"Gabinet sztuki królewicza Władysława Zygmunta Wazy", malarz antwerpski czynny w Warszawie (Etienne de la Hyre?), 1626, olej na drewnie, 72,8 x 105,6 cm, wł. Zamek Królewski w Warszawie, fot. Andrzej Ring

Należący do zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie obraz przedstawia najciekawsze nabytki królewicza z dziedziny sztuki zakupione podczas podróży po Europie w latach 1624-1625.

17 maja 1624 roku królewicz Władysław Zygmunt Waza, syn Zygmunta III, przyszły następca tronu polskiego, wyjechał w podróż po Europie, która miała trwać nieco ponad rok. W jej trakcie planował odwiedzić prężnie rozwijające się miasta zachodniej Europy, nierzadko z działającymi w nich słynnymi pracowniami artystycznymi.

Podróż rozpoczęła się od zwiedzenia Nysy - miasta biskupiego na Dolnym Śląsku, o silnych związkach politycznych i artystycznych z Rzeczpospolitą. Następnie Władysław wizytował Wiedeń oraz miasta niemieckie: Augsburg, Norymbergę, Kolonię. Potem podróżował przez Niderlandy (Antwerpia, Metz), by skierować się na południe, do Italii (Como, Mediolan, Pawia, Genua, Bolonia, Florencja, Asyż, Rzym, Werona, Wenecja) i powrócić znów przez Wiedeń i Nysę do Warszawy.

Podczas tych wojaży przez większość czasu królewicz występował incognito, najczęściej jako szlachcic Snopkowski - nazwisko to nawiązywało znacząco do herbu Wazów: snopka zboża. Jedynie na dworach pod panowaniem Habsburgów nie ukrywał swej tożsamości, co zresztą byłoby trudne, zważywszy na fakt, iż jego matką była arcyksiężna Anna Habsburżanka.

Władysławowi towarzyszył orszak składający się z przedstawicieli szlachty i magnaterii bardzo dobrze znających Europę. Do najważniejszych należeli: Albrecht Stanisław Radziwiłł (autor słynnych pamiętników), Stefan Pac, Łukasz Żółkiewski oraz Gerard Denhoff. Podczas podróży sam królewicz wydał zawrotną sumę ponad 180 tysięcy złotych, na które złożył się król Zygmunt III, królowa Konstancja i przyszły następca tronu. Według relacji Radziwiłła, on sam wydał także około 100 tysięcy złotych. Na co zostały przeznaczone te pieniądze? W większości na dzieła sztuki, które Władysław kazał upamiętnić na obrazie z 1626 roku.

"Gabinet sztuki królewicza Władysława Zygmunta Wazy", wykonany w Warszawie przechodził burzliwe koleje losu. Zaginął już podczas Potopu szwedzkiego i przez około 300 lat jego dzieje były nieznane. "Wypłynął" w 1947 roku, kiedy to okazało się, że należy do zbiorów nowojorskiego kolekcjonera Victora Sparka i przeszedł konserwację. 9 stycznia 1980 roku został zakupiony przez londyńską Heim Gallery na aukcji Sotheby's w Nowym Jorku. Następnie był pokazywany w Londynie i w Detroit, by wreszcie w 1986 roku stać się własnością Zamku Królewskiego w Warszawie. Od tego czasu znajduje się na stałej ekspozycji w Komnacie Głównej Pokojów Dworskich zamku.

Obraz, jak głosi umieszczona na nim sygnatura HERE. FECIT / VARSAVA 1626 powstał w 1626 roku w Warszawie. Problem autorstwa mimo wyraźnego podpisu nie został dotychczas jednoznacznie rozstrzygnięty. Jeszcze podczas pobytu obrazu w Stanach Zjednoczonych przypuszczano, iż autorem jest malarz antwerpski Jan Brueghel II, syn Jana I, wnuk Pietera Bruegla starszego. Jedynym, dość wątłym, argumentem za tą hipotezą, są potwierdzone kontakty królewicza ze wspomnianym malarzem. Wykonaniu obrazu przez Brueghla przeczy jednak sygnatura, którą prof. Juliusz A. Chrościcki łączył z francuskim malarzem Etienne'em de la Hyre (ok. 1583-1643). Wiadomo z archiwaliów, iż przebywał on w Warszawie i cieszył się tu sporym uznaniem, było to jednak wcześniej, niż w 1626 roku. W tymże roku ów malarz był już notowany w Paryżu, co utrudnia uwiarygodnienie tej interesującej hipotezy. Według pozostałych badaczy obraz został wykonany przez "malarza antwerpskiego czynnego w Warszawie" lub przez któregoś z członków rodziny Heere. Pierre Rosenberg z Luwru określił autora dzieła jako "pseudo de la Hyre".

