Polski malarz reprezentujący nurt młodopolskiego symbolizmu i umiarkowanego realizmu, urodził się w 1878 roku w Warszawie, zmarł w Sandomierzu w 1954 roku.

Edukację artystyczną rozpoczął od lekcji rysunku, jakich udzielał mu Wojciech Gerson. W latach 1896-1902 kontynuował naukę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych u Jacka Malczewskiego, Leona Wyczółkowskiego i Józefa Mehoffera. Nad artystycznym rozwojem Stanisława czuwał ponadto jego starszy brat, Józef Czajkowski, malarz, architekt, projektant wnętrz, zasłużony dla nobilitacji sztuk dekoracyjnych profesor warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych i współzałożyciel Spółdzielni Artystów "Ład". Swój warsztat malarski Stanisław doskonalił w 1898 roku w akademii monachijskiej pod kierunkiem L. Hertericha. Znakomitych mistrzów miał w paryskiej Académie Julian, gdzie w latach 1904-1906 uczęszczał do atelier J. P. Laurensa i B. Constanta. Po powrocie do Krakowa uzupełnił studia w macierzystej uczelni kształcąc się w pracowni Jana Stanisławskiego. W 1907 odbył studyjną podróż do Włoch, gdzie zwiedził m.in. Wenecję, Florencję, Padwę i Weronę. Motywów malarskich poszukiwał jednak głównie w ojczystym kraju, którego rozmaite regiony poznawał w czasie pieszych wędrówek. Okres I wojny światowej spędził w Holandii, gdzie malował pejzaże. Po powrocie do Polski kontynuował swe malarskie peregrynacje po kraju; w 1926 roku osiadł w Warszawie, lecz wiele czasu spędzał w Kazimierzu Dolnym i Sandomierzu, miasteczkach nasyconych historią, przyciągających urodą pejzaży, zabytkową architekturą i specyficznym folklorem. W latach 1927-1928 prowadził kurs pejzażu dla studentów warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych. W 1950 został mianowany profesorem malarstwa i rysunku tej uczelni. W 1949 uhonorowano Czajkowskiego orderem Odrodzenia Polski.

Na polskiej scenie artystycznej debiutował w 1902 roku prezentując swe prace w Krakowie w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych, a także w Warszawie, Lwowie, i Poznaniu. W 1903 wspólnie ze Stanisławem Kamockim, Stefanem Filipkiewiczem, Antonim Procajłowiczem i Henrykiem Szczyglińskim zorganizował w Krakowie pierwszą wystawę pejzażu. Jako członek elitarnego Stowarzyszenia Artystów Polskich "Sztuka", uczestniczył od 1908 roku w niemal wszystkich wystawach ugrupowania w kraju i za granicą. W Warszawie eksponował swe prace głównie w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych, a także w Salonie Czesława Garlińskiego i Instytucie Propagandy Sztuki. Przebywając w Holandii w okresie I wojny światowej urządził trzy monograficzne wystawy swego malarstwa, w Salonie Artystycznym w Rotterdamie (1917), Salonie Kleykampa w Hadze (1917) i Stedelijk Museum w Amsterdamie (1917). W 1930 odbyła się z indywidualna wystawa artysty w warszawskiej "Zachęcie"; w 1937 pokazał w tej galerii cykl Szlakiem Mickiewicza. Na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 został wyróżniony małym złotym medalem. Brał ponadto udział w organizowanych przez Towarzystwo Szerzenia Sztuki Polskiej wśród Obcych prezentacjach polskiej sztuki za granicą, m.in. w Paryżu (1921), Wenecji (1926, 1933), Helsinkach (1927), Sztokholmie (1927), Wiedniu (1928), Pittsburghu (1933), Moskwie (1933), Londynie (1934), Berlinie (1935), Monachium (1935), i Nowym Jorku (1939). W 1937 na paryskiej wystawie światowej Sztuka i Technika otrzymał Grand Prix za obraz Z dzieckiem do chrztu. Retrospektywna wystawa zorganizowana dla uczczenia 50-lecia pracy artystycznej Czajkowskiegp została zorganizowana w 1949 w warszawskiej siedzibie Stowarzyszenia Architektów Polskich.

