Krzysztof Wodiczko, fot. Donat Brykczyński/REPORTER

Urodził się w 1943 roku w Warszawie. Autor akcji społecznych, projekcji, obiektów, filmów wideo oraz licznych tekstów na temat sztuki w przestrzeni publicznej.

W latach 1962-1968 studiował wzornictwo przemysłowe w pracowni prof. Lecha Tomaszewskiego na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Mieszka i Pracuje w Nowym Jorku, Bostonie i Warszawie.

Wodiczko jest laureatem licznych nagród, m.in. Hiroshima Art Prize (1998), Kepes Arts Prize (2004) i Nagrody im. Katarzyny Kobro (2006), otrzymał też medal Gloria Artis (2009) przyznawany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP. Wykładał m.in. w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i na Politechnice Warszawskiej, École Nationale Supérieure des Beaux Arts w Paryżu, Cooper Union School of Art w Nowym Jorku, University of Hartford w Hartford, Connecticut, Institute of Technology w Nowym Jorku, Ontario College of Art w Toronto. Był dyrektorem Center for Advanced Visual Studies w Massachusetts Institute of Technology, Cambridge. Obecnie wykłada w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie.

Lata siedemdziesiąte

Z wykształcenia projektant, Wodiczko pracował w Centralnym Biurze Wzornictwa, Zakładach Zjednoczenia Przemysłu Elektronicznego "Unitra" (1968-1970) oraz Polskich Zakładach Optycznych w Warszawie (1970-1975). Wykształcenie i doświadczenie zawodowe Wodiczki podkreśla Łukasz Ronduda w odczytaniu prac artysty z lat 70. Jak zauważa, na przełomie lat 60. i 70., "z jednej strony Wodiczko wykorzystywał projektowanie do poszerzania możliwości sztuki, z drugiej zaś pole sztuki traktował jako teren laboratorium przemysłowego, w którym podważane jest myślenie czysto funkcjonalne". W tekście "Sztuka i cywilizacja" z 1971 roku Wodiczko pisał:

"Artysta tworzy środowisko człowieka często z innymi specjalistami: inżynierami, naukowcami itd. Jednocześnie współtworząc z innymi artysta może wykrywać nowe lub zapomniane potrzeby, niezauważalne przez ludzi zajmujących się odmiennymi dziedzinami twórczości. I tak rozumiem rolę artysty - w obronie naturalnego środowiska człowieka."

Jego wczesne prace, funkcjonujące już w obiegu galeryjnym, podważały pragmatyczny i funkcjonalny paradygmat projektowania. Taki był na przykład Produkt z 1970 roku - lodówka marki Moskwa, we wnętrzu której znajdowało się oświetlone na czerwono, psujące się i śmierdzące mięso. Otwarcie lodówki uruchamiało również nagranie muzyki konkretnej Szabolcsa Esztényiego. Wspólnie z Esztényim Wodiczko organizował też koncerty, np. z użyciem odbiorników radiowych i manipulujących nimi widzów (Same tranzystory, 1970).

Za przełomowy w jego twórczości uważa się Instrument osobisty z 1969 roku, zbierający dźwięki z otoczenia i wyławiający z niego "prywatny pejzaż dźwiękowy". Według opisu:

"Instrument umożliwia przekształcanie dźwięków otoczenia.
Instrument funkcjonuje dzięki ruchom dłoni.
Instrument reaguje na światło słońca.
Instrument jest przenośny.
Instrument jest używany w dowolnym miejscu i dowolnym czasie.
Instrument jest przeznaczony wyłącznie do użytku autora.
Instrument umożliwia autorowi osiągnięcie wirtuozerii."

Sam artysta tłumaczył:

"Prywatność instrumentu zanurzona jest w publiczności i przestrzeni i to określa jego społeczność. Instrument jest publiczno-prywatną egzaltacją 'wolności' jednostki. Jest to sztuka prywatnej, estetycznej kontr-cenzury."

