Poniżej zamieszczamy dwa omówienia 3. Symfonii 'Pieśń o nocy' op. 26 Karola Szymanowskiego: Anny Iwanickiej-Nijakowskiej z roku 2007 i Piotra Deptucha z roku 2002.

Anna Iwanicka-Nijakowska:

Pierwsze szkice 3. Symfonii, dedykowanej matce kompozytora - Annie z Taubów Szymanowskiej, powstały latem i jesienią 1914 roku w Tymoszówce. Prace nad dziełem kontynuował Szymanowski w 1916 roku - wiosną i latem, ale całość ukończył dopiero pod koniec lipca. Autorem tekstu wykorzystanego w utworze jest perski poeta z XIII wieku, Dżalaluddin Rumi. Polski przekład jego poematu pt. Pieśń o nocy, autorstwa jednego z ulubionych poetów Szymanowskiego - Tadeusza Micińskiego, ukazał się w 1905 roku na łamach znanego miesięcznika literacko-artystycznego "Chimera".

Ukazaną w wierszu wizję nocy, przynoszącej zrozumienie tajemnicy Boga i istnienia, a także towarzyszący jej nastrój niezwykłości wyraził kompozytor muzyką niezwykle emocjonalną, zmysłową, miejscami wręcz ekstatyczną. Jej charakterystyczny, niepowtarzalny koloryt Szymanowski uzyskał poprzez wprowadzenie licznych elementów orientalnych - specyficznych zwrotów melodycznych (o kierunku opadającym), formuł rytmicznych (tanecznych), melizmatów i ornamentów. Śpiewne, uczuciowe melodie powierzył przy tym nie tylko śpiewakom, ale także skrzypcom, które prowadzą je zwłaszcza w wysokich rejestrach.

"Nowość stylu '3. Symfonii' - jak podkreśla znany badacz twórczości Szymanowskiego, Tadeusz A. Zieliński - przejawia się, poza sferą ekspresji, przede wszystkim w warstwie brzmieniowej. Szymanowski okazuje się tu mistrzem niezwykle subtelnej i wyrafinowanej kolorystyki orkiestrowej, przekraczającej niekiedy w śmiałości pomysły Ravela i Strawińskiego; pewne 'fantastyczne' efekty brzmieniowe (jak np. kumulacje glissand) były w tym czasie zupełnie nowe".¹

Kompozycja jest także efektem poszukiwań przez Szymanowskiego nowych rozwiązań w zakresie dramaturgii cyklu symfonicznego. W jednoczęściowej formie wyodrębnione zostały trzy fazy: pierwsza (na tenor solo, chór i orkiestrę) ma charakter wprowadzenia, środkowa (orkiestrowa) utrzymana została w stylu orientalnego, barwnego tańca i scherza, natomiast ostatnie ogniowo (znów przeznaczone na pełną obsadę) posiada cechy adagia, zwieńczonego kulminacją (misterium) i kodą. Całość przypomina bardziej poemat symfoniczny, niż tradycyjną symfonię, na co wskazywał nawet Szymanowski w liście do Aleksandra Silotiego, pianisty i dyrygenta, który planował podjąć się prawykonania 3. Symfonii ze swoją orkiestrą w Petersburgu w dniu 19 listopada 1916 roku (które jednak nie doszło do skutku, mimo zaawansowanych przygotowań):

"Symfonia trwa 20-22 m. i można by ją nazwać poematem symfonicznym. (Ma ona drugi tytuł 'Chant de la Nuit' [...]). Ale ponieważ żywię organiczny wstręt do poematów symfonicznych (jako tytułu) - niech lepiej pozostanie symfonia (w kolejności trzecia). [...] Tenorowe solo w symf. ma bardzo duże znaczenie i trwa trochę mniej niż połowę czasu wykonania całej symfonii. Wydaje mi się, że jest to bardzo wdzięczny materiał dla śpiewaka; jest ono bardziej melodyjne niż deklamacyjne i wymaga dość dużego i wdzięcznego głosu o barwie lirycznej. Chór - z wyjątkiem partii początkowej, w której ma bardzo ważną rolę - raczej epizodyczny; styl raczej harmonicz.[ny] niż polifon.[iczny]; w kilku miejscach bez tekstu słownego".²

Pierwsze wykonanie dzieła (mimo wcześniejszych wspomnianych planów premiery w Petersburgu) - bez głosu solowego i chóru - miało miejsce w Londynie, dnia 24 października 1921 roku, pod dyrekcją Alberta Coatesa. Pełna, kompletna prezentacja odbyła się dopiero w siedem lat później, 3 lutego 1928 roku we Lwowie w interpretacji Stanisławy-Korwin Szymanowskiej oraz chóru i orkiestry pod batutą Adama Sołtysa. Od tego czasu 3. Symfonia cieszy się niesłabnącą popularnością na całym świecie. Jeszcze w tym samym, 1928 roku została wykonana m.in. w Buenos Aires pod kierownictwem Grzegorza Fitelberga i w Nowym Jorku pod dyrekcją Leopolda Stokowskiego.

