Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem, ok. 1480, tempera na desce, drewno polichromowane, 280 x 220 cm, pierwotna lokalizacja: kościół św. Elżbiety we Wrocławiu, wł. Muzeum Narodowe w Warszawie, fot. MNW

Dzieło znajdujące się w zbiorach warszawskiego Muzeum Narodowego należy do najświetniejszych przykładów średniowiecznego retabulum z terytorium dzisiejszej Polski.

Jednym z najciekawszych fenomenów artystycznych średniowiecza była nastawa ołtarzowa (retabulum). Powstała w dojrzałym średniowieczu, a spopularyzowała się w ostatnich wiekach epoki. Choć, jak się wydaje, nie była ona konieczna do sprawowania liturgii, to stanowiła jednak jej efektowną i wymowną oprawę. Stawiana na mensie ołtarza, z czasem sama zrosła się z nim w takim stopniu, iż dziś potocznie sama nazywana jest ołtarzem.

W późnym średniowieczu wykształciło się szereg typów retabulum. W Europie Środkowo-Wschodniej najczęściej spotkać można drewnianą nastawę skrzydłową z nieruchomą częścią środkową, ujętą partiami ruchomymi. Pozwalała ona prezentować złożony program treściowy w kilku odsłonach: od "codziennej", przy skrzydłach zamkniętych, po "świąteczną", przy widocznej części środkowej.

Szczególnie efektowne i okazałe były nastawy o dekoracji łączącej różne techniki artystyczne. Partie rzeźbione rezerwowano zazwyczaj do najbardziej prestiżowej części środkowej. Wypełniały one korpus (szafę), jego podporę (predellę) oraz wysoko wypiętrzone zwieńczenie. Malarsko dekorowano zazwyczaj skrzydła, choć nader często spotyka się całe retabula wykonane w tej technice, znacznie rzadziej zaś występują te wyłącznie rzeźbiarskie. Malarsko-snycerską dekorację ujmowano stolarską oprawą, zazwyczaj z wykorzystaniem ornamentyki architektonicznej, całość zaś - dzięki skali - nabierała wyrazu budowli. Istotną rolę w ostatecznym efekcie nastawy odgrywała jej kolorystyka: rozmaitość barw malatur i polichromii, połączonej z połyskliwością złota płatkowego.

Jednym z najświetniejszych przykładów malarsko-snycerskiego retabulum z terytorium dzisiejszej Polski jest tzw. Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem. Pochodzi z kościoła parafialnego św. Elżbiety we Wrocławiu, gdzie pierwotnie ustawiony był przy jednym z filarów północnej strony nawy głównej, i skąd po 1945 roku trafił do warszawskiego Muzeum Narodowego.

Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem reprezentuje wariant retabulum wieloskrzydłowego (stąd nazwa poliptyk) - z dwoma ruchomymi skrzydłami (tzw. pentaptyk). Pod malarstwo przeznaczono tu pola (czyli kwatery) skrzydeł zewnętrznych oraz zewnętrzne strony (rewersy) skrzydeł wewnętrznych, zaś ich wewnętrzne strony (awersy) wykonano w głębokim reliefie. Pełną rzeźbą ozdobiono wnętrze korpusu i predelli oraz zwieńczenie. Malowane strony każdego ze skrzydeł podzielono na dwie kwatery.

Przy całkowicie zamkniętej nastawie widoczne są cztery sceny z Pasji Chrystusa zaczerpnięte z narracji ewangelicznej: "Modlitwa w Ogrójcu", "Pojmanie", "Ukrzyżowanie" i "Złożenie do Grobu". Na kwaterach widocznych po otwarciu zewnętrznej pary skrzydeł ukazano sceny zaczerpnięte m.in. z tekstów niekanonicznych ewangelii (apokryfów), odnoszące się głównie do osoby Matki Boskiej: "Wstąpienie Marii do Świątyni" i "Zaślubiny z Józefem", "Dzieciństwo Chrystusa" (Infantia Christi) i "Dwunastoletni Jezus wśród uczonych w Piśmie", "Obrzezanie Chrystusa" i "Rzeź niewiniątek", "Maria jako służebnica w Świątyni Jerozolimskiej" i "Zesłanie Ducha Świętego".

