Bolesław Biegas - rzeźbiarz i malarz czynny w Paryżu, reprezentant symbolistycznego nurtu. Urodzony w 1877 w Koziczynie koło Ciechanowa, zmarł w 1954 w Paryżu.

Poniżej zamieszczamy dwa omówienia życia i twórczości Bolesława Biegasa - autorstwa Ireny Kossowskiej i Piotra Szuberta.

Jeden z najbardziej oryginalnych polskich rzeźbiarzy osiadłych w Paryżu. Urodzony w chłopskiej rodzinie, rozpoczął naukę rzeźby w latach 1895-1896 dzięki wsparciu księdza Aleksandra Rzewnickiego; lekcje pobierał u snycerza Antoniego Panasiuka prowadzącego w Warszawie pracownię sztuki kościelnej. Swe umiejętności warsztatowe rozszerzył studiując w latach 1897-1901 w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki. W 1901 został wydalony z uczelni za rzeźbę Księga życia, którą otaczała atmosfera skandalu. W tymże roku wziął udział w X Wystawie Wiedeńskiej Secesji. Dzięki stypendium warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych wyjechał do Paryża, gdzie - z przerwami na wyjazdy do kraju - pozostał do końca życia.

Początkowo kontynuował studia w École des Beaux-Arts, lecz wkrótce rozpoczął samodzielną działalność artystyczną. Brał udział w Salon des Indépendants (1906-1910, 1920-1923, 1925), Salon d'Automne (1910, 1913, 1919) i Salon Société Nationale des Beaux-Arts (1902, 1908, 1913, 1926, 1927). Indywidualne wystawy artysty odbyły się w paryskiej Galerie A. Seligmann (1911, 1925), Galerie Bernheim-Jeune (1929) i Galerie Arts et Artistes Polonais (1932), oraz w londyńskiej Arlington Gallery (1930). Od 1902 prezentował swą twórczość w kręgu paryskiego czasopisma "La Plume". Swe prace pokazał ponadto w Petersburgu (1903), Kijowie (1905), Rzymie (1911) i Amsterdamie (1911).

Jego wystawy - fascynujące jednych i bulwersujące drugich - recenzowali wybitni krytycy, m.in. Guillaume Apollinaire, Émile Verhaeren, André Fontaines i Louis Vauxcelles. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu. Uczestniczył także w życiu artystycznym w kraju eksponując swe dzieła w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych (1901, Salonie Kulikowskiego (1909) i krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych (1902-1904, 1911). Pod wpływem filozofii Stanisława Przybyszewskiego tworzył alegoryczno-symboliczne rzeźby o tematyce oddającej dramat ludzkiej egzystencji. Dla stylistyki jego prac pozostających w sferze oddziaływania sztuki Gustava Vigelanda znamienne są dynamiczne formy o płomienistym zarysie i ekspresyjnie zdeformowane twarze-maski. Równoległy nurt w twórczości Biegasa reprezentowały rzeźby o syntetycznej, zgeometryzowanej formie odzwierciedlające idee Prasłowiańszczyzny. Twórca pisał ponadto utrzymane w symbolistycznej konwencji utwory literackie, poematy (Przeszłość i przyszłość, 1902), powieści (Graczak 1904; Wędrówka ducha myśli 1904) i utwory dramatyczne (Lachit, 1906; Orfida, 1908; Bramir, 1909; Saturn, 1937).

Malarstwo zaczął uprawiać ok. 1900 za namową Stanisława Wyspiańskiego. Inspiracje czerpał z symbolistycznej sztuki G. Moreau i A. Böcklina; wczesne prace artysty odzwierciedlają także fascynację sztuką Wyspiańskiego i dekoracyjnością falistej, giętkiej linii okresu secesji (ADAM, ok. 1907). Oryginalną formułę obrazowania wniosły jego "portrety sferyczne" będące próbą harmonijnego połączenia przestylizowanego wizerunku ludzkiego z abstrakcyjną ornamentyką, wpisania ludzkiej postaci w gęstą siatkę biegnących po łukach linii i przecinających się płaszczyzn (Pamiątka).