Badaczka polskiego konceptualizmu Luiza Nader mówi jednak raczej o "iluzji panowania nad otaczającą go materią dźwiękową". Jej zdaniem Instrument "powodował rodzaj narcystycznej regresji - odcięcia się od obiektów zewnętrznych i koncentracji na iluzorycznym obrazie Ja".

Na początku lat siedemdziesiątych inżynieryjno-projektowe doświadczenie Wodiczki doprowadziło do powstania Pojazdu (1973), platformy na kołach napędzanej przez chodzącego po niej pieszego. Została tak skonstruowana, że porusza się z połową szybkości pieszego, który musi przejść 10 metrów, by pojazd przesunął się o pięć. Artysta krytykował w ten sposób inżynieryjne utopie i wizje postępu.

W tym czasie Wodiczko zaczął współpracę z Galerią Foksal w Warszawie, gdzie prezentował swój Autoportret (1973) i prace rysunkowe związane z problemem iluzji. W Rysunkach taboretu (1974, 1975) i Rysunkach linii (1975), zakłócając przyzwyczajenia percepcyjne, rozwijał "iluzję rysunku" i krytykę mimetyzmu. W pracach tych, zdaniem Luizy Nader,

"zakwestionowana została (...) swego rodzaju opozycja prawda-iluzja, jak również neutralność reprezentacji. Prawda przedstawienia uzyskiwana jest przez czysto iluzyjne tricki".

Ich dopełnieniem była Drabina (1975), już nie rysunek, lecz zupełnie nieprzydatny przedmiot; nieprzydatny, bo wykonany właśnie zgodnie z zasadą iluzji perspektywy.

Instrumenty i Pojazdy

Po wyjeździe z Polski (najpierw w 1977 roku do Toronto, a później do Nowego Jorku), pod koniec lat osiemdziesiątych oraz w latach dziewięćdziesiątych Wodiczko powrócił do idei instrumentu i pojazdu, od której rozpoczęła się jego twórczość. Nie tworzył ich już jednak dla siebie, lecz dla innych. Rozwijał idee projektowania, które nie byłoby realizacją lepszej wizji świata, lecz uzmysławianiem jego problemów.

Po doświadczeniu alegorycznych pojazdów z lat siedemdziesiątych, pod koniec lat osiemdziesiątych Wodiczko zaczął opracowywać prototyp Pojazdu dla bezdomnych (1988-1989). W tym czasie na ulicach Nowego Jorku mieszkało prawie 100 tysięcy bezdomnych. Projekt pojazdu miał umożliwiać przeżycie na ulicy, spełniając przy tym wiele funkcji: od mieszkalnej po narzędzie pracy (zbieranie butelek). Przede wszystkim jednak Pojazd miał pobudzić dyskusję nad społecznym problemem bezdomności. Również dla bezdomnych przeznaczony był Poliscar (1991), mający służyć budowaniu sieci komunikacji między nimi, ostrzegający o czyhających niebezpieczeństwach i będący medium wypowiadania i wymiany poglądów.

Również instrumenty, które Wodiczko budował w oparciu o teorię ksenologii, powstawały dla bezdomnych, weteranów, ludzi pozbawionych prawa głosu. Instrument to w tym ujęciu przedłużenie ciała, między naturą a sztucznością. Od 1992 roku Wodiczko pracował nad Laską tułacza, odwołującą się do chrześcijańskiej ikonografii biblijnych pasterzy. Powstała z myślą o imigrantach Laska składa się z niewielkiego monitora i głośnika. Służy do komunikowania indywidualnych historii, jest instrumentem społecznym, a zarazem bardzo osobistym.

Rzecznik obcego, nad którym artysta pracował od 1994 roku, to rozwinięcie idei Laski tułacza - mocuje się go jednak bezpośrednio na twarzy, stanowi przedłużenie ciała. Na monitorze, umieszczonym na wysokości ust, odtwarzane jest wcześniejsze nagranie - obraz ust i dźwięk. W kolejnej wersji Rzecznika monitor był odchylany, co umożliwiało płynne przejście do bezpośredniej rozmowy. Kolejnym krokiem była bardziej rozbudowana Egida (1998), o której sam artysta pisał, że

"jest narzędziem bardziej uniwersalnym od wcześniejszych instrumentów ksenologicznych, gdyż jest ona przeznaczona nie tylko dla emigrantów, lecz wszystkich, którzy doświadczają alienacji. Została zaprojektowana do ujawniania wewnętrznych sprzeczności tkwiących w każdym i jako taka jest niebezpieczna..."

