Scenograf, grafik, ilustrator. Urodził się 23 lutego 1923 roku we Lwowie.

W latach 1944-1948 studiował na wydziale architektury w College of Arts and Crafts w Nottingham w Wielkiej Brytanii. Po powrocie do kraju, od 1948 do 1951 roku, był dyrektorem i scenografem teatru Niebieskie Migdały, sceny lalkowej, którą jeszcze w 1944 roku w Samarkandzie założyła jego matka Janina Kilian-Stanisławska. Teatr ten w 1951 roku został przemianowany na Teatr Lalka. Z warszawską sceną Kilian związany jest od ponad półwiecza. Pracował tam od 1951 roku jako scenograf i kierownik plastyczny, dzisiaj (od 1988 roku) jest konsultantem plastycznym. Poza tym współpracuje z wieloma scenami lalkowymi, dramatycznymi i operowymi.

W teatrze lalkowym debiutował w 1949 roku scenografią do Kopciuszka Janiny Kilian-Stanisławskiej w warszawskim Teatrze Niebieskie Migdały. W latach 50. w Teatrze Lalka razem z inscenizatorem Janem Wilkowskim współtworzył ważne przedstawienia - Krzesiwo Hansa Christiana Andersena (1955), Guignola w tarapatach Leona Moszczyńskiego i Wilkowskiego (1956) i O Zwyrtale Muzykancie Wilkowskiego (1958). W warstwie plastycznej Guignola Kilian zestawił fotografie z działaniem aktorów i lalek, natomiast w Zwyrtale odwołał się do folkloru podhalańskiego, przede wszystkim malowideł na szkle. Współpraca Kiliana z Wilkowskim zaowocowała znakomitymi przedstawieniami także w latach 80. Wspólnie wystawili pełne humoru, wzruszające widowisko Żywoty świętych Jędrzeja Wowro i Spowiedź w drewnie Wilkowskiego w szczecińskim Teatrze Lalek Pleciuga (1983), a później rozegrany na tle arrasu, w renesansowym wnętrzu i z renesansowymi przedmiotami spektakl wg Dekameronu Giovanni Boccaccia w Białostockim Teatrze Lalek (1986).

Kiliana fascynuje folklor. Zainteresowanie sztuką ludową wyniósł z rodzinnego domu. Jego matka Janina Kilian-Stanisławska, historyk sztuki, krytyk i reżyser, interesowała się sztuką naiwną, ciotka Zofia Stanisławska-Howurkowa była drzeworytnikiem i scenografem.

"Sztuka naiwna i sztuka dziecka stały się nieustającym źródłem mojej roboty graficznej i teatralnej" - mówił Kilian. - "Właśnie matka i ciotka ocaliły od zapomnienia wartości dzieciństwa. Nauczyły mnie spraw w sztuce najważniejszych (...): bezpośredniości, radości i decyzji wyboru" (za: "Teatr Lalek" 1995, nr 2).

Folklor, przede wszystkim polski, scenograf potrafił twórczo wykorzystywać w teatrze. Odkrywał walory sceniczne drewnianych rzeźb, malowideł na szkle, wikliny. Inspiracje sztuką ludową i prymitywną oraz kulturą plebejską owocowały także użyciem radosnych, czystych barw. Kilian mawiał, że nawet gdyby przyszło mu inscenizować Makbeta, okrutne zbrodnie pokazałby w pełnym świetle, a nie chowające się po kątach. W przedstawieniach w oprawie Kiliana śmieszność łączyła się z groteską i tragizmem, a zamierzona nieporadność, dobroduszność i częste plastyczne cytaty tworzyły teatralną konwencję i zaznaczały dystans wobec kreowanego świata, który jednak nie tracił nic ze swojej prawdziwości.

Scenograf jest miłośnikiem polskiej szopki, uważa, że to właśnie ona decyduje o korzeniach polskiego teatru lalkowego. Szopka wielokrotnie stawała się inspiracją prac artysty.

"Rozmach szopki" - tłumaczył twórca - "jej artystyczny i logiczny podział na strefy piekła, nieba i ziemi niesie teatr monumentalny. Choć może brzmi to paradoksalnie. (...) Niesie w sobie całą istotę teatru mistycznego i to czym został zainspirowany romantyzm i neoromantyzm - możliwość mieszania gatunków, przenikania rzeczywistości i fantazji, a fantazji w pospolitość. To wszystko mieści się w szopce i to jest dla mnie fascynujące. Tak dalece, że uważam szopkę za symbol polskiego teatru" ("Adam Kilian. Radość wystrugałbym z patyka", katalog do wystawy w Centrum Scenografii Polskiej Muzeum Śląskiego).