Ta seria wizerunków ewokujących skojarzenia z magią i ezoterycznymi znakami, zapoczątkowana w 1918, została po raz pierwszy zaprezentowana publiczności w 1919 w Pavillon de Magny. Dekoracyjne walory dzieł oparte są na linearyzmie i "mozaikowej" kompozycji barw stłumionych, zmatowiałych, kładzionych płaską plamą (Na powietrzu, ok. 1918; Linia życia, ok. 1918; Kokietka, ok. 1922/1923; Turecka tancerka, ok. 1925) bądź intensywnych, pointylistycznie rozwibrowanych, nakładanych drobnymi uderzeniami pędzla (Czarodziejka, ok. 1925; Rewolucja, ok. 1932). Tajemniczy uśmiech kobiet podporządkowanych wirującym rytmom kompozycji i wyszukane gesty ich nad miarę giętkich dłoni zdradzają tajemną wiedzę okultystyczną (Tajemnica uśmiechu, ok. 1925).

W stylistyce "portretów sferycznych" utrzymane są wizerunki politycznych przywódców i dyktatorów, m.in. Józefa Piłsudskiego, Adolfa Hitlera, Józefa Stalina, Winstona Churchilla, Franklina Roosevelta i Charlesa de Gaulle'a, jakie Biegas wykonał w połowie lat 1940-ych. Konwencja katykatury i satyry politycznej pojawiła się w malarstwie artysty już w 1907 (Walka rosyjsko-japońska, 1907; neron na polskiej ziemi, ok. 1908; Wywłaszczenie Polaków, ok. 1908; Inwazja Prus na Rosję, ok. 1908; Germania na koniu czerwonej propagandy, 1917/1918; Kuriozum. Potomstwo Lloyda George'a, ok. 1922). Na ok. 1918 datują się początkowe obrazy serii Tytanid i Tytanów przedstawiające zapożyczone z greckiej mitologii postacie bóstw uosabiających siły przyrody (Tytanida, Taniec w jaskini, ok. 1918; Tytanida, 1921; Tytan mgielnej burzy, ok. 1922). Ich przestylizowane sylwety o wyolbrzymionych mięśniach świadczą o nadprzyrodzonej mocy fizycznej.

We wczesnych latach 1920. Biegas stworzył cykl dwudziestu ośmiu olejnych obrazów o onirycznym charakterze i erotycznych podtekstach zatytułowany "Mistyka nieskończoności", który zaprezentował w 1925 r. w Galerie André Seligmann w Paryżu (Kochankowie, ok. 1923/1925; Potwierdzenie miłości, ok. 1924-1925; Grota tajemnic, ok. 1925; Zamek światła, ok. 1925; Odgadywanie wspomnienia, ok. 1927; Orfeusz, ok. 1927; Leda, ok. 1928; Pałac wierzchołka skały, ok. 1928). Mistyczny nastrój i ezoteryczną symbolikę wykreował poprzez mroczną, zdominowaną czerniami i błękitem kolorystykę oraz teatralny, dramaturgiczny sposób operowania światłem wydobywającym z ciemności nocy postacie kochanków, aniołów i mitologicznych bohaterów; poetyckie skojarzenia dookreślił literackimi tytułami dzieł. Srebrzyście połyskują w tych kompozycjach smugi wodospadów, lśnią feeryczne pałace i zamki, na ciemnej tafli jezior migoczą księżycowe refleksy, zaś we wnętrzach grot i na zboczach skał jawią się płaskie, hieratyczne sylwety chtonicznych bóstw utkanych ze światła. Kontynuację "Mistyki nieskończoności" stanowiła seria "Sławni ludzie" z lat 1930-ych, ukazująca w nokturnowym otoczeniu imaginacyjne wizerunki wielkich twórców kultury, m.in. Szekspira (Szekspir, ok. 1930), Byrona, Shelleya, Miltona, Waltera Scotta, Oscara Wilde'a i Chopina. Archaizująca stylizacja cechowała także pozostałe portrety Biegasa (Portret Brama De Castro, ok. 1910; Autoportret, ok. 1912; Portret Wandy Napierkowskiej, ok. 1915).

Autor: Irena Kossowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, luty 2003.