Kompozycja ta po raz pierwszy została wydana na płycie (chociaż w Archiwum Polskiego Radia znajduje się wcześniejsze nagranie, z Aliną Bolechowską w roli solistki, dokonane w 1951 roku podczas Festiwalu Muzyki Polskiej w Warszawie) w 1955 roku w interpretacji Stefanii Woytowicz, Chóru Filharmonii Krakowskiej i Orkiestry Filharmonii Narodowej pod batutą Witolda Rowickiego. Nagranie to, zarejestrowane w kwietniu 1952 roku, ukazało się w kilku wydaniach, m.in. nakładem Polskich Nagrań, Muzy. Do dziś 3. Symfonia 'Pieśń o nocy' doczekała się kilkunastu innych wydań płytowych, z wieloma wybitnymi artystami-śpiewakami w roli solistów i pod dyrekcją znakomitych dyrygentów, m.in. z Wiesławem Ochmanem i Jerzym Semkowem (EMI - kilka edycji), Jadwigą Gadulanką i Tomaszem Bugajem (Schwann / Polyphonia), Ryszardem Karczykowskim i Antalem Dorati (Decca) oraz Jonem Garissonem i Simonem Rattlem (EMI - kilka edycji).³

Pierwodruk dzieła został opublikowany w 1925 roku przez Universal Edition w Wiedniu, w dwóch wersjach językowych - polskiej (w przekładzie Tadeusza Micińskiego) i niemieckiej (autorstwa Hansa Bethgego). Po wojnie, w 1967 roku Polskie Wydawnictwo Muzyczne wydało 3. Symfonię z tekstem w trzech językach - oprócz wspomnianych wyżej polskiego i niemieckiego także w tłumaczeniu angielskim (Anny i Adama Czerniawskich).


Autor: Anna Iwanicka-Nijakowska, wrzesień 2007.

Piotr Deptuch:

3. Symfonia 'Pieśń o nocy' op. 27 na tenor solo, chór i wielką orkiestrę jest jedną z największych projekcji kompozytorskiego talentu Szymanowskiego i najdojrzalszy owoc fascynacji kompozytora mistyką wschodu. Dzieło, które niewiele ma wspólnego z tradycyjnie pojmowaną formą symfonii, jest ekstatyczną, nocną pieśnią miłosną, w której erotyzm i transcendencja zlewają się w nierozerwalną całość. Wagnerowski Tristan, skriabinowski Poemat Ekstazy i messiaenowska Turangalila obramowują przestrzeń, w którą wpisuje się poetyka 3. Symfonii.

Szymanowski bardzo wyraźnie odchodzi w tym dziele od podstawowych pryncypiów muzyki zachodniouropejskiej - przede wszystkim jej ewolucyjności. Pieśń o nocy zdaje się dryfować w potężnej przestrzeni dźwiękowego kosmosu. Jej status quo to bardziej kontemplacyjne zawieszenie, niż zdeterminowany pęd ku jakiemuś celu. Krótkie, orientalne motywy podlegają nieustannym permutacjom, są modyfikowane i "kolorowane"; w ostatecznym jednak wydźwięku, kalejdoskopowa zmienność tej muzyki i jej brzmieniowa fantasmagoria tworzą wrażenie statyki - w czym kompozytor zbliża się niewątpliwie do ideałów sztuki Wschodu. Eksperymenty z formą "zawieszoną - stojącą" staną się charakterystyczne dopiero dla muzyki 2. połowy XX wieku (np. Stockhausen), a Szymanowski i jego cały "wschodni" okres twórczości są ich oryginalnym przeczuciem. Wyodrębniane często z całości brzmienie dwóch harf, fortepianu i czelesty kojarzyć się może ze specyfiką indonezyjskiego gamelanu, co znów antycypuje późniejsze doświadczenia Messiaena. Rozbuchany świat postromantycznej emocjonalności wyraźnie odcisnął piętno i na tej partyturze, a jego pochodną są potężne, orgiastyczne wyładowania ekspresji, które są właściwie zjawiskiem bezprecedensowym w całej historii XX-wiecznej muzyki. Te niezwykłe kulminacje posługują się potężnym, zmasowanym orkiestrowym tutti, wzmocnionym brzmieniem organów i chórem, którego emocjonalna siła powinna dojść niemal do granic ekstatycznego krzyku.

Literacką kanwą utworu jest poemat Jalal'ad-Din Rumiego (1207-1273), uznawanego za jednego z największych perskich poetów-mistyków tamtych czasów, przetłumaczony na język polski przez Tadeusza Micińskiego. Rumi, duchowy przywódca wirujących derwiszy był jednym z wyrazicieli sufizmu - sugestywnej formy islamskiego mistycyzmu, podbijającej znaczenie miłosnej, erotycznej niemal relacji między człowiekiem a Bogiem. Korespondowało to niezwykle silnie z wyznawaną przez Szymanowskiego religią miłości, w której Dionizos, Chrystus i Eros łączyli się w jeden, przedziwny amalgamat.

3. Symfonia Szymanowskiego jest utworem jednoczęściowym, dzielącym się na trzy ogniwa. Utrzymane w wolnym tempie epizody skrajne, w których dokonuje się erotyczno-mistyczna transcendencja obramowują ruchliwe scherzo - krótkie intermezzo, pełne dźwiękowego zgiełku i przepychu.

"Szymanowski sięgnął po poemat, celebrujący piękno, enigmatyczne i transcendentne piękno Wschodniej nocy, jakiej być może nie spotka się nigdzie w Europie, poza Sycylią, która w równym stopniu należy zarówno do Wschodu, jak i Zachodu. Według tego poematu napisał muzykę o promiennej czystości ducha, podwyższonej ekstazie ekspresji, muzykę tak bardzo przesiąkniętą esencją elitarnych i niezwykłych wzorów sztuki irańskiej - cała partytura, jarzy się cudownym kolorem, bogatym, ale nigdy oślepiającym, ani surowym, tak jak perskie malarstwo lub jedwabne dywany - to wyczucie nie ma precedensu w muzyce Zachodu." (Kaikohosru Sorabji [irański kompozytor - przyp. aut.])

"[...] Dziś znowu, po tym wszystkim, co poruszyła we mnie Symfonia, szarpie mnie "tęsknota metafizyczna" jak mówi Witkacy [...]¹

Autor: Piotr Deptuch, 2002.