Krzysztof Penderecki, fot. Schott Promotion / Peter Andersen

Kompozytor i dyrygent, urodzony 23 listopada 1933 w Dębicy.

Studiował kompozycję prywatnie u Franciszka Skołyszewskiego, a następnie w latach 1955-58 u Artura Malawskiego i Stanisława Wiechowicza w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie. W 1958 został wykładowcą kompozycji na swojej macierzystej uczelni, od 1972 do 1987 pełnił funkcję rektora. Działalność pedagogiczną prowadził również w Folkwang-Hochschule für Musik w Essen (1966-68) oraz Yale University w New Haven (1973-78). W latach 1987-90 był dyrektorem artystycznym Filharmonii Krakowskiej, od 1993 jest dyrektorem artystycznym Festival Casals w San Juan w Puerto Rico, od 1997 dyrektorem muzycznym Sinfonia Varsovia, od 1998 doradcą Beijing Music Festival w Pekinie.

W latach 1968-70 był stypendystą Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD) w Berlinie.

Jako dyrygent Krzysztof Penderecki zadebiutował w 1971 w Donaueschingen, wykonując swój utwór "Actions" na zespół free-jazzowy (1971) i od tego czasu prowadzi intensywną działalność dyrygencką. W 1972 dokonał nagrania płytowego dla EMI swoich utworów z Wielką Orkiestrą Symfoniczną Polskiego Radia i Telewizji w Katowicach. Dyrygował wieloma renomowanymi orkiestrami na świecie, m.in. Müncher Philharmoniker, Sinfonieorchester des Norddeutschen Rundfunks w Hamburgu, Sinfonieorchester des Mitteldeutschen Rundfunks w Lipsku, London Symphony Orchestra, Philadelphia Orchestra, New York Philharmonic Orchestra, orkiestrą radia japońskiego (NHK) w Tokio, orkiestrą filharmoniczną w Osace. Od 1988 jest głównym gościnnym dyrygentem Sinfonieorchester des Norddeutschen Rundfunks w Hamburgu, od 2000 gościnnym dyrygentem China Philharmonic Orchestra.

W 1959 zdobył I, II i III nagrodę na Konkursie Młodych Związku Kompozytorów Polskich: za "Strofy" na sopran, głos recytujący i 10 instrumentów (1959), "Emanacje" na dwie orkiestry smyczkowe (1958-59) oraz "Psalmy Dawida" na chór mieszany, instrumenty strunowe i perkusję (1958), w 1961 nagrodę za "Tren 'Ofiarom Hiroszimy'" na 52 instrumenty smyczkowe (1959-61) na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu, w 1962 I nagrodę za "Kanon" na 52 instrumenty smyczkowe i taśmę magnetofonową (1962), dwukrotnie Prix Italia: w 1967 za "Passio et mors Domini Nostri Jesu Christi secundum Lucam" na 3 głosy solo, recytatora, 3 chóry mieszane, chór chłopięcy i orkiestrę (1963-66), a w 1968 za "Dies irae" na 3 głosy solo, chór mieszany i orkiestrę (1967).

Krzysztof Penderecki otrzymał wiele nagród i odznaczeń, m.in. Nagrodę Państwową I stopnia (1968, 1983), Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich (1970), Nagrodę im. Gottfrieda von Herdera (1977), Nagrodę im. Jeana Sibeliusa (1983), Premio Lorenzo Magnifico (1985), Nagrodę Izraelskiej Fundacji im. Karla Wolffa (1987), Grammy Award (1988, 1999, 2001), Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi RFN (1990), Grawemeyer Award of the University of Louisville (1992), Nagrodę Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO (1993), Order Za Zasługi dla Kultury Księstwa Monaco (1993), Krzyż Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1993), austriackie odznaczenie honorowe "Za Osiągnięcia Naukowe i Artystyczne" (1994), Nagrodę Pro Baltica (1995), tytuł Commandeur dans l'Ordre des Arts et des Lettres (1996), Nagrodę Muzyczną miasta Duisburg (1999), AFIM Indie Award (1999), MIDEM Classical Award jako Best Living Composer of the Year (2000), Ordine al Merito della Repubblica Italiana (2000), Premio Principe de Asturias de las Artes (2001), Nagrodę Wielką Fundacji Kultury (2002), Nagrodę im. Romano Guardiniego (2002), Preis der Europäischen Kirschenmusik (2003), Medal Fundacji Judaica (2003), Praemium Imperiale (2004), Order Orła Białego (2005), Commander of the Three Star Order Republiki Łotewskiej (2006), Doroczną Nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2008), Nagrodę im. Józefa Chełmońskiego (2008), Złoty Medal Ministra Kultury Republiki Armenii (2008).

