Poniżej zamieszczamy dwa omówienia Metop op. 29 Karola Szymanowskiego: Anny Iwanickiej-Nijakowskiej z roku 2007 i Piotra Deptucha z roku 2002.

Anna Iwanicka-Nijakowska:

Trzy fortepianowe poematy op. 29, zatytułowane Metopy, skomponował Szymanowski wiosną i latem 1915 roku, w tym samym czasie, gdy pracował nad słynnymi Mitami op. 30. Źródłem inspiracji dla kompozytora były znane płaskorzeźby (metopy) ze świątyni w Selinunt na Sycylii, które artysta miał okazję oglądać w Muzeum Narodowym w Palermo w 1911 roku. Trzy utwory cyklu łączy wspólny wątek tematyczny - Odyseja, a tytuł każdego z nich kieruje do innej przygody Odyseusza. Część pierwsza Wyspa syren, dedykowana kuzynce Loli Rościszewskiej, to muzyczny obraz kobiet z rybimi ogonami i ich zgubnego śpiewu, przynoszącego żeglarzom śmierć. Drugie ogniwo Kalipso, dedykowane siostrze Annie Szymanowskiej, przywołuje historię tytułowej nimfy z wyspy Ogygii, u której Odys spędził uwięziony aż siedem lat. Z kolei trzecia część Nauzykaa, poświęcona Mariannie Davidoff z sąsiadującej z Tymoszówką Kamionki, opiewa nieszczęśliwą, nieodwzajemnioną miłość do Odyseusza tytułowej córki króla Feaków.

Greckich mitów zobrazowanych w sycylijskich płaskorzeźbach Szymanowski jednak nie zilustrował dosłownie, ale raczej wyraził ich fantastyczną aurę, wrażenie. Uczynił to muzyką napisaną w nowym stylu - nowym brzmieniem, nową harmoniką i nowym rodzajem faktury, tworząc trzy statyczne pod względem charakteru, ale wewnętrznie ruchliwe i mieniące się barwami obrazy muzyczne. Kolorystyce i wyrażeniu ekspresji podporządkował prawie wszystkie środki techniki kompozytorskiej i zasady architektoniki - atonalną harmonikę, wielodźwiękowe, dysonansowe akordy (Wyspa syren), melodykę o licznych figuracjach i pasażach, a także tę niezwykle piękną, liryczną (Kalipso), ostinata i biegniki (Nauzykaa), wreszcie formę o rysach swobodnego poematu zamiast tradycyjnej budowy.

Metopy op. 29 po raz pierwszy ukazały się drukiem w 1922 roku nakładem wiedeńskiego Universal Edition. Utwór cieszy się dużą popularnością wśród pianistów. Za życia Szymanowskiego wykonywał go sam Artur Rubinstein, a obecnie znajduje się w repertuarze m.in. Piotra Anderszewskiego, którego interpretację można posłuchać na wydanej w 2005 płycie pt. Anderszewski. Szymanowski (Virgin Classics [zob. "Piotr Anderszewski. Szymanowski", Virgin Classics 2005] / CD Accord).

Autor: Anna Iwanicka-Nijakowska, wrzesień 2007.

Piotr Deptuch:

Metopy op. 29 - trzy poematy na fortepian (1. Wyspa syren, 2. Kalipso, 3. Nauzykaa). 1915. Metopy to płaskorzeźby na fryzach doryckich świątyń, o tematyce mitologicznej. Szymanowski podziwiał je w muzeum w Palermo, podczas podróży na Sycylię, którą odbył ze Stefanem Spiessem w 1911 roku. Ich zastygłe, nieco odrealnione piękno pobudziło wyobraźnię kompozytora, który po czterech latach postanowił uczynić je podmiotem fortepianowych poematów.

Metopy powstawały w tym samym czasie co Mity, są jednak od nich odmienne. Poematy skrzypcowe tętnią pełnią życia, na nowo wskrzeszając mitologiczną przeszłość. Fortepianowe Metopy są już tylko jej refleksem, pełną fantastyki kontemplacją i zadumą nad przemijaniem. Ich piękno jest statyczne, jakby zastygłe w lodowych kryształach upływającego czasu. Wszystkie trzy poematy mają wspólne źródło inspiracji, a jest nim homerycka Odyseja. Wyspa syren to tajemnicze miejsce, którego mieszkanki wabią wędrownych żeglarzy swoim tajemniczym śpiewem, aby później unicestwić ich przez zatopienie. Kalipso to nimfa, która co prawda uratowała Odysowi życie, ale później przez 7 lat go więziła, owładnięta miłosnym szałem. Nauzykaa wreszcie - to kolejna wybawicielka antycznego bohatera. Miłość młodziutkiej, niewinnej królewny pozostała jednak niespełniona, gdyż Odys - najszybciej jak to było możliwe - ruszył w drogę powrotną do domu.

Metopy są największym zbliżeniem się Szymanowskiego do poetyki impresjonizmu, koncentrując się przede wszystkim na dźwięku, akordzie i współbrzmieniu. Utwory nawiązują niewątpliwie do zdobyczy muzyki francuskiej, chyba bardziej czerpiąc inspirację ze spuścizny Ravela (Miroir, Gaspard de la Nuit) aniżeli Debussy'ego. Fortepianowy impresjonizm stworzył cała paletę charakterystycznych "chwytów" pianistycznej techniki, o wybitnie sonorystycznym oddziaływaniu. Znajdziemy wśród nich: imitujące przepływ wody tryle i tremolanda, "zamglone" nuty pedałowe, "ptasie", arabeskowe figuracje, delikatnie dysonujące akordy, których ściszona dynamika ewokuje obraz świetlnych refleksów. Wszystkie te "efekty" znajdziemy w Metopach. Rysem charakterystycznym utworów jest statyka, poszczególne motywy na wzór sztuki orientalnej są tylko delikatnie przekształcane, modyfikowane i kolorowane. Pojawiające się z rzadka kulminacje wnoszą trochę życia w ten świadomie zamrożony świat emocji.

Autor: Piotr Deptuch, 2002.