Modernistyczny malarz, rzeźbiarz, grafik i rysownik polski czynny w Paryżu. Urodzony w Warszawie w 1880, zmarł w 1935 w Paryżu.

Edukację artystyczną rozpoczął ok. 1898 w Monachium w prywatnych szkołach Stanisława Grocholskiego i Antona Ažbego. Mieszkając w pobliskim Dachau zajmował się malarstwem pejzażowym. W 1900 kontynuował naukę w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Jana Stanisławskiego; w tymże roku zadebiutował na wystawie Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. W 1901 uczęszczał w Warszawie do prywatnej szkoły Konrada Krzyżanowskiego; wszedł wówczas w krąg artystów skupionych wokół Zenona Przesmyckiego i elitarnego czasopisma "Chimera". W 1902 wyjechał do Francji i podjął studia w pracowni rzeźby Huberta Ponscarmego w paryskiej École des Beaux-Arts. W 1903 artysta osiadł w Paryżu na stałe; utrzymywał bliskie kontakty z polską kolonią artystyczną, głównie z Olgą Boznańską, Władysławem Ślewińskim, Bolesławem Biegasem, Eugeniuszem Zakiem i Eli Nadelmanem. Mieszkając na Montparnassie obracał się w sferach międzynarodowej elity artystycznej; bliższa znajomość łączyła go z Amedeo Modiglianim i Giorgio de Chirico. Jego sztukę promowali wybitni krytycy, m.in. Guillaume Apollinaire, André Salmon i Louis Vauxcelles. Przyjacielską opieką otoczył go znakomity rzeźbiarz Émile-Antoine Bourdelle. Jego prace reprodukował w luksusowym czasopiśmie "Sztuka" Antoni Potocki. W 1914 Gwozdecki zainicjował powstanie Akademii Malarskiej - uczelni dla polskich twórców przebywających we Francji, której działalność przerwał wybuch I wojny światowej. Artysta działał ponadto w organizacjach polonijnych, Towarzystwie Artystów Polskich w Paryżu i Kole Artystów Polskich.

Od 1916 przebywał na zmianę w Paryżu i Nowym Jorku, gdzie propagował polską kulturę zakładając m.in. w 1927 Komitet Stosunków Artystycznych Polsko-Amerykańskich. Pełnił też funkcję przewodniczącego zarządu nowojorskich Salonów Dorocznych. Więzi przyjaźni łączyły go z Katherine Dreier, artystką i kolekcjonerką promującą w ramach Société Anonyme sztukę abstrakcyjną.

Uczestniczył w paryskim Salon Société Nationale des Beaux-Arts (1904-1911), Salon des Indépendants (1905, 1906, 1910-1914) oraz Salon d'Automne (1904, 1906, 1910-1913, 1927-1934). Swe prace pokazał na ekspozycjach Kunstverein w Monachium (1900) oraz Juryfreien w Wiedniu i Berlinie (1910-1911). Brał czynny udział w życiu artystycznym w kraju, m.in. wykonując rysunki dla czasopism "Rydwan" i "Krokwie". Swą twórczość prezentował w krakowskim i lwowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych (1906) oraz warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych (1901, 1903, 1905, 1906, 1908-1912, 1914). Przyłączał się do ekspozycji Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka"; w latach 1917-1919 wystawiał z awangardowym ugrupowaniem Ekspresjoniści Polscy (Formiści). Zajmował się także krytyką i teorią sztuki; swe artykuły publikował na łamach lwowskiego pisma "Nasz Kraj" oraz francuskiego "L'Ami du Peuple". W 1908 ogłosił rozprawę "O ewolucji w sztuce". Indywidualne wystawy Gwozdeckiego odbyły się Poznaniu (1907), Lwowie (1907) i Krakowie (1908). W Paryżu artysta zorganizował pokazy swej twórczości we własnej pracowni na Montparnassie w 1912, 1913 i 1935 r. Prezentował też parokrotnie swe prace w Nowym Jorku (1918, 1921/1922, 1925).