Późniejsza Roz-broja (2000) umożliwia komunikację przez plecy - na umieszczonym na plecach ekranie transmitowany jest obraz oczu osoby, która ją nosi. Umożliwia też odtworzenie wcześniej nagranych wypowiedzi.

Projekcje

Problem losu pokrzywdzonych, znajdujących się na marginesie społeczeństwa, ale także traumatycznego balastu historii, powracał w monumentalnych projektach w przestrzeni miejskiej, przygotowywanych przez Wodiczkę od początku lat osiemdziesiątych. Do tej pory odbyło się ponad 80 projekcji na słynnych budynkach i pomnikach na całym świecie. Artysta dokonując mini-dywersji zmieniał znaczenie i nadawał (lub przywracał) krytyczne znaczenia budowlom i monumentom, demistyfikując ich rzeczywiste przeznaczenie. Ważna była skala tych przedsięwzięć, przemawiały do zbiorowej wyobraźni, trafiały do mediów, często oglądały je tysiące osób.

Pierwsze próby projekcji Wodiczko przeprowadzał w Toronto w latach 1981-1983 (metro, ściany budynków), badając możliwości techniczne, często integralnie łącząc je ze swymi wystawami. Szybko nabrały jednak metaforycznych i dosłownych znaczeń, a artysta wybierał bardziej newralgiczne miejsca w tkance miasta. Za przełomową uznaje się projekcję na Sądzie Federalnym w Londynie, gdzie na części budynku, w której znajdują się cele aresztantów, rzutował obraz dłoni zaciśniętych na stalowych prętach (motyw gestu rąk będzie potem powracał w wielu projekcjach).

W 1984 roku na budynku AT&T na Manhattanie, na wysokości 40. piętra artysta wyświetlił wizerunek olbrzymiej otwartej dłoni. Była to ręka Ronalda Reagana, w "geście zaprzysiężenia do serca budowli", jakby amerykański prezydent składał przysięgę lojalności elicie finansjery. Wielkiej polityki dotykała również projekcja na Łuku Pamięci Żołnierzy i Marynarzy w tym samym roku, w czasie trwania rozmów pokojowych między Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Radzieckim. Na pomniku Wodiczko stworzył symboliczny obraz wyścigu zbrojeń - amerykańskie i radzieckie pociski połączył łańcuchem i kłódką.

W 1985 roku w Londynie poparł grupę pikietującą przed Ambasadą RPA przeciwko apartheidowi swą projekcją na Kolumnie Nelsona na Trafalgar Square oraz na tympanonie samej ambasady. Rok później w Bostonie upomniał się o los bezdomnych, wyświetlając ich fotografie, na Civil War Memorial. W tym samym roku wykorzystał 47. rocznicę hitlerowskiej napaści na Polskę, by skomentować aktualną sytuację w kraju - na kopię pomnika Colleoniego na dziedzińcu Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie rzutował obraz czołgu (podstawa pomnika), szkieletu konia (koń) oraz pałkę milicyjną (w miejscu oryginalnej broni). Dodatkowo jeździec miał na ręku opaskę ze swastyką. Apokaliptycznego jeźdźca odczytywano jako przestrogę dla Polski.

Projekcje Wodiczki, jak ta na Ambasadzie RPA w Londynie, często odnoszą się bezpośrednio do funkcji budynku. Na ścianach Allegheny County Memorial Hall w Pittsburghu, budynku który jest jednocześnie miejscem koncertów i skarbcem pamiątek militarnych, artysta stworzył współczesną wersję tańca śmierci - obraz trupiej ręki grającej na fortepianie. Podczas The Border Projection (1988), jednocześnie w San Diego w Stanach Zjednoczonych oraz Tijuanie w Meksyku, Wodiczko naświetlił problem nielegalnej imigracji, ale także niechlubne dziedzictwo hiszpańskiej przeszłości meksykańskiego miasta.

