Malarz i portrecista austriacki, działający w Polsce w latach 1791-1794. Urodzony w 1757 w Wiedniu, zmarł w 1838 w Dreźnie. Autor portretów reprezentacyjnych arystokracji, także polskiej, wykazujących wpływ malarstwa angielskiego (zwłaszcza T. Gainsborough), miniatur i malowideł dekoracyjnych.

Młodszy brat Antoniego, rzeźbiarza. Działał w Wiedniu, Warszawie i Dreźnie. Profesor Akademii w Dreźnie i członek Akademii w Wiedniu i Akademii Św. Łukasza w Rzymie.Grassi był synem włoskiego złotnika Ottilio Grassiego i Antoniny z Winterhalterów. Studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu (1768-1791), której członkiem został w 1791. W tym roku skorzystał z propozycji polskiego posła Woyny, złożonej prawdopodobnie w imieniu króla Stanisława Augusta, i wyjechał do Warszawy. Nie znalazł jednak miejsca na dworze królewskim, ale u księżnej Tekli Jabłonowskiej. W 1792 mieszkał w Warszawie, gdzie malował liczne portrety, a także udzielał lekcji rysunku. Przyjaźnił się wówczas z polskimi malarzami, miniaturzystą Janem Kosińskim i i portrecistą Kazimierzem Wojniakowskim. Zebrał znaczną sumę 5000 czerwonych złotych, którą utracił 1793-94 podczas insurekcji Kościuszkowskiej. Opuścił Polskę z uczniem Janem Niedermannem 1794. Rok później był już w Wiedniu, gdzie nadal utrzymywał kontakty z polską klientelą. Bardzo pomocna był mu księżna kurlandzka Anna Karolina Dorota Biron, rezydująca w Żaganiu na Śląsku. Od 1799 osiadł w Dreźnie, gdzie od 1800 był profesorem tamtejszej Akademii (jego uczniem był tamże Antoni Blank). Z Drezna wyjeżdżał do Gothy (1804-05), by wykonać portrety reprezentacyjne i malowidła dekoracyjne dla tamtejszej rodziny książęcej oraz do Rzymu (1816-21), gdzie pełnił funkcję dyrektora artystów saskich.

W okresie wiedeńskim (tj. przed 1791) wykonał kilka portretów grupy przyjaciół księcia Józefa Poniatowskieg, zw. Indissolubles. Były to podobizny hrabianek Kińskich, Tekli z Czapliców Jabłonowskiej, księcia Karola de Ligne oraz dwa wizerunki samego Poniatowskiego. Pierwszy ukazywał go stojącego przy koniu (1787 lub 88, wzorowany na portrecie Jerzego księcia Walii pędzla T.Gainsborough, znany dziś tylko z kopii warsztatowych w Muzeum Narodowym w Poznaniu i w zbiorach Fundacji XX Czartoryskich w Krakowie). Drugi, upamiętniający waleczność Poniatowskiego w bitwie pod Sabacz w 1789, prezentował go wspartego na szabli (dawniej w zbiorach Potockich, spłonął w Warszawie w 1944, zmniejszone repliki autorskie znajdują się w zbiorach Fundacji XX Czaroryskich w Krakowie i w Muzeum Narodowym w Poznaniu). W Wiedniu sportretował też innych polskich arystokratów: Helenę z Przeździeckich Radziwiłłową (portret miniaturowy, do 1939 w zbiorach Radziwiłłów w Nieborowie), oraz Teklę z Czapliców Jabłonowską (stojącą z załamanymi rękami przy urnie), Dorotę z Czartoryskich Jabłonowską z córkami na tle parku z 1788, Domicellę z Siekierzyńskich Mostowską (wszystkie trzy zaginione). Z namalowanych w Polsce portretów olejnych zachowały się następujące: Tekli z Czapliców Jabłonowskiej (1791, Muzeum Narodowe w Warszawie), kasztelana Barnaby Jabłonowskiego (1791, całopostaciowy, Muzeum Narodowe w Poznaniu), księcia Józefa Poniatowskiego (1791, Zbiory Fundacji XX Czartoryskich w Krakowie), Antoniego Józefa Lanckorońskiego (1791 lub 92, Zamek Królewski w Warszawie), hetmana wielkiego litewskiego Michała Kleofasa Ogińskiego, Izabeli Ogińskiej, żony hetmana (1792 lub 93, Muzeum Narodowe w Krakowie), generała artylerii Stanisława Kostki Potockiego stojacego przy armacie (1792, Muzeum Narodowe w Warszawie), generała kawalerii koronnej Janusza Stanisława Illińskiego (1792, Muzeum Narodowe w Warszawie), Ignacego Działyńskiego (1792, Muzeum w Kórniku), Tadeusza Kościuszki w zbroi (1792, Muzeum Narodowe w Poznaniu), Antoniego Protazego Potockiego (przed 1793, Muzeum Narodowe w Warszawie), jego żony Marianny Potockiej (ok.1792, Muzeum Narodowe w Warszawie), Zofii Karoliny Manteuffel (1793, Ermitaż, St. Petersburg), Gotharda A. Manteuffla (1793, depozyt w Muzeum Narodowym w Warszawie), Anetki Tyszkiewiczówny , córki Ludwika hetmana wielkiego litewskiego (ok. 1794, własność prywatna w .Londynie), Cecylii z Merlinich Duchesne (1794, Muzeum Narodowe w Warszawie).