Jest doktorem honoris causa Uniwersytetu w Rochester (1972), Saint Olaf College w Northfield w Minnesocie (1977), Uniwersytetu w Bordeaux (1979), Uniwersytetu w Leuven (1979), Georgetown University w Waszyngtonie (1984), Uniwersytetu w Belgradzie (1985), Universidad Autónoma de Madrid (1987), Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (1987), Uniwersytetu Warszawskiego (1993), Akademii Muzycznej w Krakowie (1994), Akademii Muzycznej w Warszawie (1994), Universidad Católica Argentina w Buenos Aires (1994), Uniwersytetu w Glasgow (1995), Uniwersytetu Jagiellońskiego (1998), Universitatea Babeş-Bolyai w Klużu-Napoce (1999), Duquesne University w Pittsburghu (1999), Academia de Muzica "Gheorghe Dima" (1999), Universität Luzern (2000), Yale University w New Haven (2003), Uniwersytetu w St. Petersburgu (2003), Uniwersytetu w Lipsku (2003), Uniwersytetu w Seulu (2005), Konserwatorium w Erywaniu (2008), Akademii Muzycznej w Gdańsku (2008) oraz członkiem honorowym Royal Academy of Music w Londynie, Accademia Nazionale di Santa Cecilia w Rzymie, Kungliga Musikaliska Akademien w Sztokholmie, Akademie der Künste w Berlinie, Academia Nacional de Bellas Artes w Buenos Aires, Academie Internationale de Philosophie et de l'Art w Bernie, Polskiej Akademii Nauk, Académie Nationale des Sciences, Belles-lettres et Arts w Bordeaux, Royal Irish Academy of Music w Dublinie, American Academy of Arts and Letters, Academia Scientiarium et Artium Europaea w Salzburgu, Institut for Advanced Study University Bloomington, The Kościuszko Foundation w Nowym Jorku, Gesellschaft der Musikfreunde w Wiedniu, Academy for Performing Arts w Hong Kongu.

W 1997 kompozytor opublikował książkę "Labirynt czasu. Pięć wykładów na koniec wieku" (Warszawa, Presspublica).
 

Krzysztof Penderecki to zjawisko w historii muzyki, nie tylko polskiej, zupełnie wyjątkowe. W muzyce XX wieku nikt chyba nie zrobił takiej kariery, jak on. Nie zrobił jej również tak szybko! Może tylko Igor Strawiński mógłby mu dorównać. I podobne, jak Strawińskiego, są meandry drogi twórczej Pendereckiego. Miał sukcesy od samego początku. Kiedy w 1959 roku rozstrzygnięto II Konkurs Młodych Kompozytorów Związku Kompozytorów Polskich, po rozszyfrowaniu godeł, którymi były opatrzone złożone anonimowo partytury, okazało się, że zdobywcą I, II i III nagrody jest nieznany nikomu 28-letni asystent Wydziału Kompozycji w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Krakowie - Krzysztof Penderecki. Nagrodzonymi utworami były "Strofy" na sopran, głos recytujący i 10 instrumentów, "Emanacje" na dwie orkiestry smyczkowe oraz "Psalmy Dawida" na chór mieszany, instrumenty strunowe i perkusję. Partyturę "Strof", wykonanych na Festiwalu "Warszawska Jesień" tego samego roku, zabrał po koncercie niemiecki wydawca Herman Moeck. Wkrótce utwór był grany w całej Europie, a Penderecki otrzymał zamówienie od słynnego festiwalu w Donaueschingen. W roku 1960 pisze utwór zatytułowany "8'37''" (tyle czasu trwa kompozycja), za który w rok później otrzymuje nagrodę Tribune Internationale des Compositeurs UNESCO w Paryżu. Utwór nazywa się teraz "Tren 'Ofiarom Hiroszimy'" i nadają go stacje radiowe na całym świecie, Penderecki zaś staje się czołowym przedstawicielem awangardy muzycznej tamtych czasów.