Niejednokrotnie działania artysty dotyczyły aktualnych wydarzeń, np. wyborów prezydenckich w Stanach Zjednoczonych w 1988 roku. Tuż przed nimi na ściany Hirshorn Museum w Waszyngtonie Wodiczko wyświetlił dłonie trzymające rewolwer i świecę oraz rząd mikrofonów. Sam artysta tłumaczył:

"Myślę tu o polityce w czasie tych wyborów; przypomina ona coraz bardziej powieść kryminalną. Na przykład George Bush - kandydat na prezydenta z ramienia republikanów, z jednej strony jest za karą śmierci, z drugiej przeciw aborcji, raz mówi o tysiącu świateł, a potem jest zwolennikiem silnej polityki militarystycznej. Media i mikrofony także mogą być bronią."

Do aktualnej sytuacji w Europie Środkowej u progu transformacji odnosiła się z kolei zamiana berlińskiego pomnika Lenina w handlarza z Polski zaopatrzonego w wózek z tanim sprzętem elektronicznym (1990). W tym samym roku w Jerozolimie Wodiczko dotknął problemu emigracji Żydów ze Związku Radzieckiego do Izraela, jednocześnie podejmując szerszy problem współczesnego nomadyzmu (A New Necessity, 1990).

Gdy w projekcjach Wodiczki pojawił się dźwięk, artysta oddał głos poszkodowanym i ofiarom. W 1996 roku ożywił Wieżę Ratuszową w Krakowie głosem polskich Innych: narkomanów, homoseksualistów, bezdomnych, zarażonych wirusem HIV, na sam budynek rzutując jedynie gesty ich rąk. W 54. rocznicę zrzucenia bomby atomowej na Hiroszimę, w 1999 roku, przygotował analogiczną projekcję na upamiętniającym tragedię pomniku, z nagraniami ofiar wybuchu - pierwszego i drugiego pokolenia. W 2001 roku w Tijuanie po raz pierwszy uczestnicy występowali na żywo. Na budynek El Centro Cultural, o charakterystycznej kulistej kopule, rzutowane były ich twarze, dzięki użyciu specjalnej, montowanej na głowie kamerze. Kobiety opowiadały o wykorzystaniu seksualnym, przemocy, wyzysku w pracy. Kilka lat później podobnie ożywiony został budynek warszawskiej Zachęty. W miejscu pilastrów na fasadzie budynku pojawiły się żywe kariatydy - kobiety prowadzące dialog o swych ciężkich przeżyciach.

W ostatnich latach Wodiczko dokonał m.in. ożywienia pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie (2008) w czterdziestą rocznicę wydarzeń Marca '68. Z kolei w Stanach Zjednoczonych skupił się na problemach weteranów wojennych z Iraku oraz irackiej ludności cywilnej. W pomieszczeniu Institute of Contemporary Art w Bostonie stworzył rodzaj echosfery, w której dźwięki codzienności przerywane są odgłosami wojny i zniszczeń. Praca powstała w wyniku spotkań i rozmów z żołnierzami, lekarzami i irackimi uchodźcami.

W 2009 roku Krzysztof Wodiczko reprezentował Polskę na 53. Biennale Sztuki w Wenecji (Goście). Tym razem projekcja odbywała się wewnątrz budynku. Na ściany pawilonu artysta rzutował wirtualne okna, myte "od zewnątrz" przez imigrantów. Przebywając w środku widziało się zaledwie ich sylwetki i słyszało ich głosy.

Autor: Karol Sienkiewicz, czerwiec 2010.


