-Brzozowską, wykonał polichromie w kościołach w Imielnie i Mogilanach. Zajmował się również scenografią, projektował gobeliny (m.in. dla bydgoskiej Filharmonii). Sztuka artysty dwukrotnie reprezentowała Polskę na Biennale w Sao Paulo (1959, 1975) i Biennale w Wenecji (1962). Omówiona została m.in. przez Marię Markiewicz w pracy "Tadeusz Brzozowski" (1987). Ponadto liczne informacje zawiera katalog retrospektywnej wystawy obrazów i rysunków artysty, przygotowanej przez warszawskie Muzeum Narodowe (1997).

Autor: Małgorzata Kitowska-Łysiak, Instytut Historii Sztuki Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Katedra Teorii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych, grudzień 2001.

Podobne

Sztuki wizualne Tadeusz Breyer

Rzeźbiarz, medalier. Urodził się w 1874 w Mielcu, zmarł w 1952 w Warszawie.

Sztuki wizualne Elżbieta Cieślar

Artystka sztuk wizualnych. Urodzona 3 grudnia 1934 w Warszawie, mieszka w St. Jeoire (Francja).

Zobacz także

Film "Toys"

Film dokumentalny w reżyserii Andrzeja Wolskiego z 2011 roku zrealizowany przez Instytut Adama Mickiewicza w Warszawie w cyklu "Przewodnik do Polaków"...

Film "Przewodnik do Polaków"

Pięć filmów dokumentalnych o polskim rocku, modzie, zabawkach, himalaizmie i seksie w czasach PRL-u tworzy "Przewodnik do Polaków"...

Odnośniki do innych działów bazy wiedzy

Najczęściej czytane