Polskie Centrum Informacji Muzycznej:

"1. Koncert skrzypcowy" op. 35 Karola Szymanowskiego powstał jesienią 1916 roku w Zarudziu na Ukrainie, w majątku przyjaciela kompozytora - Józefa Jaroszyńskiego. Dedykowany jest Pawłowi Kochańskiemu, który skomponował do "Koncertu" kadencję, a w trakcie pracy nad utworem udzielał kompozytorowi wskazówek dotyczących techniki gry skrzypcowej i rozwiązań kolorystyczno-fakturalnych. Prawykonanie "Koncertu" miało miejsce 1 listopada 1922 roku w Warszawie. Solistą był Józef Ozimiński, ówczesny koncertmistrz Filharmonii Warszawskiej. Dwa lata później, w Nowym Jorku, odbyło się wykonanie utworu z udziałem Pawła Kochańskiego, pod dyrekcją Leopolda Stokowskiego. "Koncert" był jeszcze kilkakrotnie wykonywany w Stanach Zjednoczonych w tej znakomitej obsadzie, co zapoczątkowało jego międzynarodową karierę.

Prawdopodobnie jednym ze źródeł inspiracji do skomponowania dzieła był wiersz Tadeusza Micińskiego "Noc majowa". Podczas pracy nad utworem kompozytor dzielił się swoimi odczuciami ze Stefanem Spiessem:

"Muszę powiedzieć, że jestem bardzo kontent z całości - znów różne nowe nutki - a zarazem trochę powrotu do starego. - Całość strasznie fantastyczna i nieoczekiwana."¹

Utwór uznawany jest za pierwszy "nowoczesny" koncert skrzypcowy, w którym Szymanowski, odrzucając tradycję XIX wieku i systemu dur-moll, wprowadza nowy, pełen ekstatycznych uniesień i napięcia język muzyczny. Brak ekspresji typu dramatycznego, która zostaje zastąpiona natężeniem emocjonalnym, powoduje, że utwór bliższy jest estetyce ekspresjonizmu niż konwencji romantycznej. "Koncert" ma formę jednoczęściowego, zróżnicowanego wewnętrznie poematu.

Tadeusz Zieliński wyróżnia w utworze pięć faz, różniących się nastrojem i materiałem motywicznym:

"Muzykę pierwszego ogniwa można by najogólniej określić jako baśniowo-fantastyczną, muzykę drugiego - jako liryczno-namiętną, trzecie ogniwo - to rodzaj scherza, czwarte - łagodny, uspokajający nokturn; finałowe piąte ogniwo, zawierające solową cadenzę, przynosi syntezę wszystkich poprzednich faz."²

"Koncert" spotkał się z przychylnym przyjęciem zarówno w Polsce, jak też poza granicami kraju. Po jednym z koncertów, na którym utwór został wykonany przez Pawła Kochańskiego jeden z krytyków napisał:

"Dzieło napisane bardzo swobodnie, o niezwykłej różnorodności, pełne kombinacji nieprzewidzianych, bogate i żywe, zainteresowało mię bardzo. Orkiestrze powierzono tu rolę malowniczą i opisową; skrzypcom - śpiew liryczny. Fale dźwiękowe zalewają subtelną melodię solisty, kaskady harfy otaczają ją, klarnety i oboje kłócą się zawzięcie. Można by powiedzieć, że krajobraz zmienia się co chwila, jak w filmie."³

Autor: Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, luty 2004.

 

Piotr Deptuch:

Pierwszy w pełni oryginalny, dwudziestowieczny koncert skrzypcowy, zrywający z wielką romantyczną tradycją wiolinistyczną. Jeden z największych artystycznych triumfów muzyki Szymanowskiego. Obraz upajającej wiosennej nocy, odmalowany przez Tadeusza Micińskiego w poemacie "Noc majowa" stał się punktem wyjścia dla powstania muzyki fascynującej oniryczną fantasmagorią i namiętną, sięgającą granic ekstazy zmysłowością. W przeciwieństwie do "3. Symfonii", w której noc odsłania swój wymiar mistyczny, w "1. Koncercie" ujawnia się przede wszystkim pierwiastek fantastyczno baśniowy. Tak silnie podkreślona w dziele Szymanowskiego poetyka nocy, zbliża utwór do symboliki Scherza - Schatenhaft z "7. Symfonii" Gustava Mahlera i wielu późniejszych kompozycji Béli Bartóka. Niezwykły początek utworu, pokrewny "ptasiej muzyce" z trzeciego aktu opery "Der Ferne Klang" Franza Schrekera (nie mamy dowodu, iż Szymanowski znał to dzieło), brzmi niemal punktualistycznie i otwiera świat brzmieniowy typowy dla wielu kart muzyki Witolda Lutosławskiego, by wymienić tylko początek "Koncertu fortepianowego" jako przykład. Utwór napisany jest z wielką techniczną maestrią. Dźwięk skrzypiec "płynie" zawsze ponad wielobarwną orkiestrą, nigdy nie będąc przez nią brzmieniowo pokonanym. To właśnie partyturę "1. Koncertu" studiował Alban Berg pisząc prawie 20 lat później swój "Koncert pamięci anioła".

Jednoczęściowa, bardzo silnie zintegrowana forma muzyczna, jaką zaproponował tu Szymanowski, nie ma praktycznie żadnej analogii w historii muzyki. Pięć skontrastowanych ogniw łączy w sobie elementy rapsodycznej fantazji z twórczo przetworzonymi reliktami tradycyjnej formy symfonicznej. Delikatnie uwypuklone wątki taneczne (dźwięki tamburynu), sytuują dzieło w szeregu dionizyjskich utworów kompozytora. Efektowna kadencja, znakomicie wtopiona w poetykę "Koncertu" jest dziełem Pawła Kochańskiego, którego gra po raz kolejny stała się dla Szymanowskiego źródłem niezwykłej inspiracji.

"[...] Niewątpliwie w 'Koncercie' Karola Szymanowskiego poza muzyką jest mnóstwo innych pierwiastków; przede wszystkim pewien program literacki, coś jak gdyby 'Noc świętojańska' Micińskigo, poza tym - pewna filozofia panteistyczna. Owa orficka monodia skrzypiec na tle orkiestry, której nie skoordynowane czasem dźwięki brzmią jak głosy przyrody, jak chaos natury, poczucie jakiejś rozmowy ze wszechświatem i wyśpiewanie wszechświata sprawia, że dzieło to wstrząsa nami po prostu, Oczywiście są to pierwiastki ściśle muzyczne, ale pierwiastki odwiecznego życia, wyrażone przy pomocy potężnego języka muzycznego. [...]"¹

Autor: Piotr Deptuch, 2002.