Wybrane projekcje:

• 1984 - AT&T Long Lines Building, Nowy Jork;
• 1984 - Łuk Pamięci Żołnieży i Marynarzy (Soldiers and Sailors Memorial Arch), Grand Army Plaza, Brooklyn, Nowy Jork;
• 1985 - Kolumna Nelsona, Trafalgar Square, Londyn;
• 1985 - Ambasada RPA, Trafalgar Square, Londyn;
• 1985 - Budynek Parlamentu (Bundeshaus), Berno, Szwajcaria;
• 1986 - Pomnik kondotiera Colleoniego, Campo Santi Giovanni e Paolo, Wenecja;
• 1986 - Kopia pomnika kondotiera Colleoniego, Akademia Sztuk Pięknych, Warszawa;
• 1986 - Allegheny County Memorial Hall, Pittsburgh;
• 1986 - The Soldiers and Sailors Civil War Memorial, Boston;
• 1987 - The Real Estate Projection - Hal Bromm Gallery, Nowy Jork;
• 1987 - Martin Luther Kirchturm, Museum Fridericianum, Pomnik Fryderyka II, Kassel;
• 1988 - The Border Projection - San Diego Museum of Man, San Diego; Centro Cultural Tijuana, Meksyk;
• 1988 - National Monument and National Observatory, Calton Hill, Edynburg;
• 1988 - Hirshhorn Museum, Waszyngton;
• 1988 - R.C. Harris Water Filtration Plant, Toronto;
• 1989 - Whitney Museum of American Art, Nowy Jork;
• 1990 - A New Necessity, Zion Square, Jerozolima;
• 1990 - Huth-Haus, Potsdammer Platz, Berlin Zachodni;
• 1991 - Arco de la Victoria, Madryt;
• 1996 - Słowa i gesty Wieży Ratuszowej - Kraków;
• 1997 - Bunker Hill Monument, Boston;
• 1999 - A-Bomb Dome Projection - Hiroszima;
• 2001 - El Centro Cultural, Tijuana, Meksyk;
• 2004 - Biblioteka Publiczna St. Louis, Missouri;
• 2005 - Zachęta Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa;
• 2008 - Projekcja na pomnik Adama Mickiewicza w Warszawie.

Wybrane wystawy indywidualne:

• 1970 - "Dziesięć gier na małe radio" - Galeria 10, Warszawa;
• 1971 - "Instrument osobisty" - Galeria Współczesna, Warszawa;
• 1972 - "Przejście" - Galeria Współczesna, Warszawa;
• 1973
  - "Autoportret" - Galeria Foksal, Warszawa;
  - "Pojazd" - Galeria Foksal, Warszawa;
• 1984
  - Hal Bromm Gallery, Nowy Jork;
  - Ydessa Art Foundation, Toronto;
  - "Public Projections" - Anna Leonowens Gallery, Nova Scotia College of Art and Design, Halifax, Kanada;
• 1985 - "Public Projections" - Canada House Cultural Centre Gallery, Londyn; Robert McLaughlin Gallery, Oshawa, Kanada;
• 1986 - "Projekcje" - Galeria Foksal, Warszawa;