Po raz pierwszy w teatrze dramatycznym Kilian pracował w 1959 roku. Zaprosił go do współpracy Studencki Teatr Satyryków. Stworzył wtedy dekoracje do Wieży malowanej w reżyserii Jerzego Markuszewskiego, monodramu Wojciecha Siemiona złożonego z polskiej poezji ludowej. W scenografii wykorzystał swoje doświadczenie z teatru lalkowego. Siemionowi na pustej scenie towarzyszyły ogromnej wielkości pałuby, Kilian mówił, że były to warianty craigowskich nadmarionet. W latach 60. Kilian współpracował także z Józefem Grudą w szczecińskim Teatrze Współczesnym interpretując polską klasykę. Zrealizował z nim m.in. Zemstę (1960) i Damy i huzary (1962) Aleksandra Fredry oraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego (1963). Do tego dramatu powracał jeszcze dwukrotnie inscenizując go wspólnie z Adamem Hanuszkiewiczem, najpierw w warszawskim Teatrze Powszechnym (1964), a później w Teatrze Narodowym (1974). W pierwszej realizacji podstawą scenografii była ogromnych rozmiarów szopka, a postaci dramatu, podobnie jak w szopce, wyjeżdżały na scenę. Podczas drugiej premiery dekoracja nawiązywała do autorskich didaskaliów, tworzyła prosto zakomponowaną chłopską chatę.

Inny tekst, do którego Kilian wielokrotnie powracał, to Krakowiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego. Projektował scenografię m.in. do Krakowiaków... w reżyserii Bronisława Dąbrowskiego w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie (1963) oraz do inscenizacji Jana Skotnickiego w Teatrze im. Jana Kochanowskiego w Opolu (1983). Kilka razy realizował Na szkle malowane Ernesta Brylla, m.in. z Janem Skotnickim w Operetce Śląskiej we Wrocławiu (1970) i w Teatrze Nowym w Łodzi (1970). Przygotował oprawę scenograficzną do śpiewogry Lodoiska Wojciecha Bogusławskiego w reżyserii Jana Kulczyńskiego w warszawskim Teatrze Klasycznym (1962). Ludowo stylizowane dekoracje przypominały tutaj ilustracje z książek dla dzieci. Przez całe życie towarzyszy mu też Pastorałka Leona Schillera. Pierwszy raz wystawił ją w warunkach polowych, na pustyni w Iraku, jako żołnierz armii II Korpusu. Zaprojektował dekoracje do ośmiu teatralnych wersji utworu Schillera, m.in. razem z Janem Wilkowskim w warszawskim Teatrze Powszechnym (1964) i Białostockim Teatrze Lalek (1979) oraz z Jarosławem Kilianem w Teatrze Polskim w Warszawie (1996).

Od lat 90. Kilian realizuje przedstawienia przede wszystkim ze swoim synem Jarosławem. Przygotował inspirowane kulturą plebejską i kulturą przedmieść dekoracje do Balladyny Juliusza Słowackiego w Teatrze Polskim w Szczecinie (1991), a także do dramatów Szekspira - Komedii omyłek z Teatru im. Kochanowskiego w Opolu (1991), Snu nocy letniej (1998) i Burzy (2003) z warszawskiego Teatru Polskiego. Wspólnie inscenizowali również m.in. Przygody Sindbada Żeglarza Bolesława Leśmiana w Teatrze Miejskim w Gdyni (1992), nad którymi pracowali ponownie w 2002 roku w Teatrze Polskim w Warszawie oraz Bestię i Piękną Stanisława Grochowiaka w warszawskim Teatrze Lalka (1994). W 2004 roku powrócili do Balladyny wystawiając ją na deskach Teatru Polskiego w Warszawie, gdzie ostatnio przygotowali także Odyseję Homera (2005), Jak wam się podoba Williama Szekspira (2006) i Zemstę Aleksandra Fredry (2008).

"Nie potrafię zdefiniować jego sztuki" - mówiła o twórcy młoda scenograf Dorota Kołodyńska. - "Wyrafinowanie wybitnego artysty łączy się w niej ze szlachetnie naiwną wrażliwością dziecka. Dorosły rozsmakuje się w jej doskonałości artystycznej, dziecko oczarowane będzie feerią barw i kształtów. A jednak nie jest to sztuka łatwa. Nie podsuwa gotowych wzorów, ale swoimi świadomymi niedopowiedzeniami pobudza indywidualną wrażliwość. Działa jak teatr wyobraźni" ("Gazeta Wyborcza - Stołeczna" 13.02.2003).

Adam Kilian powracał także do świetnie znanych mu tekstów w teatrze lalkowym. Był autorem dekoracji do Żywotów świętych Andrzeja Wowro (Olsztyński Teatr Lalek, reż. Bohdan Głuszczak, 2006) i Spowiedzi w drewnie. Żywotów świętych Jana Wilkowskiego i Andrzeja Wowro (Opolski Teatr Lalki i Aktora im. Alojzego Smolki, reż. Krystian Kobyłka, 2007). Do tego ostatniego spektaklu opowiadającego o ludowym artyście rzeźbiarzu Jędrzeju Wowro i o miłosiernym Chrystusie Kilian zaprojektował kilkadziesiąt rzeźb-figur, które komentują akcję.

