Malarz czynny w Petersburgu i Warszawie reprezentujący nurt symbolizmu i secesyjnej stylizacji w sztuce Młodej Polski. Urodzony w 1869 w Kruglanach koło Nowogródka na Wileńszczyźnie, zmarł w 1929 w Garwolinie.

Urodzony na Wileńszczyźnie w ziemiańskiej rodzinie, kształcił się w latach 1880-1887 w Szkole Realnej w Białymstoku. Edukację artystyczną odbył w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, gdzie w latach 1887-1894 uczęszczał do pracowni Pawła P. Czistiakowa. Jego rzetelność i pilność w pobieraniu nauk, oraz przejawy talentu zostały nagrodzone wieloma medalami. W 1893 odbył podróż studyjną na Wschód, do Bejrutu i Palestyny, zwiedzając po drodze Odessę, Konstantynopol, Grecję i Egipt. W pamięci i szkicownikach zachował piękno i egzotykę orientalnych pejzaży; zgodnie z akademicką doktryną zgromadził też dokumentację niezbędną do wiernego odtworzenia kostiumowych i topograficznych realiów w kompozycji historycznej, jaką był jego obraz dyplomowy Mahomet na pustyni (Ucieczka z Mekki). W 1894 wyjechał do Niemiec. W tymże roku uzyskał tytuł "kłassnyj chudożnik I stiepieni". Kontynuował jednak studia w zreformowanej akademii, kształcąc się w latach 1895-1897 pod kierunkiem Ilji Riepina. W uznaniu warsztatowego mistrzostwa i artystycznych dokonań, Stabrowski został powołany na członka jury wystaw organizowanych przez petersburską uczelnię. Zyskał niepodważalną reputację jako twórca obrazów historycznych, formuły najwyżej cenionej w hierarchii akademickich gatunków. Swój kunszt wykorzystywał także jako portrecista werystycznie utrwalający rysy swych modeli (Portret narzeczonej artysty, Julii Janiszewskiej, 1896) i pejzażysta nasycający obrazy nostalgicznym nastrojem. Uprawiał ponadto działalność krytyczną.

Swe malarskie doświadczenie wzbogacił w Paryżu, gdzie w latach 1897-1898 studiował w Académie Julian; uczęszczał wówczas do atelier dwóch znakomitych akademików, Benjamina Constanta i Jeana-Paula Laurensa. Po powrocie do Petersburga regularnie uczestniczył w organizowanych w akademii Wystawach Wiosennych. W 1900 wziął udział w Wystawie Powszechnej w Paryżu, gdzie otrzymał wielki srebrny medal za obraz Cisza wsi. Jego prace prezentowane były ponadto na międzynarodowych ekspozycjach w Monachium (1901) i Wenecji (1903). Obraz Stabrowskiego Biała noc w Petersburgu został nabyty do zbiorów monachijskiej Nowej Pinakoteki, zaś pejzaż Zmierzch w Łazienkach trafił do kolekcji weneckiej Galerii Sztuki Współczesnej.

W 1902 twórca wstąpił do Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka", elitarnego ugrupowania zrzeszającego wybitnych artystów polskich. Stabrowski wystawiał swe prace na wielu ekspozycjach "Sztuki". W 1903 osiadł w Warszawie podejmując obowiązki pedagoga i organizatora sceny artystycznej. Wielkie zasługi położył w tworzeniu podwalin warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, której działalność zainaugurowano w dniu 19 marca 1904 roku. Stabrowski pełnił funkcję dyrektora uczelni do 1909. W latach 1909-1913 wiele podróżował; odwiedził Francję, Niemcy, Szwecję, Hiszpanię, Włochy i Wyspy Kanaryjskie. Letnie miesiące spędzał w Dłużniewie na Łotwie. Okres pierwszej wojny światowej spędził w Petersburgu. Tam też odbyła się w 1915 wielka wystawa monograficzna jego twórczości. Kolejna przekrojowa prezentacja sztuki artysty miała miejsce w 1916 w Moskwie. Obie ekspozycje zostały wyczerpująco omówione przez rosyjską krytykę. Artysta utrzymywał wówczas kontakty z członkami Towarzystwa im. A. I. Kuindżiego. W 1918 powrócił do Warszawy. W latach 1920. poszukiwał malarskich motywów podczas podróży do Grecji, Turcji, Maroka, Bośni, Szwecji i Norwegii. W 1922 wpółtworzył ugrupowanie artystyczne Sursum Corda.