• 1987 - "Counter-Monuments: Krzysztof Wodiczko's Public Projections" - Hayden Gallery List Visual Arts Centre, MIT, Cambridge;
• 1988
  - La Jolla Museum of Contemporary Art, San Diego;
  - "Works" - Hirshhorn Museum and Sculpture Garden, Waszyngton;
• 1989
  - "Krzysztof Wodiczko" - Matrix 103, Wadsworth Atheneum Hartford, Connecticut; Portland Art Museum, Oregon; Washington Project for the Arts, Waszyngton;
  - "Krzysztof Wodiczko: Projections" - Galerie Gabrielle Maubrie, Paryż;
• 1991 - "Poliscar" - Josh Baer Gallery, Nowy Jork;
• 1992
  - "Krzysztof Wodiczko. Instruments, Projeccios, Vehicles" - Fundació Tapies, Barcelona;
  - "Krzysztof Wodiczko" - Muzeum Sztuki, Łódź;
  - "The View. La Courneuve" - Galerie Gabrielle Maubrie, Paryż;
• 1993 - "Public Address. Krzysztof Wodiczko" - Walker Art Center, Minneapolis; Contemporary Art Museum, Houston;
• 1995
  - "Projekcja - pokój z widokiem" - Galeria Foksal, Warszawa;
  - "Projekcje i projekty publiczne" - Centrum Sztuki Współczesnej, Zamek Ujazdowski, Warszawa;
  - "Krzysztof Wodiczko" - Ecole Nationale Supérieure des Beaux Arts, Paryż;
  - "Krzysztof Wodiczko. Projects & Public Projections 1969-1995 - De Appel Foundation, Amsterdam;
• 1996 - "Krzysztof Wodiczko, Xenology: Immigrant Instruments" - Galerie Lelong, Nowy Jork;
• 1997 - "Xenology: Immigrant Instruments" - University of North Texas Art Gallery, Denton, Texas;
• 1999 - "The 4th Hiroshima Art Prize, Krzysztof Wodiczko" - Hiroshima City Museum of Contemporary Art, Hiroshima;
• 2000 - "Krzysztof Wodiczko. The Hiroshima Projection" - Galerie Lelong, Nowy Jork;
• 2001 - "Krzysztof Wodiczko, The Tijuana Projection" - Galerie Gabrielle Maubrie, Paryż;
• 2004 - "Hilchot Shcheinim. Chapter B" - Israeli Center for Visual Arts, Holon, Izrael;
• 2005
  - "The Freedom salon" - Deitch Projects, Nowy Jork;
  - "If You See Something" - Galerie Lelong, Nowy York;
  - "Projekcje publiczne 1996-2004" - Bunkier Sztuki, Kraków;
  - "Pomnikoterapia" - Zachęta Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa;
• 2009
  - "Ospiti / Goście" - 53. Międzynarodowe Biennale Sztuki w Wenecji;
  - "Autoportret 2" - Fundacja Profile, Warszawa;
  - "The Veterans Project" - The Institute of Contemporary Art, Boston;
  - "The War Veteran Vehicle" - Foundation for Art and Creative Technology, Liverpool.