Po całkowitym otwarciu retabulum oczom ukazują się na skrzydłach następujące reliefy: "Nawiedzenie przez Marię św. Elżbiety", "Boże Narodzenie" i "Pokłon Trzech Króli", "Ucieczka Św. Rodziny do Egiptu", "Ofiarowanie Chrystusa" i "Zaśnięcie Marii", w korpusie zaś tytułowe "Zwiastowanie Marii", ujęte całopostaciowymi wyobrażeniami świętych Jana Chrzciciela i Jadwigi Śląskiej oraz półpostaciowymi przedstawieniami świętego Jana Ewangelisty i diakona (Wincentego?). Uzupełniają je przedstawienia w zwieńczeniu i predelli, widoczne także przy nastawie zamkniętej: nad korpusem - "Koronacja Marii" ujęta półpostaciami świętej niewiasty (Elżbiety Turyńskiej?) i diakona (Wawrzyńca?), zwieńczona figurami aniołów; w predelli - półpostaciowe przedstawienia sześciorga świętych, z których z pewnością (dzięki atrybutom) zidentyfikować można Jana Chrzciciela, Augustyna i Katarzynę z Aleksandrii.

Ten rozbudowany program ikonograficzny został wyraźnie podporządkowany idei przewodniej - głoszeniu chwały Matki Boskiej jako współodkupicielki i pośredniczki wiernych. Obszerny wątek stanowią przedstawienia ukazujące boskie rodzicielstwo Marii: "Zwiastowanie" w korpusie ujmuje aż pięć scen z cyklu dzieciństwa Chrystusa. Równocześnie podkreślona została nadzwyczajna łaska związana z tym rodzicielstwem: poświęcenie Bogu (obecność Marii w świątyni jerozolimskiej) oraz dziewiczość macierzyństwa. Mówią o nim motywy symboliczne wprowadzone do "Zwiastowania" - przede wszystkim jednorożec na kolanach Marii.

Wedle średniowiecznych bestiariuszy, swą genezą sięgających późnoantycznego tekstu tzw. Fizjologa, jedyny róg tego zwierzęcia miał liczne lecznicze i magiczne właściwości. Równocześnie jednorożce, płochliwe i zwinne, było trudne do schwytania. Obłaskawić je potrafiły jedynie dziewice. Śpiewem zwabiały jednorożce i uspokajały pieszczotami na swym łonie, umożliwiając pojmanie zwierzęcia myśliwym. Na omawianym pentaptyku w roli "łowczego" występuje archanioł Gabriel, ukazany w momencie zwiastowania Marii dobrej nowiny, z rogiem myśliwskim przy ustach. W interpretacji Fizjologa jednorożec identyfikowany był z "nieuchwytnym" Bogiem-Chrystusem, którego "pojmać" dla rodu ludzkiego zdolna była jedynie Maria.

Na maryjny charakter przedstawienia jednorożca zdają się wskazywać także inne motywy wprowadzone do "Zwiastowania", znane częściowo z "Litanii Loretańskiej", a zaczerpnięte z maryjnie interpretowanych tekstów starotestamentalnych ("Psalmów", "Pieśni nad Pieśniami" i ksiąg prorockich). Są to: oddzielająca Gabriela od Marii "brama zamknięta" (a zarazem litanijna "brama złota"), oraz widoczne w tle - "wieża Dawidowa", "krzew gorejący" (z popiersiem Jahwe w koronie), "studnia wód żywych" i "złota urna".

Fundamentalny udział Marii w odkupieniu podkreślono także poprzez akcentowanie idei jej dobrowolnej ofiary z syna oraz współcierpienia z nim w trakcie jego Pasji. Aż w trzech scenach pierś Marii przeszywa Miecz Boleści: w "Odnalezieniu Chrystusa w Świątyni", "Modlitwie w Ogrójcu" i "Ukrzyżowaniu". Wyrazem najwyższych zasług Matki Bożej dla dzieła zbawienia jest dostąpienie przez nią nadzwyczajnej chwały u kresu ziemskiego żywota - pozbawionej cierpień śmierci ("Zaśnięcie"), i u początku życia wiecznego - wyniesienie do królewskiej godności w niebie ("Koronacja").

Ten wybitnie mariologiczny program nastawy uzupełniony został o wątek eklezjologiczny. Do idei Kościoła powszechnego nawiązują sceny ukazujące Marię jako służebnicę w świątyni oraz umieszczenie szeregu przedstawień w kontekście sakralnej architektury i sakramentów kościelnych. Z kolei liczne przedstawienia świętych - w tym patronów diecezji i katedry wrocławskiej (Jan Chrzciciel i Jadwiga) - unaoczniają ideę Kościoła lokalnego.

