Józef Mehoffer, "Słońce majowe" (1911)

Malarz, rysownik, grafik, projektant witraży, tkanin, scenografii teatralnej, plakatów, wystroju wnętrz i mebli, czołowy przedstawiciel sztuki Młodej Polski. Urodzony 19 marca 1869 roku w Ropczycach, zmarł 8 lipca 1946 w Wadowicach.

Jeden z koryfeuszy malarstwa okresu Młodej Polski o niezwykłej wrażliwości na dekoracyjne walory obrazu, uprawiający szereg dyscyplin artystycznych, od rysunku węglem poprzez grafikę oryginalną, ilustrację książkową i malarstwo sztalugowe po monumentalne projekty witraży i polichromii. Pochodził ze spolonizowanej rodziny austriackiej.

Kształcił się na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego i równolegle, w latach 1887-1894 studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Izydora Jabłońskiego, Józefa Unierzyskiego, Władysława Łuszczkiewicza i Jana Matejki. Naukę rozszerzył w wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych w latach 1889-1890. Swe warsztatowe umiejętności doskonalił także w Paryżu w latach 1891-1896 początkowo w Académie Julian i École Nationale des Arts Décoratifs, następnie w Académie Colarossi u Josepha Blanca i Jacquesa Courtois, zaś od 1892 w École Nationale des Beaux-Arts w pracowni Leona Bonnata. Odbył artystyczne podróże do Niemiec, zwiedzał Szwajcarię, we Francji podziwiał piękno gotyckich katedr w Rouen, Amiens, Beauvais i Strasburgu.

Przebywając w 1900 we Włoszech, poznał zasady techniki mozaikowej stosowanej w warsztatach w Murano. W Paryżu dzielił początkowo pracownię ze Stanisławem Wyspiańskim, ulegając podobnym fascynacjom artystycznym, zwiedzając wspólnie wystawy i galerie muzealne. Jako uczniowie Matejki obaj twórcy realizowali na początku swej drogi artystycznej projekt polichromii mistrza w prezbiterium kościoła Mariackiego w Krakowie (1889), a także wykonali wspólnie karton witraża przeznaczony do chóru tej świątyni (1891); współzawodniczyli też ze sobą, uczestnicząc w tych samych konkursach, m.in. na kurtynę Teatru im. J. Słowackiego w Krakowie (1891) i na witraże do łacińskiej katedry we Lwowie (1894). Obaj wypracowali ostatecznie odmienną stylistykę i opanowali perfekcyjnie odmienne środki ekspresji; Wyspiański wytyczył drogę rozwojową polskiego ekspresjonizmu, zaś Mehoffer stworzył oryginalną formułę dekoracyjności wyrastającą z secesyjnej stylistyki.

Międzynarodowy rozgłos zdobył Mehoffer jako twórca projektów witraży do gotyckiej kolegiaty św. Mikołaja we Fryburgu w Szwajcarii, które realizował w latach 1895-1936. Wykonał także kartony witraży do kaplicy Radziwiłłów w Balicach (1892), kaplicy Grauerów w Opawie (1901), kościoła w Jutrosinie (1902), kaplicy Świętokrzyskiej na Wawelu (1904), kaplicy grobowej w Gołuchowie (1906), kaplicy Orgelmeistrów w Wiedniu (1910), katedry we Włocławku (1935-1940), katedry w Przemyślu (1940) i kościoła w Dębnikach k. Krakowa (1943). W zakresie sztuki monumentalnej był autorem projektów polichromii skarbca (1900-1902) i kaplicy Szafrańców (1906-1907) w katedrze wawelskiej, katedry w Płocku (1903), sali posiedzeń Izby Przemysłowo-Handlowej w Krakowie, katedry ormiańskiej we Lwowie (1906-1910), sali sejmowej w Warszawie (1929), kościoła św. Jana Chrzciciela w Turku (1933-1939) i kościoła w Lubieniu k. Piotrkowa Trybunalskiego (1942). Stylistyczne zróżnicowanie wyróżniało cykl stacji Męki Pańskiej Mehoffera przeznaczony do kaplicy kościoła Franciszkanów w Krakowie (1934-1935).