Spuścizna artystyczna Gwozdeckiego obejmuje szereg dyscyplin artystycznych, od malarstwa olejnego poprzez rzeźbę i grafikę oryginalną po rysunek. Na gruncie grafiki warsztatowej artysta podejmował liczne eksperymenty; prócz akwaforty, miedziorytu i monotypii uprawiał wynalezioną przez siebie technikę gwozdotypu. Cechą znamienną jego twórczości była stylistyczna różnorodność; stosowane przez Gwozdeckiego środki wyrazu ewoluowały od symbolistycznej syntezy poprzez fowistyczną ekspresyjność po manieryczną stylizację i dekoracyjność. Jego postawa artystyczna ukształtowała się w kręgu oddziaływania ekspresjonistycznej teorii "nagiej duszy" głoszonej przez Stanisława Przybyszewskiego i ekspresyjnej formuły sztuki Edvarda Muncha. Stężona ekspresja cechowała także portrety malowane przez warszawskiego mistrza Gwozdeckiego, Konrada Krzyżanowskiego. Stąd też na wczesną twórczość artysty składają się mroczne, wizyjne portrety i widmowe maski (Autoportret. Głowa chłopa - apokalipsa, ok. 1900; Biegas, 1904; Portret Olgi Boznańskiej, 1904; Portret w świetle lampy, 1904; Sfinks, ok. 1904). Znamienne dla modernistycznej ikonografii motywy pojawiły się w ewokujących dekadencką nastrojowość kompozycjach Anioł-oracz (1903) i Wieczorna tęsknota (1904). Na studiach pejzażowych Gwozdeckiego odcisnęła wyraźne piętno symbolistyczna formuła malarstwa Jana Stanisławskiego (Kapliczka, 1900; Krajobraz. ostatnie śniegi; Wieczór letni. Wawel, ok. 1900). We Francji artystę zafascynowała - dzięki znajomości z Władysławem Ślewińskim - sztuka Paula Gauguina i szkoły Pont-Aven akcentująca autonomiczną wartość plamy barwnej, plastyczny walor konturu i umowną płaskość form (Pełnia. Księżyc, 1905; Brzeg morski, 1905).

Najsilniejszy wpływ na jego wyobraźnię malarską wywarły jednak dzieła fowistów, dekoracyjność i kolorystyczna intensywność płócien Henri Matisse'a i Keesa van Dongena (Portret w kapeluszu skrzydlatym, ok. 1911; Maska, 1912, Akt klęczący, 1912). Okres poszukiwań własnych środków wyrazu i oryginalnego języka plastycznego Gwozdeckiego zamyka się w latach 1906-1914. W obrazach z tego okresu malowanych płaską plamą mocnych, nasyconych, kontrastowo zestawianych barw krytycy dopatrywali się także reminiscencji niemieckiego ekspresjonizmu, głównie z kręgu grupy Die Brücke (Portret kobiety w czarnej sukni, ok. 1906). W kompozycjach Gwozdeckiego pojawiły się ponadto japońskie rekwizyty i elementy japonizującej estetyki (Martwa natura z japońską laleczką, 1911; Japońskie lalki, ok. 1911). W martwych naturach wydobyte zamaszystym duktem pędzla i śmiałymi impastami formy dookreślał wyrazisty, czarny kontur (Róże, 1909, Nenufary). Uchwycone paroma pociągnięciami pędzla rysy twarzy portretowanych osób oddawały sugestywnie stan ducha raczej niż wygląd modela; dysonanse ostrych różów i zieleni nadawały wizerunkom drapieżny wyraz i wizyjny charakter (Człowiek w berecie. Autoportret, ok. 1911).

Na początku lat 1920-ych Gwozdecki uległ wpływom nowego klasycyzmu; inspiracji zaczął poszukiwać w fajumskich portretach i figuralnej dekoracji greckich waz (Akt, ok. 1920). Gładka faktura jego płócien zyskiwała pod warstwą werniksu szklistość emalii. Obfitość i wielobarwność malowanych przez artystę w dekoracyjnej manierze bukietów odsyła do sztuki z kręgu École de Paris, m.in. do martwych natur z kwiatami Mojżesza Kislinga. W późnej twórczości Gwozdeckiego przejawiło się także artystyczne pokrewieństwo ze stylistyką Eugeniusza Zaka i Amedeo Modiglianiego (Kiki z Montparnasse, ok. 1920; Popiersie kobiety z flakonem, ok. 1930). Poprzez sylwetowe traktowanie form, radykalne ograniczenie kolorystyki i uzyskanie efektu barwnej fluorescencji artysta nadał kompozycjom o biblijnej tematyce zjawiskowy charakter i symboliczny wymiar (Judyta, 1930; Sen św. Augustyna, 1930; ŚW. Franciszek). Mistrzostwo w lapidarnym określaniu kształtu linią, finezję kreski i dekoracyjność kompozycji osiągnął Gwozdecki w serii rysunkowych i graficznych aktów, w których arbitralnie poprowadzone po łuku zarysy ciała wypełniają cały kadr kompozycji (Duchowe portrety, ok. 1919). Równie umowny charakter nadał artysta linearnym twarzom-maskom sprowadzonym do zwięzłości ideogramu. Badacze sztuki Gwozdeckiego doszukują się tu wpływów teoretycznej myśli Mieczysława Golberga, autora "La Morale des Lignes", oraz paraleli z estetyką art déco. Twórca umiejętnie wykorzystywał też rozlewność i przejrzystość plam akwareli nadając wyobrażonym motywom swoistą eteryczność i świetlistość; kompozycję kolorystyczną opierał na akordach ostrych i nasyconych barw (Maki; Głowa młodego mężczyzny, ok. 1913).

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, luty 2003.