"(...) ożywają na oczach widza jakby niespodziewanie i zaskakująco ekspresywnie" - pisała Aleksandra Konopko. - "Chata wypełniona kolorowymi świątkami, stopniowo zamienia się w rodzaj ruchomej ludowej szopki, na którą widz patrzy całkowicie zauroczony i z ciekawością dziecka odkrywa kolejne jej elementy. A to niespodziewanie sfrunie z nieba wcześniej niewidoczny anioł, a to znowu za chwilę na belce pod sklepieniem pojawi się ich cały chór" ("Nowa Siła Krytyczna" 11.06.2007).

Kilian zajmował się także scenografią telewizyjną, projektował plakaty i pocztówki. Jest twórcą projektów filmów animowanych rysunkowych i lalkowych, m.in. Niespodzianki (1970), Niebezpieczeństwa (1972), Kosmicznego westernu (1976), Mrozika Malarza (1980), Miotły i ptaka (1988). Ilustrował też książki, m.in. O Smoku Wawelskim Hanny Januszewskiej (1954), Kwiatki świętego Franciszka (1959), Dawna Polska w anegdocie M. i W. Tomkiewiczów (1961) i Zamek Soria Moria P. Ch. Osbjornsena i J. Moe (1975). Projektował także wystawy scenograficzne, m.in. Myśl i kształt teatru (1979), był także komisarzem i autorem projektu Międzynarodowej Wystawy Scenografii Quadriennale Praskie (1979).

Nagrody i odznaczenia:

• 1960 - Złoty medal za grafikę na Triennale Sztuki Dekoracyjnej w Mediolanie;
• 1961 - Wyróżnienie za scenografię do Zemsty Aleksandra Fredry w reżyserii Józefa Grudy w Teatrze Współczesnym w Szczecinie na 3. Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu; Złoty Krzyż Zasługi;
• 1963 - Nagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia za twórczość scenograficzną w Teatrze Lalka w Warszawie, szczególnie za scenografię do przedstawienia O Zwyrtale Muzykancie Jana Wilkowskiego w reżyserii autora w Teatrze Lalka i do Wesela Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Józefa Grudy w Teatrze Współczesnym w Szczecinie; Nagroda Ministra Kultury i Sztuki III stopnia z okazji wystawy Polskie dzieło plastyczne w XV-leciu PRL;
• 1964 - Nagroda za scenografię do Wesela Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Adama Hanuszkiewicza w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 4. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych; II nagroda za scenografię do spektaklu Lodoiski w Teatrze "Chochlik" we Wrocławiu na 2. Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu; Medal Komisji Edukacji Narodowej;
• 1969 - Nagroda za zestaw kostiumów na 2. Międzynarodowym Triennale Scenografii Teatralnej i Kostiumowej w Nowym Sadzie;
• 1973 - Nagroda Prezesa Rady Ministrów za twórczość dla dzieci i młodzieży - za całokształt twórczości scenograficznej dla teatru lalki, żywego aktora, filmu animowanego i prace w dziedzinie ilustracji książkowej;
• 1974 - Nagroda m.st. Warszawy; Order Uśmiechu;
• 1976 - Nagroda za scenografię do sztuki Na szkle malowane Ernesta Brylla w reżyserii Jana Skotnickiego w Teatrze Współczesnym w Szczecinie na 18. Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu;
• 1977 - Odznaka za Zasługi dla Warszawy; Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski;
• 1979 - Złoty Medal na 4. Quadriennale Scenografii w Pradze;
• 1981 - Nagroda zespołowa przyznana przez Prezesa Rady Ministrów realizatorom opery baśniowej Jaś i Małgosia;
• 1983 - Nagroda za scenografię do sztuki Wojciecha Bogusławskiego Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale w reżyserii Jana Skotnickiego w Teatrze im. Kochanowskiego w Opolu na 9. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych;
• 1987 - Nagroda za wartość plastyczną przedstawienia O strasznym smoku i dzielnym szewczyku Marii Kownackiej w Teatrze Lalka w Warszawie na 12. Opolskim Festiwalu Teatrów Lalkowych;
• 1993 - Nagroda Wojewody Gdańskiego za scenografię do spektakli w inscenizacji Jarosława Kiliana - Przygód Sindbada Żeglarza Bolesława Leśmiana i Pastorałki Leona Schillera w Teatrze Miejskim w Gdyni;
• 1994 - Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski;
• 1996 - Śląska Złota Maska za scenografię do Bestii i Pięknej Stanisława Grochowiaka w reżyserii Jarosława Kiliana w Teatrze im. Mickiewicza w Częstochowie;
• 1999 - Nagroda "Koryfeusz scenografii polskiej";
• 2002 - Nagroda Ministra Kultury za rok 2001 w dziedzinie scenografii;
• 2003 - Sztuka młodym - nagroda prezydenta RP za rok 2002 za twórczość i działalność artystyczną dla dzieci i młodzieży;
• 2007 - Nagroda za scenografię do przedstawienia Spowiedź w drewnie. Żywoty świętych Jana Wilkowskiego i Jędrzeja Wowro w reżyserii Krystiana Kobyłki z Opolskiego Teatru Lalki i Aktora im. Smolki na 23. Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Lalkowych w Opolu.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, wrzesień 2005; aktualizacja: listopad 2009.