We wczesnej fazie twórczości na postawę artystyczną Czajkowskiego najsilniej oddziałała symbolistyczna formuła malarstwa pejzażowego Stanisławskiego. Stanisławski postrzegał naturę jako rzeczywistość nasyconą duchowym pierwiastkiem; stąd stosowana przez mistrza syntetyzująca transformacja jej fenomenów na płótnie. Podobny sposób widzenia i pojmowania krajobrazu przejawił się w malowanych na deseczkach i tekturach obrazach Czajkowskiego (Samotna brzoza, ok. 1900; Sad we mgle, ok. 1903). Malarz przejął od Stanisławskiego szkicowy dukt pędzla nieomylnie oddający istotę wyobrażonych form natury; w licznych studiach nieba swobodną, syntetyczną plamą budował nawarstwienia chmur przytłaczających skrawek ziemi. Idąc śladami mistrza skupiał niekiedy uwagę na elementach roślinnego mikrokosmosu odzwierciedlających - w myśl panteistycznej filozofii - harmonię universum (Osty, ok. 1902; Słoneczniki, 1905; Dziewanna, ok. 1910). Podobnie jak wielu polskich symbolistów przełomu wieków sugestywnie wydobywał nostalgiczne tony i kreował melancholijną aurę w nokturnach (O zmroku, 1908; Księżyc, 1911). Doceniał też ekspresyjną moc czystego koloru i autonomiczny charakter plamy barwnej, którą w kompozycjach takich jak Modlnica pod Krakowem (1906) pozbawił dookreślających kształty konturów; wielobarwny tłum wieśniaków odtworzył tu zdecydowanymi pociągnięciami pędzla sugerującymi ludzkie sylwety. Podobnie jak wielu innych modernistów uległ fascynacji folklorem. Znamienne dla etosu Młodej Polski zauroczenie rodzimą wsią, jej obyczajem i rytuałem, znalazło przejaw w licznych kompozycjach Czajkowskiego (Baby bronowickie, 1902; Bronowiczanka, ok. 1902). Pożegnanie Panny Młodej z Matką. Bronowice (1902) to obraz będący reminiscencją słynnego bronowickiego wesela Lucjana Rydla; ujrzane tam sceny artysta odebrał i zapamiętał na poziomie potocznej obserwacji nie dorównującej napięciu poetyckiej wyobraźni w dramacie Wesele Stanisława Wyspiańskiego. Prócz aspektów etnograficzno-kostiumowych polska wieś przyciągała uwagę Czajkowskiego motywami z codziennego życia i pracy chłopów (Orka, 1900; Żniwa, 1903; Młocka w stodole, ok. 1903). Artysta nawiązywał niekiedy do symbolistycznej ikonografii Jacka Malczewskiego malując pastuszka w opiekuńczych objęciach Anioła Stróża o wielkich, dekoracyjnych skrzydłach (Na Anioł Pański). Zasadniczy trzon malarstwa Czajkowskiego stanowią jednak czyste pejzaże malowane w różnych regionach kraju, na Kielecczyźnie, Kurpiach, Mazurach, Śląsku, Podhalu i Pomorzu (Kapliczka w polu. Kieleckie, ok. 1900; Klasztor w górach, ok. 1906; Kościół w Rudawie, 1907; Chata pod Krakowem. Wola Radziszowska, 1908; Mogiły w Morawicy, 1909; Kapliczka na Podhalu zimą, ok. 1909; Aleja na Polesiu, 1910; Charta ukraińska, 1912; Jesień w Żmigrodzie, 1913; Jezioro Augustowskie, 1920; Wozy w Rabce, 1929; Kościółek w Mikuszowicach na Śląsku, 1933; Wiatraki na Kurpiach, 1930; Podlasie, 1930; Nad Niemnem, ok. 1933; Nad Świtezią, ok. 1934; Wawel, 1941; Góra Kalwaria nad Wisłą, 1943; Z ziemi Lubelskiej, 1947; Fara w Nowogródku - miejsce chrztu Mickiewicza, 1949). Wędrując z miejsca na miejsce w poszukiwaniu zróżnicowanych topograficznie motywów malarskich twórca realizował swe artystyczne credo:

"Pejzaż nasz jest piękny i ma rozmaite fizjonomie. [...] [Artysta] jest podobny pszczole: zbiera wrażenie piękna, o którym się tak rzadko w dzisiejszych czasach mówi. Również nie mówi się o moralności w sztuce, która nas artystów przede wszystkim powinna obowiązywać. Moralność artysty - to rzetelność w pracy: zgłębianie i synteza tematu oraz pogłębianie warsztatu malarskiego, unikanie schematu, blagi, powierzchowności i spłycania swojej pracy."