Wyjeżdżając z Warszawy w 1794, pozostawił Grassi około trzydziestu nie wykończonych prac u zaprzyjażnionego malarza J. Kosińskiego. O istnieniu wielu nie znanych dzis portretów Grassiego wnioskuje się na podstawie minatur W. Lesseura, J. Kosińskiego. W. Tarnowskiej i C. Duchesne, które zostały wykonane jako kopie jego dzieł. Stąd wiadomo, że portretował także panie Wyganowską, Luizę Syberg z córką, Walewską, Beklerową, Comelli, Annę Worcell, pannę Łazarewicz. Badaczka twórczości Grassiego J. Ruszczycówna przypuszcza, że również w Warszawie Grassi namalował też przebywających tu przedstawicieli arystokracji rosyjskiej: J. Sieversa ( zapewne 1793, w zbiorach Ermitażu ), księżnej Praksedy Gagariny (1794), Walerego Zubowa. Już po wyjeżdzie z Polski Grassi namalował kilka portretów Polaków Wiedniu: w 1795 Stanisława Małachowskiego, marszałka koronnego Sejmu Czteroletniego (obecnie w zbiorach prywatnych w Polsce), oraz Krystyny Radziwiłłówny na tle parku (obecnie we Francji), w 1796 kanclerza wielkiego litewskiego Joachima Chreptowicza (zaginiony), Teresy Wasilewskiej, Izabeli z Grabowskich Sobolewskiej jako Sybilli, oraz Fryderyka Moszyńskiego (trzy ostatnie w Muzeum Narodowym w Warszawie), ostatniego marszałka wielkiego koronnego. Ostatnie znane wizerunki Polaków to portrety małżonków Zamoyskich, Zofii i Stanisława z 1799 (dawniej w zbiorach Zamoyskich w Warszawie, oba spalone w 1939 w Pałacu Błękitnym), Teresy z Czartoryskich Lubomirskiej jako Hebe (1807, Lwowska Galeri Obrazów).

W zbiorach polskich znajduje się obecnie (2002) około 30 malowanych olejno wizerunków Polaków. Ich dokładna ilość jest trudna do określenia z uwagi na to, że wiele oryginałów już nie istnieje, wiele zaginęło, w paru przypadkach znamy tylko powtórzenia, które trudno określić jako repliki autorskie, istnienie niektórych poświadczają jedynie grafiki lub miniatury wykonane z obrazów. Portrety Polaków malował Grassi w Wiedniu (do wyjazdu w roku 1791 i po powrocie w 1795) oraz podczas pobytu w Polsce (1791-94).

Specjalnością Grassiego były wyobrażenia ukazujące daną osobę w półpostaci, z rzadka podejmował się przedstawień całopostaciowych. Jego maniera łączyła w sobie doskonałe tradycje warsztatowe malarstwa wiedeńskiego epoki Heinricha Friedricha Fügera (żyjącego w latach 1751-1818, słynnego portrecisty, dyrektora tamtejszej Akademii od 1783), z lekkością formy zaczerpniętą ze ówczesnego malarstwa malarstwa angielskiego, szczególnie Thomasa Gainsborough. Polskie damy przedstawiał w eleganckich pozach, często z rękami splecionymi, z oczami o mocno zarysowanej oprawie, a delikatnie szkicowanymi fryzurami, miękkimi, nerwowymi pociagnięciami pędzla. Tłem był w nich najczęściej nie określony pejzaż, charakterystyczny dla ówczesnego malarstwa portretowego z fragmentem nieba i zieleni drzew. Portrety panów były rozbudowane o elementy określające ich funkcje i godności. Przedstawiane przez Grassiego twarze były lekko idealizowane.

W polskim malarstwie portretowym Grassi zapisał się jako malarz dwóch postaci bohaterów narodowych, Tadeusza Kościuszki (wizerunek w zbroi z 1792, w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu, dwa inne, w mundurze generalskim i w sukmanie, nie zachowały się) i księcia Józefa Poniatowskiego. Wspominany już młodzieńczy wizerunek księcia Józefa Poniatowskiego z ręką wspartą na szabli, namalowany przez Grassiego w 1789, stał się wzorem dla znanego, późniejszego wyobrażenia księcia, w identycznej pozie, jako ministra wojny i naczelnego wodza Księstwa Warszawskiego z gwiazdami orderów Legii Honorowej i Virtuti Militari. (obecnie w zbiorach Zamku Królewskiego w Warszawie). Ow wizerunek, datowany na ok. 1810 lub 1813 przypisywany jest Grassiemu (przez Chwalewika, Ruszczycównę, Gradowską, Sroczyńską), choć także Bacciarellemu (przez Rastawieckiego i Chyczewską); został spopularyzowany wielokrotnymi kopiami i powtórzeniami.

Bibliografia:

• Słownik Artystów Polskich i obcych w Polsce działających, T. II, Wrocław. Warszawa. Kraków. Gdańsk, 1975 (autor: J. Ruszczycówna)

Autor: Monika Ochnio, Muzeum Narodowe w Warszawie, czerwiec 2002.