Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli malarstwa niderlandzkiego XV w. Żył w latach ok. 1430/40-1494.

Informacje źródłowe o artyście są skąpe. 30 stycznia 1465 został wpisany na listę obywateli miasta Brugii jako syn Hermana, urodzony w niemieckim mieście Seligenstadt (położonym nad Menem). Między 1470 a 1480 zawarł związek małżeński z Anną Valkenaere. W tym okresie nabył też trzy domy w centrum Brugii. Należał do grona najbogatszych mieszkańców miasta, nie był jednak członkiem tamtejszego cechu malarzy. W latach 1473-1474 wstąpił do bractwa religijnego przy kościele Mariackim w Brugii. Znane są nazwiska dwóch wyzwolonych na mistrzów uczniów Memlinga. W 1487 artysta owdowiał, sam zaś zmarł 11 sierpnia 1494 roku osierocając trzech nieletnich synów.

Niewykluczone, że Memling zdobywał naukę w Kolonii, w warsztacie Stephana Lochnera (zm. 1451). Od kolońskiego malarza mógł przejąć skłonność do detalu i miniatorską precyzję malowania. Dzięki Lochnerowi miałby również poznać malarstwo niderlandzkie oraz jednego z najwybitniejszych jego przedstawicieli - Rogera van der Weyden, który bawił w Kolonii w 1449 w drodze do Włoch. Jak wskazuje analiza kilku dzieł Memlinga, m.in. tryptyku Pokłonu Trzech Króli (Madryt, Prado), znał on dobrze malarstwo Rogera, być może pracował też w jego warsztacie w Brukseli.

Do zleceniodawców Memlinga należeli bogaci brugijscy mieszczanie, często przedstawiciele wiodących cechów, kupcy, armatorzy, członkowie zakonów, ale także angielski szlachcic oraz zamieszkali w Brugii Włosi. We Włoszech bardzo ceniono (najwyżej poza Niderlandami) malarstwo Memlinga. Wymieniają jego nazwisko włoscy historiografowie XVI w., m.in. Giorgio Vasari. Aż siedemnaście spośród zachowanych dzieł malarza znajdowało się lub znajduje się do dziś we włoskich kolekcjach.

Memlingowi przypisuje się dziś autorstwo ok. 80 dzieł: pojedynczych tablic i nastaw ołtarzowych (głównie dyptyków i tryptyków). Te ostatnie - niekiedy pokaźnych rozmiarów - zachowały się często podzielone i rozproszone po różnych kolekcjach. Aż pięć dzieł malarza znajduje się w pierwotnym miejscu swego przeznaczenia - brugijskim szpitalu Św. Jana (dziś: Muzeum Memlinga), m.in. tryptyk Pokłonu Trzech Króli z 1479 oraz Relikwiarz św. Urszuli z 1489. Część z obrazów Memlinga zachowało oryginalne ramy, na których znajdują się daty powstania dzieł, m.in.: tryptyk Mistycznych zaślubin św. Katarzyny (Brugia, Muzeum Memlinga) z 1479 i pentaptyk Ukrzyżowania (Lubeka, St. Annenmuseum) z 1491. Dzieła te, dzięki analizie porównawczej stylu, pomagają ustalić chronologię innych, nie datowanych obrazów malarza.

Memling, jak się wydaje, wyspecjalizował się w przedstawieniach Madonn z Dzieciątkiem - zarówno w ujęciu półpostaciowym, np. obraz z 1487 (Berlin, Gemäldegalerie), jak i całopostaciowym - często w otoczeniu świętych, np. Tryptyk Johna Donne'a (Londyn, National Gallery) z czasu ok. 1480. Szczególne osiągnięcie Memlinga stanowią jednak portrety (przeważnie z pejzażowym tłem), w których udało mu się osiągnąć równowagę między realizmem a idealizacją, np. Dyptyk Martina van Nieuwenhove (Brugia, Muzeum Memlinga) z 1487.
Oprócz wymienionych dzieł Memlinga wyróżnia się - tematyką, kompozycją lub poziomem artystycznym - szereg innych jego obrazów. Szczególne miejsce zajmują dwa obrazy symultanicznie ukazujące w miejskim pejzażu sceny z życia Chrystusa i Marii - Pasja (Turyn, Galleria Sabauda) z ok. 1470 oraz Siedem Radości Marii (Monachium, Alte Pinakothek) z 1480. Postrzegane są one niekiedy jako odzwierciedlenie średniowiecznych przedstawień misteryjnych.

Jedynym dziełem Memlinga w zbiorach polskich jest tryptyk Sądu Ostatecznego (Gdańsk, Muzeum Narodowe), zamówiony zapewne przez Angelo Taniego dla własnej kaplicy przy kościele Św. Michała w Badia Fiesole. Retabulum to zostało złupione na florenckim statku u wybrzeży Anglii w 1473 przez gdańskiego kapra i przekazane do kościoła Mariackiego w Gdańsku. Nastawa ta, zdradzająca wyraźną zależność od Sądu Ostatecznego Rogera van der Weyden z lat 1443-1446 (Beaune, Hôtel Dieu), uchodzi za jedno z najwcześniejszych, a zarazem najlepszych artystycznie dzieł Memlinga.

Malarstwo Memlinga tchnie kontemplatywnym spokojem, tak bardzo różnym od dramatyzmu dzieł Rogera. Cechuje je kameralny nastrój, żywa, niemal emalierska a zarazem dekoracyjna kolorystyka, symetryczne układy kompozycyjne, idealizacja postaci - zwłaszcza kobiecych. Cechy te przyczyniły się w XIX stuleciu do szybkiego "odkrycia" Memlinga i wysokiej oceny jego twórczości, w XX w. zaś przyniosły mu deprecjonujące określenia wtórności i powierzchowności w stosunku do starszej generacji malarzy niderlandzkich. Dziś jednak uważa się, że malarstwo Memlinga w doskonały sposób wyraża ducha okresu przejściowego: łączy tematykę i atmosferę późnośredniowiecznej Północy z impulsami renesansowego Południa (np. motywy półkolistych arkad, nagich putt i liściasto-owocowych girland).

Autor: Paweł Freus, listopad 2007