Teatr nieba, obłoki zawieszone nad polami, chmury ciążące nad znieruchomiałą taflą jeziora, mieniący się refleksami strumień rzeki, zwarta ściana lasu w oddali, pnie drzew i strome dachy drewnianych kościółków, po których ślizgają się plamy słońca przepuszczone przez korony drzew, przydrożne krzyże i pochylone pod brzemieniem czasu kapliczki, przycupnięte chałupy i opasłe stogi, to motywy wciąż powracające w rozmaitych wariantach w twórczości Czajkowskiego. A także samotne drzewa, a właściwie ich portrety, zindywidualizowane, niosące symboliczne treści dęby, sosny i brzozy, mówiące o przemijaniu ludzkiego życia i cyklicznym odradzaniu się Natury.

Malarstwo siedemnastowiecznych mistrzów holenderskich stało się punktem odniesienia i wzorem warsztatowej doskonałości dla Czajkowskiego w okresie pobytu w Holandii (1914-1917). Przedmiotem fascynacji artysty stała się wówczas zmienność nieba, przepływ chmur nad bezmiarem morza, żagle łopocące na wietrze, rozbijające się o brzeg fale morskie (Niebo, 1914; Kutry w Volendam, 1915; Kirkut w Monnikendam, 1916; Wiatak, 1916; Kutry w Scheveningen, 1917; Obłok i morze, 1917).

Nauczając malarstwa we wczesnych latach 1950. Czajkowski przekazywał uczniom swe widzenie i pojmowanie pejzażu jako upostaciowanie narodowej specyfiki i odrębości:

"Pejzaż jest duszą ziemi, na której człowiek się rodzi i umiera i którą poniekąd stwarza. [...] Trudno wyobrazić sobie nasze malarstwo bez Chełmońskiego, Malczewskiego, Stanisławskiego i Fałata, rosyjskie bez Lewitana, francuskie bez Corota i Milleta, a holenderskie bez Ruisdaela i Rembrandta. Twórcy ci dają wybitny charakter swojego pejzażu i w tym leży ich wielka siła, zasługa i piękno."

Artysta czuł się spadkobiercą tych polskich twórców, realistów i symbolistów, którzy ukazywali rodzime krajobrazy zanurzone w srebrzystym, rozproszonym świetle, malowali pejzaże o nostalgicznie rozciągniętych horyzontalych liniach i dużych płaszczyznach pól, nizinne i pagórkowate, skromne, niekiedy wręcz ubogie. Po Chełmońskim, Stanisławskim, Malczewskim i Fałacie odziedziczył przywiązanie do polskości przejawiającej się w specyficznej aurze krajobrazu; dzielił z nimi uczuciową więź z tym, co ojczyste, nasycone historią narodu, jego tradycją i obyczajowością.

Rozpoznawalną cechą malarstwa Czajkowskiego była gama chromatyczna, harmonijna, stonowana, oparta na subtelnych gradacjach brązów, szarości, błękitów, zieleni i żółcieni. W latach 1920. plama barwna w kompozycjach artysty nabrała dekoracyjnych walorów, uległa dalszej syntetyzacji i spłaszczeniu, niejednokrotnie zyskała miękki kontur. Zarówno przywiązanie do rodzimej tradycji artystycznej jak rzetelny warsztat malarski postawiły Czajkowskiego w okresie międzywojennym w szeregu neo-tradycjonalistów. W latach 1930. i 1940. faktura jego obrazów uległa zróżnicowaniu, nabrały wyrazistości impasty, formy stały się bardziej szkicowe i sumaryczne. Gama barw nasyciła się słońcem, paleta wzbogaciła o ostre róże i gorące żółcienie dopełnione tonami zieleni (Pasieka, ok. 1935; Góra Kalwaria nad Wisłą, 1943). Kwintesencją stosunku artysty do polskości była nie ustępująca latami fascynacja miasteczkami przyciągającymi nieodpartym urokiem prowincji, takimi jak Sandomierz i Kazimierz nad Wisłą. Prócz obrazów utrwalających widoki architektonicznych "pereł" z epoki renesansu, drewnianej zabudowy i malowniczych zakątków tych miast (Rynek w Kazimierzu, 1922; Domek szewca w Kazimierzu, 1923), Czajkowski malował chętnie miejscowe rytuały, świąteczne obrządki i codzienne obyczaje (Szabas w Sandomierzu, 1923; Szabasy i Trąbki w Kazimierzu, 1924). W okresie socrealizmu dostosował się do normatywnej estetyki przedstawiając sceny pracy (Żniwa, 1949; Praca przy odbudowie Kolumny Zygmunta, 1950). Akwarele, gwasz i rysunek litograficzny to techniki, do których niekiedy sięgał, by wzbogacić zakres stosowanych środków wyrazu.

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, kwiecień 2006.