Co zatem zostało przedstawione na obrazie? Jest to, jak już wspomnieliśmy, zestawienie najciekawszych nabytków królewicza z dziedziny sztuki zrobionych podczas podróży po Europie. W prawym dolnym rogu znajduje się medalion z podobizną i tytulaturą Władysława. Wykonał go w 1624 roku w Wiedniu warsztat złotnika Alessandra Abondio. Koniec złotego łańcucha medalionu schowany jest w mahoniowym sepecie, dekorowanym srebrnymi plakietami. Nad łańcuchem wznosi się grupa rzeźbiarska "Porwanie Sabinek", dzieło Giovanniego da Bologni (Giambologni). Rzeźba ma typową dla tego artysty, acz rzadką jeszcze w tym czasie konstrukcję figura serpentinata, polegającą na przedstawieniu postaci w silnie skręconych pozach, ukazujących poszczególne partie mięśni. Charakterystyczne dla tego wspaniałego dzieła florenckiego artysty jest zbudowanie kompozycji w pionie. Możemy przypuszczać, iż Władysław zakupił ową grupę rzeźbiarską we Florencji lub Rzymie, być może wtedy też zostały nawiązane kontakty fundatorów polskich z warsztatem Giambologni, które zaowocowały wykonaniem w jego kręgu figury z Fontanny Neptuna, ustawionej następnie na Długim Targu w Gdańsku.

Przemieszczając wzrok w lewą stronę obrazu dostrzegamy bitwę morską, dzieło z kręgu Hendricka Vrooma. Za nim stoi prawdopodobnie portret królewicza, choć niektórzy przypuszczają, iż wyobrażony na nim został król Szwecji Gustaw Adolf z dynastii Wazów. Niemniej, ten fragment kolekcji został domalowany później, do gotowego już obrazu. Portret oparty jest o częściowo zasłonięty obraz "Madonna z Dzieciątkiem w girlandzie z kwiatów", wspólne dzieło Rubensa i Jana Brueghla I. Pierwszy z nich wykonał dla polskiego następcy tronu także trzy inne zobrazowane dzieła: środkowy i, jak się zdaje, największy z zaprezentowanych obraz "Pijany Sylen" oraz portrety apostołów św. Piotra i św. Pawła. Jan Brueghel I stworzył zaś "Widok na skraju wsi", umieszczony pomiędzy wizerunkami apostołów i istniejący do dziś w kilku wersjach. W lewym górnym rogu możemy rozpoznać jeszcze dzieło Davida Vinckenboonsa "Bójka chłopów przed karczmą", również zachowane w kilku wersjach, z których jedna znajduje się w Rijksmuseum w Amsterdamie.

Wreszcie, poniżej artefaktów malarskich zaprezentowany został niezwykły szkicownik któregoś z manierystów osiadłych na rudolfińskim dworze w Pradze, być może Hansa von Aachen. Kolekcję dzieł uzupełnia obraz przedstawiający scenografię do jednej z oper granych w 1625 roku we Florencji - przejaw zamiłowania królewicza do opery włoskiej. Wymienić należy także nieliczne tapiserie, choć brak tych zamówionych w 1624 roku, które wykupiono dopiero osiem lat później przy okazji koronacji Władysława IV na króla Polski.

Obraz "Gabinet sztuki królewicza Władysława Zygmunta Wazy" stanowi świetne źródło informacji o zbiorach królewskich czasów Wazów. Z archiwaliów wiadomo, iż następca tronu pasjonował się również kolekcjonowaniem przedmiotów do bardziej tradycyjnych gabinetów osobliwości, w których skład wchodziły koralowce, kryształy, czy szkielety rzadkich zwierząt. Gabinet sztuki był od nich oddzielony, a wysoka klasa dzieł i znane nazwiska europejskich artystów świadczą o bardzo dobrej edukacji Władysława Zygmunta i jego wyrobionym guście artystycznym.

Autor: Jakub Jagiełło, kwiecień 2011

• "Gabinet sztuki królewicza Władysława Zygmunta Wazy"
malarz antwerpski czynny w Warszawie (Etienne de la Hyre?)
1626
olej na drewnie, 72,8 x 105,6 cm
wł. Zamek Królewski w Warszawie