Postawa artystyczna Stabrowskiego ukształtowała się w ramach akademickich norm i kanonów obrazowania (Studium modelki, 1895). Jednak w latach 1900-1914, okresie kulminacyjnym dla wielowątkowego nurtu Młodej Polski, artysta wypracował swój własny, rozpoznawalny styl przejawiający się w portretach, fantastyczno-symbolicznych kompozycjach i pejzażach. Stał się jednym z wybitnych przestawicieli sztuki początków dwudziestego wieku reprezentując malarstwo o dekoracyjnej stylistyce, pokrewnej wiedeńskiej secesji i paryskiej Art Nouveau. Wrażenia wyniesione z europejskich podróży Stabrowski asymilował i adaptował kreując baśniowe wizje i starannie aranżowane we wnętrzach portrety (Portret żony artysty, przed 1908). Szereg analogii łączyło jego sztukę ze światem wyobrażeń i konwencjami obrazowania rosyjskiego ugrupowania Mir Iskusstwa. Wspólne dla ikonografii Stabrowskiego i Michaiła Wrubla, podobnie jak dla wielu europejskich symbolistów, były wizerunki przybranych w strojne suknie kobiet-pawi (Na tle witrażu - Paw, 1908), wyłaniających się z morskich fal księżniczek w koronkach i perłach (Opowieść fal. Portret Emilii Auszpitzówny, 1910) i uskrzydlonych rycerzy-demonów (Portret pana B. w stroju fantastycznym. Portret malarza Bronisława Bryknera, 1908). Giętkość linii i falistość konturów obiegających lekko modulowane plamy barw nasyconych i głębokich, lub rozbielonych i zmatowiałych, decydowała o dekoracyjnym wymiarze kompozycji Stabrowskiego. Istotne znaczenie odgrywał w nich ornament, roślinne i kwiatowe desenie pokrywajace tkaniny, kostiumy i witrażowe szyby. W wykonanych techniką olejną i pastelową pejzażach artysta stosował harmonijne zestroje barw lub ich dysonansowe zderzenia. Dysponując zakorzenioną w romantycznej fantastyce wyobraźnią, nadawał swym kompozycjom wymiar alegorii raczej niż symbolu rozumianego jako nieuchwytna, wieloaspektowana, pobudzajaca różnorakie skojarzenia metafora. Programowe dzieło Stabrowskiego, powstały w latach 1907-1910 cykl obrazów Pochód burzy, zaginął w okresie rewolucji w Ałupce. Pod koniec pobytu w Rosji twórca pogłębił swe zainteresowania okultyzmem, teozofią i antropozofią, co znalazło wyraz w malowanych przez niego fantastyczno-mistycznych kompozycjach. W latach 1920. artysta nie podjął nowych poszukiwań formalnych i tematycznych sytuując się na pozycjach konserwatywnych. Utworzone przez niego w 1922 ugrupowanie Sursum Corda współdziałało z Towarzystwem Zachęty Sztuk Pięknych, ostoją paseistycznych i epigońskich tendencji w polskiej sztuce międzywojennej. Późna twórczość Stabrowskiego oscylowała między mistycznymi wątkami i mimetycznym odtwarzaniem natury. Dominującym tematem stały się pejzaże; motywów krajobrazowych dostarczały artyście liczne podróże po Polsce i za granicą.

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, maj 2006.