W 1901 artysta został powołany na stanowisko docenta w katedrze malarstwa dekoracyjnego i religijnego macierzystej krakowskiej akademii. W 1905 został mianowany profesorem zwyczajnym; dwukrotnie piastował też godność rektora uczelni (1914/1915-1917/1918 i 1932/1933). Był członkiem-założycielem Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka" ukonstytuowanego w 1897; należał do wiedeńskiego ugrupowania Hagenbund, paryskiego Société Nationale des Beaux-Arts i Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Brukseli. Po wybuchu II wojny światowej wyjechał z rodziną do Lwowa, skąd został wywieziony przez hitlerowców do obozu; zwolniony dzięki dyplomatycznej interwencji Watykanu i rządu włoskiego powrócił w 1940 do Krakowa.

Swe prace Mehoffer prezentował na wielu międzynarodowych wystawach, m.in. w Wiedniu (1893, 1897, 1898, 1901, 1902, 1908, 1915, 1928), Berlinie (1895, 1896, 1899), Paryżu (1900, 1921, 1925), St. Louis (1904), Düsseldorfie i Monachium (1905, 1909), Dreźnie (1909, 1912, 1913), Wenecji (1910, 1914, 1920, 1926), Rzymie (1911, 1934), Londynie (1921), Brukseli (1925), Helsinkach i Florencji (1927), Los Angeles (1928), Padwie (1931), Filadelfii (1934) i Madrycie (1935). Od 1894 regularnie uczestniczył w wystawach krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, zaś od 1895 wielokrotnie pokazywał swe dzieła w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych. W Krakowie wziął także udział w ekspozycjach Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana (1903), Powszechnego Związku Artystów Polskich (1917) i Niezależnych (1927); w Warszawie wystawiał w Salonie Krywulta (1898), Salonie Abe Gutnajera (1927), Salonie Garlińskiego (1925) i Instytucie Propagandy Sztuki (1930, 1932). Ponadto prezentował swą twórczość we Lwowie (od 1897), Poznaniu (od 1909), Częstochowie (1913), Lublinie i Zakopanem (1916), Toruniu (1921, 1922), Łodzi (1924), Bydgoszczy (1931) i Płocku (1933). Indywidualne wystawy Mehoffera miały miejsce w warszawskim TZSP w 1913, 1935 i 1937, oraz w krakowskim TPSP w 1938 i 1945. Artysta został uhonorowany złotym medalem na wystawie światowej w Paryżu (1900), na Powszechnej Wystawie w St. Louis i Chicago (1904), oraz w Monachium (1905). Swą biografię utrwalił Mehoffer w "Dziennikach" z lat 1891-1897, zaś swe przemyślenia artystyczne zawarł w książce "Uwagi o sztuce i jej stosunku do natury" opublikowanej w 1897, oraz w kilku artykułach, m.in. "Sztuka w Polsce wczoraj i dziś" ("Sztuki Piękne", VIII, 1932).

Malarstwo Mehoffera, zarówno sztalugowe, jak i monumentalne, było doskonałym upostaciowaniem bogatej symboliki i dekoracyjnych tendencji w sztuce polskiego modernizmu współgrających z warsztatowym perfekcjonizmem. Na kształtowanie się jego postawy artystycznej oddziałało silnie zetknięcie się w Paryżu z monumentalnym malarstwem Puvisa de Chavannes'a i sztuką nabistów, którą poznał za sprawą Władysława Ślewińskiego. W swej twórczości z lat 1891-1895 uległ wpływowi symbolizmu i postimpresjonizmu. Stężona ekspresja znamienna dla młodopolskiej nastrojowości cechuje pejzaże Wisła pod Niepołomicami (1894) i Zachód słońca. Park Jordana - "zapisy zmierzchu" utrwalające łuny zachodzącego słońca. Gęsta, impastowa materia malarska oraz syntetyczne ujęcie pejzażowych form zamaszystym, swobodnym duktem pędzla świadczy tu o pokrewieństwie ze sztuką Jana Stanisławskiego.