Najważniejsze wystawy zbiorowe:

• 1965 - Bienal de Sao Paulo, Sao Paulo;
• 1969 - Biennale de Paris, Paryż;
• 1970 - "Informacja-wyobraźnia-działanie" - Galeria Współczesna, Warszawa;
• 1974 - "Prospectiva" - Universidad de Bueanos Aires, Bueanos Aires; Biennale des Jeunes, Paryż;
• 1975 - Biennale de Paris, Paryż;
• 1976 - "Dokumenty artystów" - Galeria Foksal, Warszawa;
• 1977
  - Documenta 6, Kassel;
  - "22 polnische Künstler aus dem Besitz des Muzeum Sztuki Łódź" - Kölnischer Kunstverein, Kolonia;
• 1979
  - Bienal de Desenho, Lizbona;
  - The Biennale of Sydney - Art Gallery of New South Wales, Sydney;
  - "L'Avanguardia Polacca, 1910-1978" - Pallazzo delle esposizioni, Rzym; Teatro di Falcone, Genua; Museo Ca Pesaro, Wenecja;
• 1981 - "Erweiterte Fotografie" - Biennale Wien, Wiedeń;
• 1982 - The Biennale of Sydney - Sydney;
• 1983 - "Présences polonaises" - Centre Georges Pompidou, Paryż;
• 1985
  - "Everything and Much More" - Kunstmuseum, Bern;
  - São Paulo Biennale, Sao Paulo;
• 1986 - Biennale di Venezia, Wenecja;
• 1987 - Documenta 8, Kassel;
• 1988 - Edinburgh Festival, Edynburg;
• 1989
  - "La ville" - Centre Georges Pompidou, Paryż;
  - "Image World and Media Culture" - Whitney Museum of American Art, Nowy Jork;
  - "Les Magiciens de la Terre" - Centre Georges Pompidou, Paryż;
  - "Galeria Foksal 1966-1988" - Galeria Foksal, Warszawa;
  - "The Photography of Invention: American Pictures of the 1980s" - National Museum of American Art, Waszyngton;
• 1990
  - "A New Necessity" - First Tyne International, Newcastle;
  - "Illegal America" - Exit Art, Nowy Jork;
  - "The Decade Show" - The New Museum of Contemporary Art, New York;
  - "Rhetorical Image" - The New Museum of Contemporary Art, Nowy York;
• 1991
  - "The Projected Image" - Museum of Modern Art, San Francisco;
  - "Artists of Conscience: 16 years of Social Political Commentary" - Alternative Museum, Nowy Jork;
  - "The Power of the city, the City of Power" - The Whitney Museum of American Art, Nowy Jork;
• 1993
  - "In Transit" - The New Museum of Contemporary Art, Nowy Jork;
  - "In and Out of Place: Contemporary Art and the American Social Landscape" - Museum of Fine Arts, Boston;
• 1994
  - "Der Riss im Raum, Positionen der Kunst seit 1945 in Deutschland, Polen, der Slowakei und Tschechien" - Martin-Gropius-Bau, Berlin;
  - Biennale d'art contemporain, Lyon;
  - "Europa-Europa" - Kunstmuseum, Bonn;
  - "La Ville" - Centre d'art et de culture Georges Pompidou, Paryż;
• 1995
  - "ARS'95", Museum of Contemporary Art, Helsinki;
  - "Rysa w przestrzeni. Sztuka po roku 1945 w Czechach, Niemczech, Polsce i Słowacji" - Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, Warszawa;
  - "Gdzie jest twój brat, Abel?" - Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, Warszawa;
• 1996
  - "Project for Survival" - The National Museum of Modern Art, Kyoto; National Museum of Modern Art Tokio;
  - "The Luminous Image" - The Alternative Museum, Nowy Jork;
  - "Face a l'histoire" - Centre Georges Pompidou, Paryż;
• 1998 - "Vita Brevis: Let Freedom Ring" - Institute for Contemporary Art., Boston;
• 1999
  - "Refleksja konceptualna w sztuce polskiej. Doświadczenia dyskursu: 1965-1975" - Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa;
  - "Uchwyt" - Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź;
• 2000
  - Whitney Biennial - Whitney Museum of American Art, Nowy Jork;
  - Kwang-ju Biennale – Kwang-ju, Korea Południowa;
  - "Less Esthetics, More Ethics, Venice Architectural Biennial" - Wenecja;
  - "Around 1984: A Look at Art in the Eighties" - PS1 Contemporary Art Center, Nowy Jork;
  - "Play-Use" - Witte de With, Rotterdam;
• 2002 - "Designs fur die wirkliche Welt" - Generali Foundation, Wiedeń; The Yokohama Triennale - Jokohama;
• 2004
  - "The Interventionists. Art in the Social Sphere" - MoCA, North Adams, Massachusetts;
  - "Warszawa-Moskwa, Moskwa-Warszawa. 1900-2000" - Zachęta, Warszawa;
• 2005 - "Touch me" - Victoria & Albert Museum, Londyn;
• 2006 - "W Polsce czyli gdzie?" - Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa;
• 2008 - "Cold War Modern Art And Design in the Split World. 1945-1975" - Vicotria & Albert Museum, Londyn;
• 2009 - "3 x tak" - Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa.

Laska tułacza dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Pojazd dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Pojazd dla bezdomnych 1988-89 oraz Justment 1971 dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Drabina 1976 fot. Jerzy Borowski, dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Rysunki linii 1974 fot. Sergo Kuruliszwili, dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Rysunek taboretu Wystawa w galerii Foksal oraz Akumulatory2 1975 fot. Sergo Kuruliszwili oraz Krzysztof Wodiczko, dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Projekcja na pomnik Księcia Yorku 1985 oraz Projekcja na budynek Sądu Federalnego 1984 fot. Jerzy Borowski, dzięki uprzejmości Galerii Foksal

Projekcja na Whitney Museum of American Art Nowy Jork 1989 oraz Projekcja na Biennale w Wenecji 1986 fot. Jerzy Borowski, dzięki uprzejmości Galerii Foksal

"Projekcja - Pokój z widokiem" Galeria Foksal 1995