Potwierdza tę pozycję niezwykłymi "Fluorescencjami" wykonanymi po raz pierwszy w roku 1962 w Donaueschingen. Poza instrumentami wielkiej orkiestry symfonicznej Penderecki wprowadza tutaj zawieszony arkusz blachy do imitowania grzmotów, gwizdki, kawałki szkła i metalu pocierane pilnikiem, grzechotki, dzwonek elektryczny, piłę, maszynę do pisania i syrenę alarmową. Instrumenty tradycyjne też brzmią niezwyczajnie, bo dźwięki są wydobywane z nich w zupełnie niekonwencjonalny sposób. Pendereckiego zna już cały muzyczny świat. Tak się przynajmniej wydaje... do momentu prawykonania w roku 1966 w Münster "Pasji według św. Łukasza". Oznacza ona zerwanie z radykalizmem awangardy. Penderecki stworzył dzieło przystępne dla zwykłego melomana, o zrozumiałej treści, konstrukcji i emocji. Sam mówił:

"Nie zależy mi na tym, jak 'Pasja' zostanie określona, czy jest tradycjonalna, czy awangardowa. Dla mnie jest po prostu autentyczna. I to wystarczy."

Wystarcza do dziś. Penderecki jest sobą w każdym utworze i nie deprymuje go krytyka. A narażał się krytyce coraz częściej. Wystarczy powiedzieć, że w napisanej w 1978 roku operze - sacra rappresentazione "Raj Utracony" dopatrywano się pastiszu muzyki Richarda Wagnera. Nie był to dla Pendereckiego komplement. On jednak trwa przy swoim i pisze taką muzykę, jaką chce pisać. Czy zdradził ideały młodości?

Ważniejsze kompozycje:

