Jankiel Adler, "Ostatnia godzina rabiego Eleazara", ok. 1918-1920, olej na tekturze, 100 x 70 cm, wł. Muzeum Sztuki w Łodzi (zaginiony od 1981 roku), fot. dzięki uprzejmości MSŁ

Dzieło Adlera, od 1981 roku uznawane za zaginione, przedstawia umierającego rabina w otoczeniu najbliższych. Zarówno forma obrazu, jak i jego tematyka - rzadko spotykana w sztuce żydowskiej - odsyłają do chasydzkiej mistyki.

Twórczość Jankiela Adlera związana jest z ruchem odnowy sztuki, kultury i religii żydowskiej w okresie międzywojennym. Zadania takie wyznaczyła sobie między innymi działająca w Łodzi grupa artystyczna Jung Jidysz, której uczestnicy postulowali konieczność uwspółcześnienia form artystycznych.

Około 1917 roku, jeszcze przed przystąpieniem do ugrupowania, Adler zaczął malować obrazy wykazujące związki z ekspresjonizmem, który miał okazję poznać podczas swojego pobytu w Niemczech. Tworzył w tym czasie kompozycje o tematyce religijnej, nawiązujące do tradycji mistycznej chasydyzmu, często ekstatyczne w wyrazie. Łączył motywy biblijne i talmudyczne, wykorzystywał tematy zaczerpnięte z ikonografii chrześcijańskiej ("Adoracja", "Zmartwychwstanie"). Sięgał także do folkloru żydowskiego, na przykład w obrazach "Błogosławieństwo Baal Szem Towa" czy "Baal Szem i Budda".

Do tej grupy dzieł należy również wizyjna "Ostatnia godzina rabiego Eleazara", namalowana około 1918-1920 roku. Obraz łączy z nurtem ekspresjonizmu nie tylko niezwykła atmosfera uduchowienia i mistyki, ale także forma artystyczna. Śmiałym deformacjom wydłużonych, ostrych form towarzyszy zakłócenie relacji przestrzennych. Ciasne usytuowanie elementów kompozycji obok siebie daje wrażenie dynamicznej, poruszonej struktury, zbudowanej na kilku diagonalnych osiach. Iluzję ruchu potęgują kontrastowe zestawienia czystych barw: żółcieni, czerwieni i zieleni. Z obrazu emanuje światło nadające kompozycji klimat uniesienia. Nienaturalnie wysmukłe postaci sprawiają wrażenie efemerycznych, niemal pozbawionych materialnego ciężaru, a efekt ten wzmaga lekkość plam barwnych, którymi są określane. Sprawiają one wrażenie rozlewających się po powierzchni obrazu, pozostających w bezustannym ruchu.

Dzieło przedstawia umierającego rabina w otoczeniu najbliższych. Uduchowiony charakter sceny oddają duże, na wpół przymknięte oczy bohaterów. Twarze zarysowane zostały schematycznie. Za rabinem anioł śmierci oczekuje na odpowiednią chwilę, by przeprowadzić go na drugą stronę: widzimy, jak składa ostatni pocałunek na obliczu cadyka, którego poniesie za chwilę przed tron Stwórcy.

W tradycji żydowskiej anioły towarzyszą każdemu człowiekowi podczas całej jego ziemskiej wędrówki. Są znakiem codziennej obecności Boga przy człowieku. Towarzyszą mu przy posiłkach, snach i modlitwie. Ich powołaniem jest spełnianie boskich poleceń. Stąd wiara, że często ingerują w ludzkie działania, niosąc pomoc lub zgubę. Pod wpływem tendencji mistycznych z nadnaturalnych istot, uosabiających wyższą opatrzność, anioły zmieniły się w zróżnicowane byty, o dobrych bądź i złych intencjach. Wyzwoliły się spod bezwzględnej władzy kierującej nimi boskiej siły i stały bohaterami nowej, bardziej złożonej mitologii.

Zgodnie z powszechnymi przekonaniami anioły były niemymi świadkami narodzin i śmierci każdego człowieka. Stąd zwyczaj obdarowywania niemowląt amuletami z wizerunkami skrzydlatych stróżów, które miały je chronić przed zakusami złych mocy. Wierzono także, że anioły odwiedzają żydowskie domy w piątkowe wieczory. Bogobojna rodzina, która z radością oczekiwała na początek szabatu, otrzymywała ich błogosławieństwo. Jeśli jednak w domu brakowało wiary, jego mieszkańcy mogli spodziewać się klątwy, a siły dobra w imię sprawiedliwości nie mogły się temu sprzeciwić. Raz do roku pobożni Żydzi upodabniali się do aniołów podczas Jom Kippur, czyli Dnia Pojednania, gdy okryci białymi tałesami, wznosili prośby o boskie miłosierdzie.

Ta tematyka, choć silnie zakorzeniona w tradycji i religii, dość rzadko była obrazowana. W przypadku Adlera stanowiła prawdopodobnie rezultat fascynacji dziełami Marca Chagalla. Na obrazach malarza z Witebska anioły pojawiają się bowiem niezwykle często, w rozmaitych kontekstach: towarzyszą ludziom nie ingerując nadmiernie w ich sprawy, jak w "Weselu koło wieży Eiffla" (1938-1939), stanowią element sceny religijnej, jak w "Żółtym Ukrzyżowaniu" (1943), czy wreszcie są głównymi bohaterami historii, np. w "Upadku anioła" z 1947 roku.

Warto również podkreślić istotny formalny walor twórczości Adlera: delikatną i kunsztowną materię jego obrazów, budowanych ze świetlistych plam barwnych, gdzie miejscami zacierają się granice i krawędzie form. Pisał o tym w swym tekście z lat 50. Jerzy Stajuda:

"Idealna płaskość obrazów Adlera powstawała na skutek jednakowego nasycenia całej powierzchni obrazu przez kolor. Cynobrowe zielenie, czerwienie, fiolety i ugry tworzą efekty niemal witrażowe przez swą doskonałą świetlistość".

I dodawał w innym miejscu:

"Trzeba tu zadać pytanie, czym byłaby kolorystyka u Adlera bez faktury? Przy założeniu niejakiej samoistności plam, ich wewnętrznego życia, faktura nadaje jednolitość, a gdy trzeba, kontrastuje. (...) Sposób kładzenia farby jest więc niezmiernie ważny. W ramach jednego obrazu rzadko powtarza się ta sama faktura. Od zupełnie oczywistych śladów pędzla lub szpachli aż do laserunku na grudach pomarszczonej farby - rzadki doprawdy przegląd wirtuozerii środków, podporządkowanej przecież wyłącznie logice dzieła".

Obecny los obrazu Adlera nie jest znany. Dzieło było własnością Muzeum Sztuki w Łodzi, jednak w 1981 roku zostało skradzione wraz z rzeźbą "Macierzyństwo" Auguste'a Renoira i "Pejzażem" namalowanym przez Jana Hryńkowskiego.

Literatura:
• Jerzy Malinowski, "Malarstwo i rzeźba Żydów Polskich w XIX i XX wieku", Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 2000
• Jerzy Stajuda, "O malarstwie Adlera", "Przegląd Kulturalny", 1958, nr 3, s. 10
• Jerzy Stajuda, "Jankiel Adler. Wystawa, której nie było", "Za i przeciw", 1957, nr 17, s. 12

Autor: Magdalena Wróblewska, listopad 2010

• Jankiel Adler
"Ostatnia godzina rabiego Eleazara"
ok. 1918-1920
olej na tekturze, 100 x 70 cm
wł. Muzeum Sztuki w Łodzi (zaginiony od 1981 roku)