Swą dojrzałą sztuką - zawartą w latach 1895-1914 - Mehoffer wniósł oryginalny wkład w rozwój symbolistycznej ikonografii; jego obrazy stały się idealnym upostaciowaniem modernistycznej poetyki, ewokując raz liryczny, dekadencki nastrój ("Wąwóz. La Gorge de l'Areuse", 1897), to znów zachwyt dla zmysłowego piękna natury. Bogactwo dźwięcznych, nasyconych barw, wysmakowane zestroje kolorystyczne, pewność i giętkość konturów, bezbłędny dukt opisującej formy linii, mistrzowskie zespolenie dekoracyjnej płaskości i profuzji ornamentów z wydobywającym bryłę modelunkiem wyróżniają malowane przez niego alegoryczno-symboliczne kompozycje ("Muza", 1897; "Europa jubilans", 1905) i portrety ("Portret Izy z Giełgudów Axentowiczowej", 1907). Artysta sugestywnie oddawał w swych obrazach intymny nastrój mieszczańskich wnętrz ("Rozmowa", 1896), ukazywał ich wypełnione ozdobnymi przedmiotami i odbijające się w tafli luster zakamarki ("Drobiazgi na kominku", 1895).

Po 1914 Mehoffer rozjaśnił paletę, nasycił barwy światłem, nadał fakturze postimpresjonistyczną migotliwość, kontur podporządkował plamie barwnej. Zawiła metaforyka wczesnych prac ustąpiła miejsca bezpośredniości ujęcia natury i spontanicznej afirmacji jej piękna; malarstwo pejzażowe zyskało uprzywilejowaną pozycję ("Białodrzewie - Aleja w Wójczy", 1919; "Zwarzony ogród", 1929). Obrazy Mehoffera z późnych lat 20. cechuje faktura tworzona krótkimi pociągnięciami pędzla i miękki modelunek form ("Tenisistka", 1927).

W późnej twórczości artysty impresjonistyczna, plenerowa wrażliwość na zmienność światła i barw krzepnie w dekoracyjne układy plam koloru; słoneczne refleksy zmieniają się w złociste plamy ślizgające się po murawie i pniach drzew, twarze modelek jarzą się tonacjami różu zgaszonego w partiach cienia zieleniami i błękitami. Bezruch zadumanych postaci, zestawionych z wyizolowanym wycinkiem natury lub ornamentalnym tłem odsyła do wcześniejszych, symbolistycznych kompozycji Mehoffera ("Róża Saronu", 1923).

Pochodzące z 1925 pejzaże "Ogród willi nad morzem - Beaulieu", "Epopea rzymska", "Wiśniowa - podwieczorek w parku" i "Platany w ogrodzie rzymskim" niosą wyraz zauroczenia ulotnością zjawisk natury. W sztuce portretowej Mehoffer osiągnął mistrzostwo w werystycznym oddawaniu fizjonomicznych rysów modeli, nadając wizerunkom zarówno intymny ("Czarna Marysia", ok. 1910; "Autoportret", 1898), jak i reprezentacyjny charakter ("Portret Stanisława Łomińskiego", 1922; "Portret doktora Krausego", 1936).

Kwintesencją zachwytu dla dekoracyjności wytwornych strojów, kroju wykwintnych kapeluszy, szlachetnych tkanin pokrytych deseniami i zawiłego rysunku witraży są wizerunki żony artysty, Jadwigi z Janakowskich, usytuowanej na ozdobnym tle lub w wypełnionym precjozami wnętrzu ("Portret żony. Na letnim mieszkaniu", 1904; "Portret żony artysty na żółtym tle", 1907; "Portret żony na tle Pegaza", 1913). Jej postać w szafirowej sukni występuje też w obrazie "Dziwny ogród" (1902-1903) - najbardziej zagadkowej pod względem symboliki kompozycji Mehoffera, zachwycającej siłą barw i finezją linii, monumentalnej, nasyconej ładunkiem radosnych emocji, łączącej porządek ludzki z porządkiem natury w harmonijną całość i odsłaniającej rąbek Edenu utożsamionego z rodzinnym szczęściem. Świetlistymi barwami jaśnieje tu na pierwszym planie postać nagiego synka artysty, która przykuwa wzrok równie nieodparcie jak wyolbrzymiona ważka o złocistych skrzydłach unosząca się na tle zwartych koron dojrzałych jabłoni. Nadrealną i zarazem odświętną atmosferę rozsłonecznionego sadu intensyfikują oplatające pnie drzew girlandy kwiatów symbolizujące bujność natury. Enklawą rodzinnego szczęścia stał się także dom Mehofferów w Jankówce koło Krakowa, urządzony przez samego twórcę jako "idealna rezydencja". Fragment prześwietlonej słońcem werandy i rozkwitłego ogrodu ukazał artysta w obrazie "Słońce majowe" (1911), dając wyraz swemu pojmowaniu "życia, rozkoszy, uciechy, światła, słońca i ciepła".