• "Sonata na skrzypce i fortepian" (1953)
• "Miniatury" na klarnet i fortepian (1956)
• "Prośba o wyspy szczęśliwe", pieśń na głos i fortepian (1957)
• "Epitaphium Artur Malawski in memoriam" na orkiestrę smyczkową i kotły (1957-58)
• "Psalmy Dawida" na chór mieszany, instrumenty strunowe i perkusję (1958)
• "Emanacje" na dwie orkiestry smyczkowe (1958-59)
• "Miniatury" na skrzypce i fortepian (1959)
• "Strofy" na sopran, głos recytujący i 10 instrumentów (1959)
• "Anaklasis" na orkiestrę smyczkową i 6 grup perkusyjnych (1959-60)
• "Wymiary czasu i ciszy" na 40-głosowy chór mieszany, perkusję i smyczki (1959-60)
• "Tren 'Ofiarom Hiroszimy'" na 52 instrumenty smyczkowe (1959-61)
• "Quartetto per archi no. 1" (1960)
• "Psalmus 1961" na taśmę magnetofonową (1961)
• "Fonogrammi" per flauto e orchestra da camera (1961)
• "Polymorphia" na 48 instrumentów smyczkowych (1961)
• "Fluorescencje" na wielką orkiestrę symfoniczną (1961-62)
• "Kanon" na 52 instrumenty smyczkowe i taśmę magnetofonową (1962)
• "Stabat Mater" na 3 chóry mieszane a cappella (1962-63)
• "Brygada śmierci", słuchowisko radiowe na głos recytujący i taśmę (1963)
• "Passio et mors Domini Nostri Jesu Christi secundum Lucam" ("Pasja według św. Łukasza") na 3 głosy solo, recytatora, 3 chóry mieszane, chór chłopięcy i orkiestrę (1963-66)
• "Cantata in honorem Almae Matris Universitatis Iagellonicae" na 2 chóry mieszane i orkiestrę (1964)
• "Sonata per violoncello e orchestra" (1964)
• "Capriccio" per oboe e 11 archi (1964-65)
• "Najdzielniejszy z rycerzy", opera dla dzieci w 3 aktach na sopran, tenor, 2 barytony, bas, chór mieszany i orkiestrę (1965)
• "De natura sonoris I" na wielką orkiestrę symfoniczną (1966)
• "Concerto per violino grande ed orchestra" (1966-67)
• "Concerto per violoncello ed orchestra no. 1" (1966-67)
• "Uwertura pittsburska" na orkiestrę dętą, perkusję, fortepian i kontrabasy (1967)
• "Capriccio" per violino e orchestra (1967)
• "Dies irae. Oratorium ob memoriam in perniciei castris in Oświęcim necatorum inexstinguibilem reddendam" na 3 głosy solo, chór mieszany i orkiestrę (1967)
• "Capriccio per Siegfried Palm" na wiolonczelę solo (1968)
• "Quartetto per archi no. 2" (1968)
• "Diabły z Loudun", opera w 3 aktach (1968, 2001)
• "Jutrznia (Utrenja) I: Złożenie Chrystusa do grobu" na głosy solo, 2 chóry i orkiestrę symfoniczną (1969-70)
• "Kosmogonia" na 3 głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (1970)
• "Jutrznia (Utrenja) II: Zmartwychwstanie Pańskie" na głosy solo, chór mieszany, chór chłopięcy i orkiestrę symfoniczną (1970-71)
• "De natura sonoris II" na orkiestrę symfoniczną (1970-71)
• "Canticum canticorum Salomonis" na 16-głosowy zespół wokalny i orkiestrę kameralną (1970-73)
• "Actions" na zespół free-jazzowy (1971)
• "Preludium" na orkiestrę dętą, perkusję i kontrabasy (1971)
• "Partita" na klawesyn oraz gitarę elektryczną, gitarę basową, harfę, kontrabas i orkiestrę kameralną (1971-72)
• "Ecloga VIII" na 6 solowych głosów męskich (1972)
• "Ekecheirija" na taśmę magnetofonową (1972)
• "Symfonia nr 1" na wielką orkiestrę symfoniczną (1972-73)
• "Intermezzo" na 24 instrumenty smyczkowe (1973)
• "Magnificat" na bas solo, 7-głosowy męski zespół wokalny, 2 chóry mieszane, chór chłopięcy i orkiestrę symfoniczną (1973-74)
• "Przebudzenie Jakuba" na orkiestrę symfoniczną (1974)
• "Concerto per violino ed orchestra no. 1" (1976-77)
• "Raj utracony", sacra rappresentazione w 2 częściach (1976-78)
• "Te Deum" na głosy solowe, 2 chóry mieszane i orkiestrę symfoniczną (1978-80)
• "Vorspiel, Visionen und Finale aus 'Paradise Lost'" na 6 solistów, wielki chór mieszany i orkiestrę (1979)
• "Adagietto z 'Raju utraconego'" [wersja I] na orkiestrę symfoniczną (1979)
• "Capriccio" per tuba (1979-80)
• "Symfonia nr 2 'Wigilijna'" na orkiestrę symfoniczną (1979-80)
• "Lacrimosa z 'Polskiego Requiem'" na sopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną (1980)
• "Polskie Requiem" na 4 głosy solowe, 2 chóry mieszane i orkiestrę (1980-2005)
• "Agnus Dei z 'Polskiego Requiem'" na chór mieszany a cappella (1981)