Bolesław Biegas: urodził się w 1877 w Koziczynie pod Ciechanowem, zmarł w 1954 w Paryżu.

Rzeźbiarz i malarz. Domorosły talent odnaleziony na wsi przez pozytywistę Aleksandra Świętochowskiego. W latach 1895-1896 terminował w Warszawie u snycerza Antoniego Panasiuka, następnie, dzięki zdobytym przez Świętochowskiego funduszom, kształcił się od 1896 w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych pod kierunkiem Alfreda Dauna i Konstantego Laszczki. Wskutek konfliktu z profesorami, w 1901 przerwał studia i wyjechał do Paryża, gdzie z przerwami na wyjazdy do kraju - pozostał do końca życia. Wystawiał głównie na Salon des Independants, ale również na Salon National des Beaux-Arts i Salon d'Automne.

W dzieciństwie tworzył w glinie i drewnie niezachowane figurki świętych i scenki rodzajowe z życia ludu wiejskiego, o których charakterze można domyślać się jedynie na podstawie tytułów (Na fujarce, Odpoczynek, Para tańczących wieśniaków). Podczas studiów znalazł się w kręgu oddziaływania haseł Młodej Polski, a zwłaszcza programu głoszonego przez Stanisława Przybyszewskiego, pod wpływem którego diametralnie zmienił tematykę i formę swoich prac. O transformacji tej najlepiej zaświadcza lista rzeźb artysty wystawionych w 1900 roku w Salonie Krywulta w Warszawie: Początek świata, Rozmowa myśli, Ludzkość, Duch łez, Złamane życie, Koniec świata. W dziełach tych, cechujących się ekspresyjną formą, artysta podejmował problematykę związaną z tragicznymi uwarunkowaniami ludzkiego bytu. Były to w większości odlewy-maski, pozbawione tylnej strony, których modelunek często wskazuje na to, że proces twórczy Biegasa zasadzał się na pospiesznej, gorączkowej pracy, realizującej młodopolską, neoromantyczną ideę "twórczego szału". W swych pracach operował często rozfalowaną płomienistą sylwetą i ekspresyjnie zdeformowanymi twarzami-maskami o dramatycznej mimice (Marsz żałobny Chopina, 1901). Równocześnie powstawały rzeźby o kanciastych formach, w większości uproszczone, wysmukłe figury w długich szatach (Noc, 1902). Bezprecedensowa propozycja twórcza Biegasa wywołała wrzawę w polskim środowisku artystycznym, które podzieliło się na zwolenników i zagorzałych przeciwników jego twórczości. Również w ocenie współczesnej historii sztuki twórczość artysty nie jest oceniana jednoznacznie, jakkolwiek nikt nie kwestionuje niezaprzeczalnej oryginalności indywidualnego stylu wykształconego przez rzeźbiarza we wczesnym okresie twórczości.

Od 1900 artysta również malował. Swoje poglądy teoretyczne na sztukę zawarł w tekście "Le criterium de l'art" z ok. 1906. Zajmował się również twórczością literacką; pisał dramaty i powieści, w których często pojawiał się wątek autobiograficzny (np. w powieści "Graczak" z 1904 i dramacie "Lachit" wydanym w Warszawie w 1906).

Dzieła rzeźbiarskie Biegasa znajdują się m.in. w Muzeach Narodowych w Krakowie, Poznaniu i Warszawie, Muzeum Mazowieckim w Płocku oraz Towarzystwie Historyczno-Literackim w Paryżu.

Podstawowa bibliografia:

• "Boleslas-Biegas, Sculpteur et peintre", Album, Paris [ok. 1906].
• Biegeleisen H., "Biegas", Lwów 1911.
• Bielawski Bolesław, "Twórczość Bolesława Biegasa do 1914", [w:] "Sztuka około 1900. Materiały z Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki", Warszawa 1969.
• Domański Michał, "Z zagadnień treści i formy rzeźby Bolesława Biegasa do 1914 roku", "Biuletyn Historii Sztuki", t. XXXII, 1970, nr 3/4.
• "Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. I", Wrocław 1971 (Bolesław Bielawski).

Autor: Piotr Szubert, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, luty 2002.