W modernistycznej fazie swej twórczości Mehoffer należał do grona twórców zafascynowanych poetyką czerni i bieli, poszukiwał nowych środków wyrazu w gamie tonów monochromatycznych, uprawiał rysunek węglem i kredką, eksperymentował w zakresie kilku technik graficznych. Artysta opracowywał tematy zaczerpnięte z ikonografii europejskiego symbolizmu, nasycał stężoną ekspresją miejskie nokturny, rozwijał motyw femme fatale oraz wątek nierozerwalnej więzi miłości i śmierci. W jego rysunku "Nokturn. Rynek krakowski" od strony ulicy św. Jana bryła Sukiennic zanika w rozwibrowanej nocnej atmosferze, którą oddaje dynamiczny dukt węgla, a mocne kontrasty świateł i cieni wprowadzają ton dramatyzmu.

W akwaforcie "Zuchwały ogrodnik" (1912) nadejście śmierci uzmysławiają przewrócona konewka z wodą i długie cienie rzucane przez aktorów spektaklu - młodą kobietę i personifikujący śmierć szkielet. Alegoryczny moralitet, w którym nieoczekiwanie przerwany zostaje rytuał codzienności, rozgrywa się na tle ciemniejącego przed burzą nieba i szeroko rozpostartego krajobrazu - krajobrazu zapożyczonego z późnogotyckich obrazów o misternie narysowanych szczegółach, który scala w sobie wszechświat.

Uwodzicielską moc kobiety wydobył Mehoffer, podkreślając w swych grafikach ("Głowa jasnowłosa", 1905; "Głowa kobiety II", 1906) zmysłowe rysy kobiet blisko spokrewnionych z prostytutkami szkicowanymi przez Toulouse-Lautreca w paryskich domach publicznych. W dekoracyjny nimb przeobrażają się natomiast loki żony Mehoffera w jej wizerunku naszkicowanym przez artystę w świetle lampy ("Portret żony przy świetle lampy", 1905). Dynamika linii tworzących tę ornamentalną aureolę i ruchliwość cieni na twarzy modelki przypominają zamaszyste szrafowanie w portretach Jamesa McNeill Whistlera. Z przełamującym obowiązujące konwencje obrazowania rysunkiem o zwielokrotnionych konturach, jaki Whistler zastosował w wizerunkach córek Leylanda, kojarzy się też sposób oddania dynamiki ruchów tancerek Guerrero w wykonanej przez Mehoffera w latach 1905-1907 serii dziewięciu rycin "Tancerka"; iluzję tanecznych zawirowań tworzy spontaniczne, niezależne od funkcji opisowej kreskowanie. Twórca eksperymentował tu z rozmaitymi technikami - akwafortą, suchą igłą i miękkim werniksem - poszukując środków ekspresji najtrafniej oddających migawkową zmienność póz. Spowinowacony z suchorytami Whistlera jest także litograficzny wizerunek Helci Tatarówny "Urwany koń" (1904) swobodnie naszkicowany na neutralnym tle. W grafice Mehoffera pojawiła się także oryginalnie interpretowana ikonografia religijna; w litografii "Zemsta" anioł przybrał postać gniewnej kobiety z mizerykordią w dłoni.

Jako ilustrator Mehoffer współpracował od 1900 z elitarnym czasopismem warszawskim "Chimera", projektując okładki, winiety i inicjały. Projektował także okładki do wychodzącego w Poznaniu ekspresjonistycznego czasopisma "Zdrój" (1917) i miesięcznika "Wczoraj i dziś" (1924), okładki książek, m.in. "Dziejów sztuki chrześcijańskiej" T. Kruszyńskiego (Kraków 1913), a także plakaty, znaczki, banknoty i bilety aukcyjne; zdobił swymi rysunkami książki, m.in. "Judasza z Kariothu" K. H. Rostworowskiego (Kraków 1913).

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, kwiecień 2003