Jak się wydaje, wymowa figuralnej dekoracji retabulum jest znacznie bogatsza i wyraża indywidualne kulty jego zleceniodawców. Ich postaci zapewne wyobrażono w grupie klęczących mężczyzn i kobiet ukazanych na kwaterze z Marią - służebnicą świątyni. Kilkoro z nich trzyma w złożonych rękach sznury modlitewne, zaś nad nimi widoczna jest łacińska inwokacja do Marii-Bogurodzicy. Przyjąć więc można, iż wyobrażono tu członków Bractwa Różańcowego, odnotowanego po raz pierwszy we Wrocławiu w 1481 roku i poświęconego właśnie Matce Bożej.

Uzasadnione są zatem przypuszczenia, iż cały mariologiczny program retabulum wyrasta z kultu różańca intensywnie popularyzującego się od 4. ćwierci XV wieku w całej Europie. Często był on ściśle powiązany z ugruntowującą się wiarą w niepokalane poczęcie Marii, do którego aluzję czynić mogły wspomniane wyżej motywy zaczerpnięte z "Litanii Loretańskiej". Na pełne odczytanie w tym kontekście czekają także inne elementy indywidualizujące przedstawienia mariackiego ołtarza z Wrocławia, np. rzadkie wyobrażenie małego Chrystusa z mobilnym urządzeniem do nauki chodzenia (sustentaculum) w scenie Infantia Christi, czy zupełnie pozbawiona analogii obecność postaci Marii Bolesnej w kompozycji kwatery z "Modlitwą w Ogrójcu".

W parze z oryginalnością i bogactwem treści idzie bogactwo efektów plastycznych wrocławskiej nastawy. W sposób typowy dla malarsko-snycerskich retabulów są one stopniowane: od "płaskiego" malarstwa ołtarza zamkniętego, przez półplastyczny relief pierwszego otwarcia, ku rzeźbie pełnej otwarcia uroczystego. Od kwater wielobarwnych z nieznacznym udziałem złota w tłach, przez pola z obfitszym jego zastosowaniem, po szczodrze złocone partie rzeźbione. Niezwykle oryginalny jest natomiast sposób ukształtowania korpusu z obniżeniem jego środkowej partii, w której umieszczono scenę "Koronacji". Dzięki temu rozwiązaniu, znajdującemu rzadkie analogie w południowo-zachodnich Niemczech, scena niebiańskiej chwały Marii przynależy zarówno do treściowego posłania korpusu jak i jego zwieńczenia.

Wrocławska nastawa powstała na fali fundacji wielkich retabulów, jaka ogarnęła Śląsk od lat 60. XV wieku. Przypadała zatem na czas stopniowego wygaszania niepokojów wojen religijnych w Królestwie Czeskim oraz idącej za tym stabilizacji społecznej i wzrostu ekonomicznego. Proces ten rozpoczęło ustawienie w 1462 roku na ołtarzu głównym wrocławskiego kościoła św. Elżbiety nastawy malowanej przez Hansa Pleydenwurffa (zachowanej dziś tylko fragmentarycznie), sprowadzonej z Norymbergi. Lokalnym wytworem był natomiast rzeźbiony i malowany poliptyk ołtarza głównego kościoła ŚŚ. Piotra i Pawła w Legnicy, ukończony w 1466 roku - zapewne dzieło wrocławskiego warsztatu Mikołaja Obilmana. Niewykluczone, iż pod kierunkiem tego mistrza wykształcił się autor malowanych partii Poliptyku Zwiastowania z Jednorożcem, wykazujących bliskie analogie do kwater legnickiego dzieła. Inny artysta mógł wykonać partie rzeźbione, być może z udziałem pomocnika, bowiem dostrzeżono w półfigurach predelli nieco inny typ postaci niż w korpusie.

To spójne dzieło, powstałe zapewne około 1480 roku, zaliczyć należy nie tylko do najświetniejszych retabulów w wyposażeniu głównej wrocławskiej fary (na początku XVI wieku odnotowano w niej aż 47 ołtarzy!), lecz także do najcenniejszych przykładów późnośredniowiecznych nastaw śląskich (a zachowało się ich do dziś - w całości lub we fragmentach - około 200).

Autor: Paweł Freus, kwiecień 2011

• Poliptyk Zwiastowania z Jednorożcem
ok. 1480
tempera na desce, drewno polichromowane, 280 x 220 cm
pierwotna lokalizacja: kościół św. Elżbiety we Wrocławiu
wł. Muzeum Narodowe w Warszawie