• "Concerto per violoncello ed orchestra no. 2" (1982)
• "Koncert na altówkę i orkiestrę" (1983)
• "Cadenza" per viola sola (1983-84)
• "Koncert na altówkę" [wersja kameralna] (1984)
• "Koncert na altówkę" [wersja na wiolonczelę] (1984)
• "Koncert na altówkę" [wersja na klarnet] (1984)
• "Cadenza" per viola sola [wersja na skrzypce] (1984)
• "Czarna maska" ("Die schwarze Maske"), opera w jednym akcie (1984-86)
• "Per Slava" na wiolonczelę solo (1985-86)
• "Pieśń Cherubinów" na chór mieszany a cappella (1986)
• "Veni Creator" na chór mieszany a cappella (1987)
• "Preludium" na klarnet solo (1987)
• "Der unterbrochene Gedanke" na kwartet smyczkowy (1988)
• "Concerto per violino ed orchestra no. 1" [wersja II] (1988)
• "Symfonia nr 3" (1988-95)
• "Symfonia nr 4 'Adagio'" na orkiestrę symfoniczną (1989)
• "Ubu król", opera buffa w 2 aktach z prologiem i epilogiem (1990-91)
• "Trio smyczkowe" na skrzypce, altówkę i wiolonczelę (1990-91)
• "Sinfonietta no. 1" per archi (1990-92)
• "Partita" [wersja II] na klawesyn oraz gitarę elektryczną, gitarę basową, harfę, kontrabas i orkiestrę kameralną (1991-92)
• "Symfonia nr 5 'Koreańska'" na orkiestrę symfoniczną (1991-92)
• "Benedicamus Domino" na chór męski a cappella (1991-92)
• "Concerto per flauto ed orchestra da camera" (1992)
• "Concerto per violino ed orchestra no. 2 (Metamorphosen)" (1992-95)
• "Benedictus" na chór mieszany a cappella (1993)
• "Kwartet na klarnet i trio smyczkowe" (1993)
• "Agnus Dei z 'Polskiego Requiem'" [wersja II] na orkiestrę smyczkową (1994)
• "Entrata" na instrumenty dęte blaszane i kotły (1994)
• "Sinfonietta no. 2" per clarinetto ed archi (1994)
• "Divertimento" per violoncello solo (1994, 2006)
• "Concerto per flauto" [wersja na klarnet] (1995)
• "Agnus Dei aus 'Requiem der Versöhnung' zum Gedanken an die Opfer des 2.Weltkrieges" na 4 głosy solowe, chór mieszany i orkiestrę (1995)
• "Siedem Bram Jerozolimy" na 5 solistów, recytatora, 3 chóry mieszane i orkiestrę (1996)
• "Serenade" na orkiestrę smyczkową (1996-97)
• "Credo" na głosy solowe, chór i orkiestrę symfoniczną (1996-98)
• "Hymn do świętego Daniela" na chór mieszany i orkiestrę (1997)
• "Hymn do świętego Wojciecha" na chór mieszany i orkiestrę (1997)
• "Sonata per violino e pianoforte no. 2" (1999)
• "Sextett" na klarnet, róg, trio smyczkowe i fortepian (2000)
• "Musik für Blockflöten, Marimbaphon und Streicher"(2000)
• "Suita z 'Raju utraconego'" na solistów, chór i orkiestrę (2000)
• "Concerto grosso" per tre violoncelli ed orchestra (2000-2001)
• "Lied" na głos i fortepian (2001)
• "Concerto per pianoforte ed orchestra 'Resurrection'" ("Koncert fortepianowy 'Zmartwychwstanie' ") (2001, 2007)
• "Phedra" na głos, chór i orkiestrę (2002)
• "Benedictus" na chór żeński a cappella (2002)
• "Adagio" na wiolonczelę i orkiestrę (2002-2003)
• "Fanfarria Real" na orkiestrę (2003)
• "Concerto grosso no. 2" per 5 clarinetti ed orchestra (2004)
• "Tempo di Valse" na wiolonczelę solo (2004)
• "Symfonia nr 8 'Lieder der Vergänglichkeit'" na sopran, mezzosopran, baryton, chór i orkiestrę symfoniczną (2004, 2007)
• "Chaconne - in memoriam Giovanni Paolo II z 'Polskiego Requiem'" na orkiestrę kameralną (2005)
• "Cadenza z 'Koncertu Brandenburskiego nr 3 G-dur' J.S. Bacha" na altówkę, wiolonczelę i klawesyn (2006)
• "Largo" per violoncello ed orchestra (2007)
• Muzyka do filmu "Katyń" w reż. Andrzeja Wajdy (2007)
• "Adagietto z 'Raju utraconego'" [wersja II] na rożek angielski i orkiestrę smyczkową (2007)
• "Agnus Dei z 'Polskiego Requiem'" [wersja III] na 8 wiolonczel (2007)
• "Serenata" per tre violoncelli (2007)
• "Concerto per corno e orchestra 'Winterreise'" (2007-2008)
• "Capriccio" per violino solo (2008)
• "Quartetto per archi no. 3" (2008)
• "Drei Chinesische Lieder" für Bariton und Orchester (2008)
• "Sanctus und Benedictus" na chór a cappella (2008)

 

Oficjalna strona internetowa Krzysztofa Pendereckiego: www.krzysztofpenderecki.eu

Autor: Małgorzata Kosińska, Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, listopad 2001, aktualizacja: luty 2009