Poniżej zamieszczamy dwa omówienia Trzech fragmentów z poematów Jana Kasprowicza op. 5 Karola Szymanowskiego: Polskiego Centrum Informacji Muzycznej z roku 2004 i Piotra Deptucha z roku 2002.

Cykl pieśni Trzy fragmenty z poematów Jana Kasprowicza na głos i fortepian op. 5 Karola Szymanowskiego powstał w 1902 roku. Jako tekst posłużyły kompozytorowi fragmenty wierszy Jana Kasprowicza pochodzące z jego najnowszego wówczas zbioru poetyckiego pt. Ginącemu światu, który został wydany ponownie w 1921 roku wraz ze zbiorem Salve Regina pod łącznym tytułem Hymny. Nazwą "Hymny" określane jest też dzieło Szymanowskiego, które zostało po raz pierwszy wydane (przez Gebethnera i Wolffa) dopiero w 1928 roku i opatrzone dedykacją "Pamięci Wielkiego Poety Jana Kasprowicza". Dzieła tego młodopolskiego poety były dla Szymanowskiego "objawieniem wielkiej poezji". W Hymnach Kasprowicza, typowe dla twórczości poetów "Młodej Polski", dekadenckie nastroje, pełne duchowego niepokoju, symboliki, metafizyki przeplatają się z pierwiastkami ludowej religijności. Zespolenie tych elementów znajduje odzwierciedlenie w dziele Szymanowskiego.

Cykl składa się z trzech pieśni: Święty Boże, Jestem i płaczę, Moja pieśń wieczorna. W pierwszym utworze Święty Boże kompozytor sięgnął do melodii starej polskiej pieśni religijnej o tym samym tytule. Wielokrotnie przywoływana melodia ukazywana jest każdorazowo w innej harmonizacji. W drugiej z pieśni, Jestem i płaczę, odnaleźć można muzyczne motywy surowo zakazanej przez władze rosyjskie patriotycznej pieśni Józefa Nikorowicza i Kornela Ujejskiego Z dymem pożarów. W zakończeniu pieśni kompozytor ponownie przywołuje frazę melodii Święty Boże, która towarzyszy dramatycznie wznoszonym słowom "Zmiłuj się nad nami!". Melodia trzeciego utworu, Moja pieśń wieczorna, wprowadza elementy stylizacji - rytm mazurkowy, fragmenty skal modalnych, puste kwinty, nutę pedałową, a także charakterystyczną dla muzyki ludowej powtarzalność motywów - co przywołuje na myśl styl mazurków Fryderyka Chopina. Istnieją dwie wersje językowe pieśni: polska i jej tłumaczenie w języku francuskim, które sporządziła Zofia Szymanowska.

Sam Szymanowski o pieśniach z op. 5, które nazywał "śpiewami", pisał:

"Są to rzeczy pisane już kilka lat temu, pomimo to jednak i pomimo, że w ogólnych pojęciach o twórczości muzycznej posunąłem się w ostatnich latach w zupełnie innym kierunku, przywiązuję do tych rzeczy wielką wagę, nie tylko subiektywnie jako do charakterystycznego objawu mojego rozwoju, ale poniekąd i obiektywnie. Mam przekonanie (nie wiem, czy słuszne), że o ile pierwiastek par excellence twórczy - intuicyjny można brać niezależnie od środków (technicznych) wyrazu, to ów pierwiastek u mnie objawił się najsilniej i najbezpośredniej w tych właśnie utworach."¹

Doceniające wczesną twórczość kompozytora recenzje pojawiały się w prasie m.in. przy okazji wykonywania cyklu pieśni przez drugą z jego sióstr śpiewaczkę - Stanisławę Korwin-Szymanowską:

" 'Święty Boże' jest jednym z najwcześniejszych utworów artysty. Aż się temu wierzyć nie chce... Takie to już mocne, pełne dojrzałości i tego, co w całej jego twórczości dał mu dom rodzinny."²

Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, luty 2004.

Piotr Deptuch:

3 Fragmenty z poematów J. Kasprowicza op. 5 (1. Święty Boże, 2. Jestem i płaczę, 3. Błogosławioną niech będzie ta chwila) - to jeden z najznakomitszych przejawów młodzieńczego talentu Szymanowskiego, który stworzył tu wspaniały, ciemny w ekspresji cykl wokalny - dzieło wybitne w skali europejskiego neoromantyzmu. Kompozytor opracował muzycznie fragmenty dwóch Hymnów Kasprowicza, pochodzące ze zbioru Ginącemu światu - Święty Boże i Moja pieśń wieczorna. Dzieło poety - to manifestacja młodopolskiego, symbolicznego katastrofizmu, która stawia zasadnicze pytania o sens życia i wiary. Hymn Święty Boże - literacka kanwa dwóch pierwszych pieśni cyklu zadaje obrazoburcze pytanie o boskość i szatańskość Stwórcy. Jego centralnym fragmentem jest stylizowany na średniowieczną procesję niezwykły, żałobny pochód, w którym bierze udział cała niemal przyroda, wobec której Bóg "w hieratycznej postawie, z głową wspartą na złocistym trójkącie, z krzyżem trójramiennym u stóp", by posłużyć się słowami Artura Hutkiewicza, pozostaje obojętny. Szymanowski znamiennie pomija kasprowiczowski wers, stawiający problem demoniczności Boga, wprowadza też melodię ludowej suplikacji "Święty Boże", nasycając utwór elementem prapolskim, na długo przed swoimi folklorystycznymi eksperymentami. Pieśń Błogosławioną niech będzie ta chwila, odwołuje się z kolei do archetypu sielskiego liryzmu. Wprowadzając taneczny puls mazurka nawiązuje tu kompozytor do tradycji chopinowskiej, oryginalnie przeszczepionej na grunt modernistycznej symboliki.

"Są to rzeczy pisane już kilka lat temu, pomimo to jednak i pomimo, że w ogólnych pojęciach o twórczości muzycznej posunąłem się w ostatnich latach w zupełnie innym kierunku, przywiązuję do tych rzeczy wielką wagę, nie tylko subiektywnie, jako dla charakterystycznego objawu mego rozwoju, ale poniekąd i obiektywnie [...] Mam przekonanie (nie wiem czy słuszne), że o ile pierwiastek par excellence twórczy-intuicyjny można brać niezależnie od środków (technicznych) wyrazu, to ów pierwiastek u mnie objawił się najsilniej i najbezpośredniej w tych właśnie utworach".¹

Autor: Piotr Deptuch.